อุปาทานโคจฉกะ เล่ม ๓๔

อุปาทานโคจฉกะ

{๗๘๐} [๑๒๑๙] ธรรมเป็นอุปาทาน เป็นไฉน

อุปาทาน ๔ คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน

{๗๘๑} [๑๒๒๐] บรรดาอุปาทาน ๔ นั้น กามุปาทาน เป็นไฉน

ความพอใจคือความใคร่ ความกำหนัดคือความใคร่ ความเพลิดเพลิน คือความใคร่ ตัณหาคือความใคร่ สิเนหาคือความใคร่ ความเร่าร้อนคือ ความใคร่ ความสยบคือความใคร่ ความหมกหมุ่นคือความใคร่ในกาม ทั้งหลาย อันใด นี้ชื่อว่า กามุปาทาน

{๗๘๒} [๑๒๒๑] บรรดาอุปาทาน ๔ นั้น ทิฏฐุปาทาน เป็นไฉน

ความเห็นว่า “ทานที่ให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การบวงสรวง ไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกอื่นไม่มี มารดา ไม่มี บิดาไม่มี โอปปาติกสัตว์ ไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ไม่มีในโลก สมณพราหมณ์ที่ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกอื่นด้วยปัญญาอันยิ่ง เองแล้วประกาศให้คนอื่นรู้ได้ไม่มีในโลก” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความ ผันแปรแห่งทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าทิฏฐุปาทาน

เว้นสีลัพพตุปาทานและอัตตวาทุปาทาน มิจฉาทิฏฐิแม้ทุกอย่างชื่อว่า ทิฏฐุปาทาน

{๗๘๓} [๑๒๒๒] บรรดาอุปาทาน ๔ นั้น สีลัพพตุปาทาน เป็นไฉน

ความเห็นว่า “ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ด้วยพรต ด้วยศีลพรต ของสมณพราหมณ์ ในภายนอกแต่ศาสนานี้” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้าง ทิฏฐิ ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความผันแปรแห่งทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความ ตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่ง ความพินาศ การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่า สีลัพพตุปาทาน

{๗๘๔} [๑๒๒๓] บรรดาอุปาทาน ๔ นั้น อัตตวาทุปาทาน เป็นไฉน

ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำ ในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่า มีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในตนบ้าง ตามเห็นตนในรูปบ้าง ย่อมตามเห็นเวทนา โดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีเวทนาบ้าง ตามเห็นเวทนาในตนบ้าง ตามเห็นตนในเวทนาบ้าง ย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นตนบ้าง ตาม เห็นตนว่ามีสัญญา ตามเห็นสัญญาในตนบ้าง ตามเห็นตนในสัญญาบ้าง ย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีสังขารบ้าง ตาม เห็นสังขารในตนบ้าง ตามเห็นตนในสังขารบ้าง ย่อมตามเห็นวิญญาณโดย ความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีวิญญาณบ้าง ตามเห็นวิญญาณในตน บ้าง ตามเห็นตนในวิญญาณบ้าง ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐ ป่าชัฏคือ ทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความผันแปร

แห่งทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความตั้งมั่น ความ ถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การ ถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าอัตตวาทุปาทานสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอุปาทาน

{๗๘๕} [๑๒๒๔] ธรรมไม่เป็นอุปาทาน เป็นไฉน

เว้นอุปาทานธรรมเหล่านั้นเสีย กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม ที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมไม่เป็นอุปาทาน{๗๘๖} [๑๒๒๕] ธรรมเป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นไฉน

กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ซึ่ง เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอารมณ์ของอุปาทาน[๑๒๒๖] ธรรมไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน

{๗๘๗} [๑๒๒๗] ธรรมสัมปยุตด้วยอุปาทาน เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดสัมปยุตด้วยอุปาทานธรรมเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสัมปยุตด้วยอุปาทาน

[๑๒๒๘] ธรรมวิปปยุตจากอุปาทาน เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากอุปาทานธรรมเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม วิปปยุตจากอุปาทาน

{๗๘๘} [๑๒๒๙] ธรรมเป็นอุปาทานและเป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นไฉน

อุปาทานเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าธรรมเป็นอุปาทานและเป็นอารมณ์ ของอุปาทาน

[๑๒๓๐] ธรรมเป็นอารมณ์ของอุปาทานแต่ไม่เป็นอุปาทาน เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดเป็นอารมณ์ของอุปาทานโดยอุปาทานธรรมเหล่านั้น เว้น อุปาทานเหล่านั้น คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภทที่ เป็นอารมณ์ของอาสวะที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอารมณ์ของ อุปาทานแต่ไม่เป็นอุปาทาน{๗๘๙} [๑๒๓๑] ธรรมเป็นอุปาทานและสัมปยุตด้วยอุปาทาน เป็นไฉน

ทิฏฐุปาทานเป็นอุปาทานและสัมปยุตด้วยอุปาทานโดยกามุปาทาน กามุปาทานเป็นอุปาทานและสัมปยุตด้วยอุปาทานโดยทิฏฐุปาทาน

สีลัพพตุปาทานเป็นอุปาทานและสัมปยุตด้วยอุปาทานโดยกามุปาทาน กามุปาทานเป็นอุปาทานและสัมปยุตด้วยอุปาทานโดยสีลัพพตุปาทาน

อัตตวาทุปาทานเป็นอุปาทานและสัมปยุตด้วยอุปาทานโดยกามุปาทาน กามุปาทานเป็นอุปาทานและสัมปยุตด้วยอุปาทานโดยอัตตวาทุปาทาน

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอุปาทานและสัมปยุตด้วยอุปาทาน

[๑๒๓๒] ธรรมสัมปยุตด้วยอุปาทานแต่ไม่เป็นอุปาทาน เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดสัมปยุตด้วยอุปาทานธรรมเหล่านั้น เว้นอุปาทานธรรม เหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมสัมปยุตด้วยอุปาทานแต่ไม่เป็นอุปาทาน{๗๙๐} [๑๒๓๓] ธรรมวิปปยุตจากอุปาทานแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็น ไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากอุปาทานธรรมเหล่านั้น คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภทที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากอุปาทานแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน

[๑๒๓๔] ธรรมวิปปยุตจากอุปาทานและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากอุปาทานและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน

จบ อุปาทานโคจฉกะ

จบ ทุติยภาณวารในนิกเขปกัณฑ์

กิเลสโคจฉกะ

{๗๙๑} [๑๒๓๕] ธรรมเป็นกิเลส เป็นไฉน

กิเลสวัตถุ ๑๐ คือ โลภะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ

{๗๙๒} [๑๒๓๖] บรรดากิเลสวัตถุ ๑๐ นั้น โลภะ เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ความคล้อยตามอารมณ์ ความยินดี ความเพลิดเพลิน ความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน ความกำหนัด นักแห่งจิต ความอยาก ความสยบ ความหมกมุ่น ความใคร่ ความรักใคร่ ความข้องอยู่ ความจมอยู่ ธรรมชาติที่คร่าไป ธรรมชาติที่หลอกลวง ธรรมชาติที่ยังสัตว์ให้เกิด ธรรมชาติที่ยังสัตว์ให้เกิดพร้อม ธรรมชาติที่ ร้อยรัด ธรรมชาติที่มีข่าย ธรรมชาติที่กำซาบใจ ธรรมชาติที่ซ่านไป