อาชัญญสูตร เล่ม ๒๓

๓. อาชัญญสูตร

ว่าด้วยคุณสมบัติของม้าต้นและของภิกษุ

{๑๐๓} [๑๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนย ตัวงามของพระราชาประกอบด้วยองค์สมบัติ ๘ ประการ ย่อมควรแก่พระราชา ควรเป็นม้าต้น นับว่าเป็นราชพาหนะได้ทีเดียว องค์สมบัติ ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ ในโลกนี้ ม้าอาชาไนยตัวงามของพระราชา(๑) มีกำเนิดดีทั้งสองฝ่าย คือ ฝ่ายแม่และฝ่ายพ่อ เกิดในทิศที่ม้าอาชาไนยตัวงามอื่น ๆ เกิดกัน

(๒) บริโภคของกินที่เขาให้ไม่ว่าสดหรือแห้งอย่างเรียบร้อย ไม่เรี่ยราด

(๓) รังเกียจที่จะนั่งหรือนอนทับอุจจาระปัสสาวะ

(๔) เป็นสัตว์ที่เสงี่ยม อยู่ร่วมได้อย่างสบาย ไม่รบกวนม้าอื่น

(๕) เป็นสัตว์ที่แสดงความโอ้อวด ความพยศ ความคดโกงแก่นายสารถีอย่างเปิดเผยตามความเป็นจริง

(๖) นายสารถีพยายามปราบความพยศคดโกงเหล่านั้นของมันได้

(๗) เป็นสัตว์ที่ชอบลากเข็น มีความคิดเกิดขึ้นว่า ‘ม้าอื่นจะเข็นได้หรือไม่ได้ก็ตาม ในเรื่องนี้เราจักเข็นเอง’ และเมื่อเดินก็เดินตรงไปตามทาง(๘) เป็นสัตว์มีกำลัง ทรงกำลังไว้อยู่จนถึงวาระสุดท้ายแห่งชีวิต

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยตัวงามของพระราชาประกอบด้วย องค์สมบัติ ๘ ประการนี้แล ย่อมควรแก่พระราชา ควรเป็นม้าต้น นับว่าเป็นราชพาหนะได้ทีเดียวดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม๘ ประการ ย่อมเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ... เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า ธรรม ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) เป็นผู้มีศีล คือ สำรวมในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษผิดแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย

(๒) ฉันโภชนะที่เขาถวาย ไม่ว่าจะเศร้าหมองหรือประณีตโดยเคารพ ไม่รังเกียจ

(๓) รังเกียจกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต และการถึงพร้อมด้วยอกุศลธรรมอันเป็นบาปต่าง ๆ

(๔) เป็นผู้เสงี่ยม อยู่ร่วมด้วยได้อย่างสบาย ไม่รบกวนภิกษุอื่น

(๕) เปิดเผยความโอ้อวด ความพยศ ความคดโกงตามความเป็นจริงในพระศาสดาหรือในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้เป็นวิญญูชน

(๖) พระศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้เป็นวิญญูชนพยายามช่วยกำจัดความโอ้อวดเป็นต้นเหล่านั้นของเธอได้

(๗) เป็นผู้ศึกษา คือ มีความคิดเกิดขึ้นว่า ‘ภิกษุเหล่าอื่นจะศึกษาหรือไม่ก็ตาม ข้อนี้เราจักศึกษา’ และเมื่อปฏิบัติ ย่อมปฏิบัติ ตามทางตรงทีเดียว ในข้อนั้นพึงทราบทางตรงดังนี้ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ(๘) เป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่ว่า ‘ถึงจะเหลืออยู่เพียงหนังเอ็นและกระดูกก็ตาม ถึงเนื้อและเลือดในสรีระของเราจะเหือดแห้ง

ไปก็ตามที อิฏฐผลอันใดที่จะพึงบรรลุได้ด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษ เมื่อ ยังไม่บรรลุอิฐผล <*> อันนั้น ก็จักไม่หยุดความเพียรของบุรุษ’

ดูก่อนภิกษุทั้งลาย <**> ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๘ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ... เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า”

๔. อัสสขฬุงกสูตร

ว่าด้วยม้ากระจอกและคนกระจอก ๘ ประเภท

{๑๐๔} [๑๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงม้ากระจอก ๘ ประเภท และโทษของม้ากระจอก ๘ ประการ คนกระจอก ๘ ประเภท และโทษของคนกระจอก ๘ ประการ เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอก ๘ ประเภท และโทษของม้ากระจอก ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ ม้ากระจอกบางตัวในโลกนี้ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับเดินถอยหลัง ดันรถให้กลับหลัง ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้มีม้ากระจอกบางตัวที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของม้ากระจอกประเภทที่ ๑อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอกบางตัวในโลกนี้ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับหกหลังดีดทูบเกวียนหัก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้มีม้ากระจอกบางตัวที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นโทษของม้ากระจอกประการที่ ๒

อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ม้ากระจอกบางตัวในโลกนี้ถูกนายสารถีสั่งให้เดินหน้าไป ถูกแทงถูกเตือนอยู่ กลับยกขาขึ้นตะกุยงอนรถ ถีบงอนรถ