มาติกา เล่ม ๓๖

พระอภิธรรมปิฎก

เล่มที่ ๓

ธาตุกถา และ ปุคคลปัญญัติ

ธาตุกถา๑

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

มาติกา

๑. นยมาติกา ๑๔ นัย

[๑] ๑. สงฺคโห อสงฺคโห ธรรมที่สงเคราะห์ได้

ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้

๒. สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้

ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ได้

๓. สงฺคหิเตน สงฺคหิตํ ธรรมที่สงเคราะห์ได้

ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้

๔. สงฺคหิเตน สงฺคหิตํ ธรรมที่สงเคราะห์ได้

ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ได้

๕. อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้

ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้

๖. สมฺปโยโค วิปฺปโยโค ธรรมที่ประกอบได้

ธรรมที่ประกอบไม่ได้

บาลีเล่ม ๓๖.

๗. สมฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตํ ธรรมที่ประกอบไม่ได้

ด้วยธรรมที่ประกอบได้

๘. วิปฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตํ ธรรมที่ประกอบได้

ด้วยธรรมที่ประกอบไม่ได้

๙. สมฺปยุตฺเตน สมฺปยตฺตํ ธรรมที่ประกอบได้

ด้วยธรรมที่ประกอบได้

๑๐. วิปฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺต ธรรมที่ประกอบไม่ได้

ด้วยธรรมที่ประกอบไม่ได้

๑๑. สงฺตหิเตน สมฺปยุตฺตํ ธรรมที่ประกอบได้

วิปฺปยุตฺตํ ธรรมที่สงเคราะห์ได้

๑๒. สมฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ ธรรมที่สงเคราะห์ได้

อสงฺคหิตํ ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้

ด้วยธรรมที่ประกอบได้

๑๓. อสงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ ธรรมที่ประกอบได้

วิปฺปยุตฺตํ ธรรมที่ประกอบไม่ได้

ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้

๑๔. วิปฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ ธรรมที่สงเคราะห์ได้

อสงฺคหิตํ ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้

ด้วยธรรมที่ประกอบไม่ได้

๒. อัพภันตรมาติกา ๑๒๕ บท

๑. ปญฺจกฺขนฺธา ขันธ์ ๕๒. ทวาทสายตนานิ อายตนะ ๑๒๓. อฏฺฐารส ธาตุโย ธาตุ ๑๘

๔. จตฺตาริ สจฺจานิ สัจจะ ๔

๕. พาวีสตินฺทฺริยานิ อินทรีย์ ๒๒๖. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ปฏิจจสมุปบาท

๗. จตฺตาโร สติปฎฺฐานา สติปัฏฐาน ๔

๘. จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา สัมมัปปธาน ๔

๙. จตฺตาโร อิทฺธิปาทา อิทธิบาท ๔

๑๐. จตฺตาริ ฌานานิ ฌาน ๔

๑๑. จตสฺโส อปฺปมญฺณาโย อัปปมัญญา ๔๑๒. ปัญฺจินฺทฺริยานิ อินทรีย์ ๕

๑๓. ปญฺจ พลานิ พละ ๕

๑๔. สตฺต โพชฺฌงฺคา โพชฌงค์ ๗๑๕. อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค อริยมรรคมีองค์ ๘๑๖. ผสฺโส ผัสสะ๑๗. เวทนา เวทนา๑๘. สญฺญา สัญญา๑๙. เจตนา เจตนา๒๐. จิตฺตํ จิต๒๑. อธิโมกฺโข อธิโมกข์๒๒. มนสิกาโร มนสิการ

๓. นยมุขมาติกา ๔ นัย

๑. ตีหิ สงฺคโห การสงเคราะห์ได้ด้วยธรรม ๓๒. ตีหิ อสงฺคโห การสงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรม ๓๓. จตูหิ สมฺปโยโค การประกอบได้ด้วยธรรม ๔๔. จตูหิ วิปฺปโยโค การประกอบไม่ได้ด้วยธรรม ๔

๔. ลักขณมาติกา ๒ ลักษณะ

๑. สภาโคธรรมที่มีส่วนเสมอกัน

๒. วิสภาโค ธรรมที่มีส่วนไม่เสมอกัน

๕. พาหิรมาติกา

ธัมมสังคณี แม้ทั้งหมด เป็นมาติกาแห่งธาตุกถาแล.

