ปิฏฐิทุกะ เล่ม ๓๔

ปิฏฐิทุกะ

{๘๑๐} [๑๒๖๑] ธรรมอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ เป็นไฉน

สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส

{๘๑๑} [๑๒๖๒] บรรดาสังโยชน์ ๓ นั้น สักกายทิฏฐิ เป็นไฉน

ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำ ในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่า มีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในตนบ้าง ตามเห็นตนในรูปบ้าง ย่อมตามเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามี วิญญาณบ้าง ตามเห็นวิญญาณในตนบ้าง ตามเห็นตนในวิญญาณบ้าง ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าสักกายทิฏฐิ{๘๑๒} [๑๒๖๓] บรรดาสังโยชน์ ๓ นั้น วิจิกิจฉา เป็นไฉน

ปุถุชนเคลือบแคลงสงสัยในพระศาสดา ... ความกระด้างแห่งจิต ความลังเลใจ มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่า วิจิกิจฉา

{๘๑๓} [๑๒๖๔] บรรดาสังโยชน์ ๓ นั้น สีลัพพตปรามาส เป็นไฉน

ความเห็นว่า “ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ด้วยพรต ด้วยศีลพรต ของสมณพราหมณ์ในภายนอกแต่ศาสนานี้” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไป ข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่า สีลัพพตปรามาส

{๘๑๔} สังโยชน์ ๓ ดังกล่าวมานี้ และกิเลสซึ่งตั้งอยู่ฐานเดียวกันกับสังโยชน์ ๓ นั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยสังโยชน์ ๓ นั้น กายกรรม

วจีกรรม มโนกรรมอันมีสังโยชน์ ๓ นั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ

[๑๒๖๕] ธรรมอันโสดาปัตติมรรคไม่พึงประหาณ เป็นไฉน

เว้นสังโยชนธรรมเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่ เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม อันโสดาปัตติมรรคไม่พึงประหาณ{๘๑๕} [๑๒๖๖] ธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นโฉน

โลภะ โทสะ โมหะที่เหลือ และกิเลสซึ่งตั้งอยู่ฐานเดียวกันกับโลภะ โทสะ โมหะนั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยโลภะ โทสะ โมหะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีโลภะ โทสะ โมหะนั้นเป็น สมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ[๑๒๖๗] ธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ เป็นไฉน

เว้นธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ{๘๑๖} [๑๒๖๘] ธรรมมีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ เป็นไฉน

สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส

{๘๑๗} [๑๒๖๙] บรรดาสังโยชน์ ๓ นั้น สักกายทิฏฐิ เป็นไฉน

ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำ

ในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่า มีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในตนบ้าง ตามเห็นตนในรูปบ้าง ย่อมตามเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามี วิญญาณบ้าง ตามเห็นวิญญาณในตนบ้าง ตามเห็นตนในวิญญาณบ้าง ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การยึดถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าสักกายทิฏฐิ{๘๑๘} [๑๒๗๐] บรรดาสังโยชน์ ๓ นั้น วิจิกิจฉา เป็นไฉน

ปุถุชนเคลือบแคลงสงสัยในพระศาสดา ... ความกระด้างแห่งจิต ความลังเลใจ มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าวิจิกิจฉา

{๘๑๙} [๑๒๗๑] บรรดาสังโยชน์ ๓ นั้น สีลัพพตปรามาส เป็นไฉน

ความเห็นว่า “ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ด้วยพรต ด้วยศีลพรต ของสมณพราหมณ์ในภายนอกแต่ศาสนานี้” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไป ข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่า สีลัพพตปรามาส

{๘๒๐} สังโยชน์ ๓ ดังกล่าวมานี้ และกิเลสซึ่งตั้งอยู่ฐานเดียวกันกับสังโยชน์ ๓ นั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยสังโยชน์ ๓ นั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีสังโยชน์ ๓ นั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมอันมีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ

สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ

โลภะ โทสะ โมหะอันตั้งอยู่ฐานเดียวกันกับสังโยชน์ ๓ นั้น สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ

ส่วนกิเลสอันตั้งอยู่ฐานเดียวกันกับโลภะโทสะโมหะนั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยโลภะโทสะโมหะนั้น กายกรรม วจีกรรม

มโนกรรมอันมีโลภะโทสะโมหะนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมมีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ

[๑๒๗๒] ธรรมไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ เป็นไฉน

เว้นธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ{๘๒๑} [๑๒๗๓] ธรรมมีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นไฉน

โลภะ โทสะ โมหะที่เหลือ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีเหตุอัน มรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

