โลกวิปัตติสูตร เล่ม ๒๓

ธรรมในหมู่มนุษย์เหล่านี้ คือ ลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ

ความเสื่อมยศ นินทา สรรเสริญ สุข ทุกข์ เป็นสิ่งไม่

เที่ยงแท้ ไม่แน่นอน มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา

ก็ท่านผู้มีสติมีปัญญาทราบธรรมเหล่านั้นแล้วย่อม

พิจารณาเห็นว่ามีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ธรรมที่

เป็นส่วนอิฏฐารมณ์จึงยํ่ายีจิตของท่านไม่ได้ ท่านย่อมไม่

ยินร้ายต่อธรรมที่เป็นอนิฏฐารมณ์

ท่านขจัดความยินดีและความยินร้ายเสียได้จนไม่เหลือ

อยู่ และทราบทางนิพพานอันปราศจากธุลี ไม่มีความ

เศร้าโศก เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งภพ ย่อมทราบได้อย่างถูกต้อง

๖. ทุติยโลกธัมมสูตร

ว่าด้วยโลกธรรม ๘ ประการ สูตรที่ ๒

{๙๖} [๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการนี้ย่อมหมุนไปตามโลกและโลกย่อมหมุนไปตามโลกธรรม ๘ ประการ โลกธรรม ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ลาภ (๒) ความเสื่อมลาภ

(๓) ยศ (๔) ความเสื่อมยศ

(๕) นินทา (๖) สรรเสริญ

(๗) สุข (๘) ทุกข์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการนี้แลย่อมหมุนไปตามโลก และโลกก็หมุนไปตามโลกธรรม ๘ ประการนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภก็ดี ความเสื่อมลาภก็ดี ยศก็ดี ความเสื่อมยศก็ดี นินทาก็ดี สรรเสริญก็ดี สุขก็ดี ทุกข์ก็ดี ย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภก็ดี ความเสื่อมลาภก็ดี ยศก็ดี ความเสื่อมยศก็ดี นินทาก็ดี สรรเสริญก็ดี สุขก็ดี ทุกข์ก็ดี ย่อมเกิดขึ้นแม้แก่อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในข้อนั้นมีอะไรเป็นข้อวิเศษผิดแปลกแตกต่างกันระหว่างอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วกับปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้แนะนำ มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นที่รวม ขอประทานพระวโรกาส พระพุทธเจ้าข้า ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว เขาไม่ พิจารณาให้เห็น ไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘ลาภนี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็แต่ว่าลาภนั้นแลไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา’ ความเสื่อมลาภย่อมเกิดขึ้น ... ยศย่อมเกิดขึ้น ... ความเสื่อมยศย่อมเกิดขึ้น ... นินทาย่อมเกิดขึ้น ... สรรเสริญย่อมเกิดขึ้น ... สุขย่อมเกิดขึ้น ... ทุกข์ย่อมเกิดขึ้น แก่ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว เขาไม่พิจารณาให้เห็น ไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘ทุกข์นี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็แต่ว่าทุกข์นั้นไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา’ลาภก็ดี ย่อมครอบงำจิตของเขา ความเสื่อมลาภก็ดี ... ยศก็ดี ... ความเสื่อมยศก็ดี ... นินทาก็ดี ... สรรเสริญก็ดี ... สุขก็ดี ... ทุกข์ก็ดี

ย่อมครอบงำจิตของเขา เขาย่อมยินดีลาภที่เกิดขึ้นแล้ว แต่ยินร้ายในความ เสื่อมลาภ ย่อมยินดียศที่เกิดขึ้นแล้ว แต่ยินร้ายในความเสื่อมยศ ย่อมยินดี ความสรรเสริญที่เกิดขึ้นแล้ว แต่ยินร้ายในนินทา ย่อมยินดีสุขที่เกิดขึ้นแล้ว แต่ยินร้ายในทุกข์ เขาถึงความยินดียินร้ายอย่างนี้แล้ว ย่อมไม่พ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า ไม่พ้นจากทุกข์ไปได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภย่อมเกิดขึ้นแก่อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นประจักษ์ ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘ลาภนี้แลเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็แต่ว่าลาภนั้นไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไป เป็นธรรมดา’ ความเสื่อมลาภย่อมเกิดขึ้น ... ยศย่อมเกิดขึ้น ... ความเสื่อมยศ ย่อมเกิดขึ้น ... นินทาย่อมเกิดขึ้น ... สรรเสริญย่อมเกิดขึ้น ... สุขย่อมเกิดขึ้น ... ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นแก่อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นประจักษ์ ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘ทุกข์นี้แลเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็แต่ว่าทุกข์นั้นไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา’ลาภก็ดีย่อมครอบงำจิตของอริยสาวกนั้นไม่ได้

ความเสื่อมลาภก็ดี ... ยศก็ดี ... ความเสื่อมยศก็ดี ... นินทาก็ดี ... สรรเสริญก็ดี ... สุขก็ดี ... ทุกข์ก็ดี ย่อมครอบงำจิตของอริยสาวกนั้นไม่ได้ อริยสาวกนั้นย่อมไม่ยินดีลาภที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่ยินร้ายในความเสื่อมลาภ ย่อมไม่ยินดียศที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่ยินร้ายในความเสื่อมยศ ย่อมไม่ยินดีนินทาที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่ยินร้ายในสรรเสริญ ย่อมไม่ยินดีสุขที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่ยินร้ายในทุกข์ อริยสาวกนั้นละความยินดี ความยินร้ายได้เด็ดขาดอย่างนี้แล้ว ย่อมพ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่าพ้นจากทุกข์ไปได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือข้อที่วิเศษผิดแปลกแตกต่างกัน ระหว่างอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วกับปถุชนผู้มิได้สดับแล้ว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า

ธรรมในหมู่มนุษย์เหล่านี้ คือ ลาภ ความเสื่อมลาภ

ยศ ความเสื่อมยศ นินทา สรรเสริญ สุข ทุกข์ เป็นสิ่ง

ไม่เที่ยงแท้ ไม่แน่นอน มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา

ก็ท่านผู้มีสติ มีปัญญาทราบธรรมเหล่านั้นแล้ว ย่อม

พิจารณาเห็นว่ามีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ธรรมที่

เป็นส่วนอิฏฐารมณ์จึงยํ่ายีจิตของท่านไม่ได้ ท่านย่อมไม่

ยินร้ายต่อธรรมที่เป็นอนิฏฐารมณ์

ท่านขจัดความยินดีและความยินร้ายเสียได้จนไม่เหลือ

อยู่ และทราบทางนิพพานอันปราศจากธุลี ไม่มีความ

เศร้าโศก เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งภพ ย่อมทราบได้อย่างถูกต้อง

๗. เทวทัตตวิปัตติสูตร

ว่าด้วยวิบัติของพระเทวฑัต

{๙๗} [๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ เมื่อพระเทวทัตหลีกไปแล้วไม่นานนัก ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภถึงพระเทวทัต ตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร ดูก่อน