จบมาติกา

ปรมัตถทีปนี

อรรถกถาปัญจปกรณ์

อรรถกถาธาตุกถาปกรณ์

อารัมภกถา

พระมหาวีรเจ้า ผู้ทรงชนะมาร ครั้นทรงแสดง

วิภังคปกรณ์ ด้วยวิภังค์ ๑๘ วิภังค์จบลงแล้ว เมื่อจะทรงประกาศความต่างกันแห่งธาตุ จึงได้ตรัสธาตุกถา-ปกรณ์ ไว้ในลำดับแห่งวิภังคปกรณ์นั้นนั่นแหละข้าพเจ้า (พระพุทธโฆษาจารย์) จักแสดงเนื้อความแห่งธาตุกถาปกรณ์นั้น ขอสาธุชนทั้งหลาย จงมีจิตตั้งมั่นสดับพระธรรมเทอญ.

อรรถกถามาตกา

นยมาติกา ๑๔ นัย

พระธรรมสังคาหกาจารย์ได้กล่าวไว้ว่า ปกรณ์นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกไว้ ๑๔ นัย ด้วยสามารถแห่งคำว่า " สงฺคโห อสงฺคโห " เป็นต้นคำนั้นแม้ทั้งหมดท่านตั้งไว้ ๒ อย่าง คือ โดยอุทเทส และนิทเทส. อุทเทสแห่งธรรมมีขันธ์ เป็นต้น ชื่อว่า มาติกา.

มาติกานี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งไว้ ๕ อย่าง คือ นยมาติกาอัพภันตรมาติกา นยมุขมาติกา ลักขณมาติกา และพาหิรมาติกา.

บรรดามาติกาเหล่านั้น มาติกาที่ทรงตั้งไว้ ๑๔ บท มีคำว่า " สงฺคโหอสงฺคโห ฯเปฯ วิปฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ อสงฺคหิตํ " นี้ ชื่อว่า นยมาติกา.

จริงอยู่ มาติกานี้พระองค์ตรัสเรียกว่า นยมาติกา ก็เพราะความที่มาติกานี้ทรงตั้งไว้เพื่อแสดงว่า " ธรรมทั้งหลายในธาตุกถาอันพระองค์ทรงจำแนกไว้แล้ว โดยนัยอันสงเคราะห์เข้ากันได้เป็นต้นนี้ " ดังนี้. นยมาติกานี้แม้จะเรียกว่า " มูลมาติกา" ก็ควร เพราะความเป็นมูลแห่งบททั้งหลายเหล่านั้น.

มาติกาที่ทรงตั้งไว้ ๑๒๕ บท ว่า " ปญฺจกฺขนฺธา ฯ เป ฯ มนสิกาโร "นี้ชื่อว่า อัพภันตรมาติกา.

จริงอยู่ มาติกานี้ ท่านเรียกว่า อัพภันตรมาติกา เพราะความที่มาติกานี้พระองค์ไม่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า " ธรรมสังคณีแม้ทั้งหมด เป็นมาติกาใน

ธาตุกถา " ดังนี้ แต่ทรงแสดงธรรมมีขันธ์เป็นต้น ที่ควรจำแนกโดยนัยมีการสงเคราะห์เข้ากันได้เป็นต้นไว้โดยย่อ แล้วตั้งไว้ในภายในแห่งธาตุกถานั้นแหละ. ข้อนี้ แม้จะกล่าวว่า " เป็นปกิณณกมาติกา " ดังนี้ก็ได้ เพราะความที่บททั้งหลายมีขันธ์เป็นต้นมิได้สงเคราะห์ไว้ในธัมมสังคณีมาติกา.

มาติกาที่ทรงตั้งไว้ด้วยบททั้งหลาย ๔ บท คือ " ตีหิ สงฺคโห, ตีหิอสงฺคโห, จตูหิ สมฺปโยโค, จตูหิ วิปฺปโยโค " นี้ชื่อว่า นยมุขมาติกา.