ส่วนกิเลสอันตั้งอยู่ฐานเดียวกันกับโลภะโทสะโมหะนั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยโลภะโทสะโมหะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีโลภะโทสะโมหะนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมมีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ[๑๒๗๔] ธรรมไม่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นไฉน

เว้นธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ{๘๒๒} [๑๒๗๕] ธรรมมีวิตก เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยวิตกนั้นในภูมิแห่งจิต มีวิตกที่เป็นกามาวจร รูปาวจร โลกุตตระ เว้นวิตก สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมมีวิตก

[๑๒๗๖] ธรรมไม่มีวิตก เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ ในภูมิแห่งจิตไม่มีวิตกที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ วิตก รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีวิตก[๑๒๗๗] ธรรมมีวิจาร เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยวิจารนั้นในภูมิแห่งจิต มีวิจารที่เป็นกามาวจร รูปาวจร โลกุตตระ เว้นวิจาร สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมมีวิจาร[๑๒๗๘] ธรรมไม่มีวิจาร เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ในภูมิแห่งจิตไม่มีวิจารที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ วิจาร รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีวิจาร{๘๒๔} [๑๒๗๙] ธรรมมีปีติ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยปีตินั้นในภูมิแห่งจิตมีปีติ ที่เป็นกามาวจร รูปาวจร โลกุตตระ เว้นปีติ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมมีปีติ[๑๒๘๐] ธรรมไม่มีปีติ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ในภูมิแห่งจิตไม่มีปีติที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ ปีติ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีปีติ{๘๒๕} [๑๒๘๑] ธรรมสหรคตด้วยปีติ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยปีตินั้นในภูมิแห่งจิตมีปีติ ที่เป็นกามาวจร รูปาวจร โลกุตตระ เว้นปีติ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมสหรคตด้วยปีติ

[๑๒๘๒] ธรรมไม่สหรคตด้วยปีติ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ในจิตอันไม่เป็นภูมิแห่งจิตมีปีติที่ เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ ปีติ รูปทั้งหมด และ อสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่สหรคตด้วยปีติ{๘๒๖} [๑๒๘๓] ธรรมสหรคตด้วยสุขเวทนา เป็นไฉน

สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยสุขเวทนานั้น ในจิตอันเป็นภูมิแห่งสุขเวทนาที่เป็นกามาวจร รูปาวจร โลกุตตระ เว้น สุขเวทนา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสหรคตด้วยสุขเวทนา[๑๒๘๔] ธรรมไม่สหรคตด้วยสุขเวทนา เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ในจิตอันไม่เป็นภูมิแห่งสุขเวทนาที่เป็น กามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ สุขเวทนา รูปทั้งหมด และ อสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่สหรคตด้วยสุขเวทนา{๘๒๗} [๑๒๘๕] ธรรมสหรคตด้วยอุเปกขาเวทนา เป็นไฉน

สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยอุเปกขาเวทนา นั้นในจิตอันเป็นภูมิแห่งอุเปกขาเวทนาที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ เว้นอุเปกขาเวทนา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสหรคตด้วยอุ เปกขาเวทนา[๑๒๘๖] ธรรมไม่สหรคตด้วยอุเปกขาเวทนา เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ในจิตอันไม่เป็นภูมิแห่งอุเปกขาเวทนา ที่เป็นกามาวจร รูปาวจร โลกุตตระ อุเปกขาเวทนา รูปทั้งหมด และ อสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่สหรคตด้วยอุเปกขาเวทนา{๘๒๘} [๑๒๘๗] ธรรมเป็นกามาวจร เป็นไฉน

ขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ซึ่ง ท่องเที่ยวอยู่ นับเนื่องอยู่ในภูมิระหว่างนี้ คือ เบื้องต่ำกำหนดอเวจีนรกเป็น ที่สุด เบื้องสูงกำหนดเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดีเป็นที่สุด อันใด สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกามาวจร[๑๒๘๘] ธรรมไม่เป็นกามาวจร เป็นไฉน

รูปาวจรธรรม อรูปาวจรธรรม อปริยาปันนธรรม (โลกุตตรธรรม) สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นกามาวจร

{๘๒๙} [๑๒๘๙] ธรรมเป็นรูปาวจร เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกของท่านผู้เข้าสมาบัติ หรือของท่านผู้อุปบัติ หรือของท่านผู้อยู่ด้วยทิฏฐธรรมสุขวิหาร ซึ่งท่องเที่ยวอยู่ นับเนื่องอยู่ใน ภูมิระหว่างนี้ คือ เบื้องต่ำกำหนดพรหมโลกเป็นที่สุด เบื้องสูงกำหนดเทพ ชั้นอกนิษฐ์เป็นที่สุด อันใด สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นรูปาวจร[๑๒๙๐] ธรรมไม่เป็นรูปาวจร เป็นไฉน