จริงอยู่ ธรรมที่สงเคราะห์เข้ากันได้ และสงเคราะห์เข้ากันไม่ได้นี้พระ-ผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกอบไว้ในธรรมทั้งหลายมีปัญจขันธ์เป็นต้นแม้ทั้งปวงและในธรรมแห่งมาติกาทั้งหลายมีกุสลติกะเป็นต้น ด้วยบทแห่งขันธ์ อายตนะและธาตุทั้ง ๓ นั่นแหละ. โดยทำนองเดียวกัน สัมปโยคะก็ดี วิปปโยคะก็ดีก็ทรงประกอบไว้ด้วยอรูปขันธ์ทั้ง ๔. บททั้ง ๔ เหล่านี้ ทรงเรียกว่านยมุข-มาติกา เพราะความที่ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ทรงตั้งไว้เพื่อแสดงถึงหัวข้อแห่งนัยทั้งหลายมีธรรมที่สงเคราะห์เข้ากันได้เป็นต้นเหล่านี้.

มาติกาที่ทรงตั้งไว้ด้วยบททั้ง ๒ คือ " สภาคะและวิสภาคะ " ชื่อว่าลักขณมาติกา. จริงอยู่ นัยแห่งธรรมที่สงเคราะห์เข้ากันได้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกอบไว้ด้วยธรรมทั้งหลายอันมีลักษณะที่เสมอกัน นัยแห่งธรรมที่สง-เคราะห์เข้ากันไม่ได้ ทรงประกอบไว้ด้วยธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะไม่เสมอกันนัยแห่งสัมปโยคะ และวิปปโยคะก็เหมือนกัน. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่าลักขณมาติกา เพราะความทีบทเหล่านั้นพระองค์ทรงตั้งไว้เพื่อแสดงลักษณะแห่งธรรมที่สงเคราะห์เข้ากันได้เป็นต้น ด้วยสามารถแห่งลักษณะที่เป็นสภาคะและวิสภาคะ.

มาติกาที่ทรงย่อตั้งบทติกะ ๖๖ และบททุกะ ๒๐๐ ว่า " ธัมมสังคณีแม้ทั้งหมดเป็นมาติกาในธาตุกถา " นี้ ชื่อว่า พาหิรมาติกา.

จริงอยู่ มาติกานี้ เรียกว่า " พาหิรมาติกา " ก็เพราะความที่มาติกานี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสไว้ภายในธาตุกถาอย่างนี้ว่า " ปญฺจกฺจนฺธา ฯลฯ

มนสิกาโร " ดังนี้ ทรงตั้งไว้ภายนอกจากมาติกาแห่งธาตุกถา อย่างนี้ว่า " ธัมม-สังคณีแม้ทั้งปวงเป็นมาติกา " ดังนี้.

บัณฑิต ทราบความที่มาติกาเป็นภาวะอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ ๕ อย่างด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบธรรมที่สงเคราะห์เข้ากันได้๔ อย่าง ในคำทั้งหลาย มีคำว่า " สงฺคโห อสงฺคโห " เป็นต้น ด้วยสามารถแห่งชาติ สัญชาติ กิริยา คณนสังคหะก่อน.

บรรดาสังคหะ. (คือธรรมที่สงเคราะห์เข้ากันได้) เหล่านั้น การสงเคราะห์ที่กล่าวว่า " พวกกษัตริย์ทั้งปวงจงมา พวกพราหมณ์ทั้งปวงพวกแพศย์ทั้งปวง พวกผู้บริสุทธิ์ทั้งปวงจงมา ดูก่อนวิสาขะผู้มีอายุธรรมเหล่านี้ คือ สัมมาวาจาใด สัมมากัมมันตะใด สัมมาอาชีวะใดพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสงเคราะห์เข้าในศีลขันธ์ " นี้ ชื่อว่า ชาติสังคหะ(สงเคราะห์ที่เข้ากันได้โดยชาติ). เพราะว่าในอธิการนี้ ธรรมแม้ทั้งปวงถึงซึ่งการสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยชาติ ราวกะในฐานะที่ท่านกล่าวแล้วว่า " ชนทั้งหลายผู้มีชาติเดียวกันจงมา " ดังนี้.

การสงเคราะห์ที่กล่าวว่า " ชาวโกศลทั้งปวงจงมา ชาวมคธทั้งปวงจงมา ชาวอารุกัจฉกะทั้งปวงจงมา ดุก่อนวิสาขะผู้มีอายุ ธรรมเหล่านี้ คือ สัมมาวายามะใด สัมมาสติใด สัมมาสมาธิใด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสงเคราะห์เข้าในสมาธิขันธ์ " นี้ ชื่อว่า สัญชาติสังคหะ

เข้าโดยสัญชาติ). จริงอยู่ ในที่นี้ ชนทั้งหมดถึงแล้วซึ่งการสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยสถานที่แห่งความเกิด คือ โดยโอกาสที่อาศัยอยู่ ราวกะในที่อันท่านกล่าวแล้วว่า " ชนทั้งหลายผู้เกี่ยวเนื่องกันโดยชาติ จงมา " ดังนี้.