กามาวจรธรรม อรูปาวจรธรรม อปริยาปันนธรรม สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นรูปาวจร

{๘๓๐} [๑๒๙๑] ธรรมเป็นอรูปาวจร เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกของท่านผู้เข้าสมาบัติ หรือของท่านผู้อุปบัติ หรือของท่านผู้อยู่ด้วยทิฏฐธรรมสุขวิหาร ซึ่งท่องเที่ยวอยู่ นับเนื่องอยู่ใน ภูมิระหว่างนี้ คือ เบื้องต่ำกำหนดเทพผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภูมิเป็น ที่สุด เบื้องสูงกำหนดเทพผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัยญายตนภูมิเป็นที่สุด สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอรูปาวจร[๑๒๙๒] ธรรมไม่เป็นอรูปาวจร เป็นไฉน

กามาวจรธรรม รูปาวจรธรรม อปริยาปันนธรรม สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นอรูปาวจร

{๘๓๑} [๑๒๙๓] ธรรมนับเนื่องในวัฏฏทุกข์ เป็นไฉน

กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภทที่เป็นอารมณ์ของ อาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมนับเนื่องในวัฏฏทุกข์[๑๒๙๔] ธรรมไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ เป็นไฉน

มรรค ผลของมรรค และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์

{๘๓๒} [๑๒๙๕] ธรรมเป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฎ เป็นไฉน

มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นเหตุนำออก จากสังสารวัฏ

[๑๒๙๖] ธรรมไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฏ เป็นไฉน

เว้นธรรมเป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฏเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฏ{๘๓๓} [๑๒๙๗] ธรรมให้ผลแน่นอน เป็นไฉน

อนันตริยกรรม ๕ นิยตมิจฉาทิฏฐิ และมรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมให้ผลแน่นอน

[๑๒๙๘] ธรรมให้ผลไม่แน่นอน เป็นไฉน

เว้นธรรมให้ผลแน่นอนเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม ที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมให้ผลไม่แน่นอน

{๘๓๔} [๑๒๙๙] ธรรมมีธรรมอื่นยิ่งกว่า เป็นไฉน

กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภทที่เป็นอารมณ์ของ อาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีธรรมอื่นยิ่งกว่า

[๑๓๐๐] ธรรมไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า

{๘๓๕} [๑๓๐๑] ธรรมเกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ เป็นไฉน

อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ และกิเลสอันตั้งอยู่ฐานเดียว กันกับอกุศลมูลนั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยอกุศลมูลนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีอกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้[๑๓๐๒] ธรรมไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ เป็นไฉน

กุศลธรรมและอัพยากตธรรมที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

จบ อภิธัมมทุกนิกเขปะ

สุตตันติกทุกนิกเขปะ

{๘๓๖} [๑๓๐๓] ธรรมเป็นไปในส่วนวิชชา เป็นไฉน

ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยวิชชา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็น ไปในส่วนวิชชา[๑๓๐๔] ธรรมเป็นไปในส่วนอวิชชา เป็นไฉน

ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยอวิชชา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เป็นไปในส่วนอวิชชา{๘๓๗} [๑๓๐๕] ธรรมเหมือนฟ้าแลบ เป็นไฉน

ปัญญาในอริยมรรค ๓ เบื้องต่ำ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเหมือน ฟ้าแลบ[๑๓๐๖] ธรรมเหมือนฟ้าผ่า เป็นไฉน

ปัญญาในอรหัตตมรรคเบื้องสูง สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเหมือน ฟ้าฝ่า{๘๓๘} [๑๓๐๗] ธรรมทำให้เป็นพาล เป็นไฉน

อหิริกะ อโนตตัปปะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมทำให้เป็นพาล

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลแม้ทั้งหมดก็ชื่อว่าธรรมทำให้เป็นพาล

[๑๓๐๘] ธรรมทำให้เป็นบัณฑิต เป็นไฉน

หิริ โอตตัปปะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมทำให้เป็นบัณฑิต

สภาวธรรมที่เป็นกุศลแม้ทั้งหมดก็ชื่อว่าธรรมทำให้เป็นบัณฑิต

{๘๓๙} [๑๓๐๙] ธรรมดำ เป็นไฉน

อหิริกะ อโนตตัปปะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมดำ

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลแม้ทั้งหมดก็ชื่อว่าธรรมดำ