การสงเคราะห์ที่กล่าวว่า " พวกทหารช้าง (นายควาญช้าง) จงมาพวกทหารม้าจงมา พวกทหารรถจงมา ดูก่อนวิสาขะผู้มีอายุ ธรรมเหล่านี้ คือ สัมมาทิฏฐิใด สัมมาสังกัปปะใด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสงเคราะห์ไว้ในปัญญาขันธ์ " นี้ ชื่อว่า กิริยาสังคหะ (คือ การสงเคราะห์เข้ากันได้โดยการกระทำ). เพราะชนเหล่านั้นแม้ทั้งหมดถึงแล้วซึ่งการสงเคราะห์เข้าเป็นอันเดียวกันด้วยการกระทำของตน.

ถามว่า จักขวายตนะ ย่อมถึงซึ่งคณนา (คือ การนับ) ว่าเป็นขันธ์ไหน ?

ตอบว่า จักขวายตนะ ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็น รูปขันธ์. การสงเคราะห์ที่กล่าวว่า " ก็ถ้าจักขวายตนะถึงซึ่งการนับว่าเป็นรูปขันธ์ไซร้ ดูก่อนผู้เจริญ ด้วยเหตุนั้นนะท่านพึงกล่าวว่าจักขวายตนะสงเคราะห์เข้าด้วยรูปขันธ์ "นี้ ชื่อว่า คณนสังคหะ (คือ การสงเคราะห์เข้าโดยการนับ หรือเรียกว่าการนับสงเคราะห์). คณนสงเคราะห์นี้ ท่านประสงค์เอาในที่นี้. บัณฑิตพึงทราบธรรมที่นับสงเคราะห์เข้ากันไม่ได้ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมนั้น. พึงทราบ บทว่า " สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ " เป็นต้น โดยการกำหนดซึ่งธรรมเหล่านั้น. พึงทราบสัมปโยคธรรม ด้วยสามารถแห่งความเป็น เอกุปปาทะเอกนิโรธะ เอกวัตถุกะ เอการัมมณะ. พึงทราบวิปปโยคะ โดยเป็นธรรมเป็นปฏิปักษ์ต่อสัมปโยคะนั้น. พึงทราบบทว่า " สมฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตํ " เป็นต้น

โดยการกำหนดซึ่งธรรมเหล่านั้น. พึงทราบบทว่า " สงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํวิปฺปยุตฺตํ " เป็นต้น โดยการกำหนดซึ่งธรรมที่เกี่ยวข้องกันทั้ง ๒ บท. ก็คำว่า " ปญฺจกฺขนฺธา " เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในขันธวิภังค์เป็นต้นนั่นแหละ. แต่ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้น ในที่นี้พึงทราบว่า ท่านกล่าวแล้ว โดยการเกิดขึ้นของสัพพจิตตสาธารณะ ตามที่กล่าวแล้วด้วยสามารถแห่งสันนิษฐานบท ดังนี้แล.

จบอรรถกถามาติกา

๑. สังคหาสังคหาปทนิทเทส

อัพภันตรมาติกา

ขันธปทนิทเทส

[๒] รูปขันธ์ สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุเท่าไร? รูปขันธ์ สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๑. สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุเท่าไร ? สงเคราะห์ไม่ได้ด้วย ขันธ์ ๔ อายตนะ ๑ธาตุ ๗.

[๓] เวทนาขันธ์ สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุ เท่าไร ?

เวทนาขันธ์ สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑. สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗.

[๔] สัญญาขันธ์ สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุ เท่าไร ?

สัญญาขันธ์ สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑. สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗.

[๕] สังขารขันธ์ สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุ เท่าไร?

สังขารขันธ์ สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑. สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุ เท่าไร ? สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๑ธาตุ ๑๗.

[๖] วิญญาณขันธ์ สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุ เท่าไร ?

วิญญาณขันธ์ สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๗. สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุ เท่าไร ? สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ๑๑ ธาตุ ๑๑.