พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · มหายัญญวรรค
อัคคิสูตร ที่ ๒ เล่ม ๒๓
Text layerBuddha’s wordsItems ๔๔ (Royal Thai)4/10 in มหายัญญวรรค4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ มหายัญญวรรค อัคคิสูตร ที่ ๒ (Royal Thai Volume 23 · Mahachula Volume 23 · Mahamakut Volume 37 · Chaloem Phrakiat Volume 23)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 23, pp. 68–73
๓. ปฐมัคคิสูตร
ว่าด้วยไฟ ๗ กอง
{๔๓} [๔๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฟมี ๗ กองนี้ ไฟ ๗ กองคืออะไรบ้าง คือ
(๑) ไฟคือราคะ (๒) ไฟคือโทสะ
(๓) ไฟคือโมหะ (๔) ไฟคืออาหุไนยบุคคล
(๕) ไฟคือคฤหบดี <*> (๖) ไฟคือทักขิไณยบุคคล <**>
(๗) ไฟเกิดแต่ไม้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฟมี ๗ กองนี้แล”
๔. ทุติยัคคิสตร
ว่าด้วยการบูชาไฟ
{๔๔} [๔๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล พราหมณ์
- ๑ไฟคืออาหุไนยบุคคล คำว่า อาหุไนยบุคคล แปลว่า บุคคลผู้ควรซึ่งสักการบูชา ในที่นี้หมายถึงมารดาบิดาซึ่งเป็นผู้มีอุปการะมากแก่บุตรธิดา ได้ชื่อว่าเป็นไฟในกรณีที่บุตรธิดาปฏิบัติไม่ดีต่อ โดยเป็นเหตุให้บุตรธิดาได้รับทุกข์หมกไหม้อยู่ในนรกเป็นต้น (ที.ปา.อ. ๑๘๙, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๘๒)
- ๒ไฟคือคฤหบดี คำว่า คฤหบดี หมายถึงชายผู้เป็นเจ้าของเคหสถานหรือสามีหัวหน้าครอบครัว ซึ่งเป็นผู้มีอุปการะมากต่อมาตุคามคือหญิงผู้เป็นภรรยาโดยจัดหาที่อยู่อาศัย เสื้อผ้า เครื่องแต่งตัว เป็นต้นให้ ได้ชื่อว่าเป็นไฟตามเผาไหม้ในกรณีที่มาตุคามประพฤตินอกใจ คือเป็นเหตุให้มาตุคาม ผู้ประพฤตินอกใจนั้นได้รับผลหมกไหม้อยู่ในนรกเป็นต้น (ที.ปา.อ. ๑๙๑, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๘๓)
- ๓ไฟคือทักขิไณยบุคคล คำว่า ทักขิไณยบุคคล แปลว่า บุคคลผู้ควรซึ่งทักษิณาคือปัจจัย ๔ ในที่นี้ หมายถึงภิกษุสงฆ์ซึ่งเป็นผู้มีอุปการะมากแก่คฤหัสถ์ทั้งหลายในด้านการแนะนำให้ตั้งอยู่ในคุณความดี ได้ชื่อว่าเป็นไฟในกรณีที่คฤหัสถ์ปฏิบัติไม่ดีต่อ เช่น ด่าว่า เป็นต้น โดยเป็นเหตุให้คฤหัสถ์ ผู้ปฏิบัติไม่ดีต่อได้รับทุกข์หมกไหม้อยู่ในนรกเป็นต้น (ที.ปา.อ. ๑๙๑-๑๙๒, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๘๓)
- <*> <๒> - ผู้รวบรวม
- <**> <๓> - ผู้รวบรวม
ชื่ออุคคตสรีระตระเตรียมมหายัญอยู่ โคผู้ ๕๐๐ ลูกโคผู้ ๕๐๐ ลูกโคเมีย ๕๐๐ แพะ ๕๐๐ แกะ ๕๐๐ ถูกนำเข้าไปผูกไว้ที่หลักเพื่อบูชายัญ ลำดับนั้น พราหมณ์อุคคตสรีระเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า
“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค็ได้สดับมาดังนี้ว่า การก่อไฟ การปักหลักบูชายัญมีผลมาก มีอานิสงส์มาก”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราเองก็ได้ฟังมาว่า การก่อไฟ การปักหลักบูชายัญมีผลมาก มีอานิสงส์มาก”
พราหมณ์อุคคตสรีระก็ได้กราบทูลเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า การก่อไฟ การปักหลักบูชายัญมีผลมาก มีอานิสงส์มาก”
“ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราเองก็ได้ฟังมาว่า การก่อไฟ การปักหลักบูชายัญ มีผลมาก มีอานิสงส์มาก”
“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้อความทั้งหมดที่ข้าพระองค์กับท่านพระโคดมได้ยินมาก็เป็นอันสมกัน”
เมื่อพราหมณ์อุคคตสรีระกราบทูลอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะพราหมณ์อุคคตสรีระว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ท่านไม่ควรถามพระตถาคตอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า ‘การก่อไฟการปักหลักบูชายัญมีผลมาก มีอานิสงส์มาก’ แต่ท่านควรถามพระตถาคตอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ข้าพระองค์ประสงค์จะก่อไฟปักหลักบูชายัญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดตักเตือนสั่งสอนถึงข้อที่จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนานแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด’ ดังนี้’’
จึงลำดับนั้น พราหมณ์อุคคตสรีระได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ประสงค์จะก่อไฟปักหลักบูชายัญ ขอ ท่านพระโคดมโปรดตักเตือนสั่งสอนถึงข้อที่จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนานแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด”
พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลเมื่อจะก่อไฟปักหลักบูชายัญ ในการบูชายัญ เบื้องต้นทีเดียวย่อมเงื้อศัสตราอันเป็นอกุศล มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์เป็นวิบาก ๓ ชนิด ศัสตรา ๓ ชนิดคืออะไรบ้าง คือ ศัสตราทางกาย ๑ ศัสตราทางวาจา ๑ ศัสตราทางใจ ๑
ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลเมื่อจะก่อไฟปักหลักบูชายัญ ในการบูชายัญ เบื้องต้นทีเดียวย่อมเกิดมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ต้องฆ่าโคผู้เท่านี้ตัว ลูกโคผู้เท่านี้ตัว ลูกโคเมียเท่านี้ตัว แพะเท่านี้ตัว แกะเท่านี้ตัวเพื่อบูชายัญ’ เขาคิดว่าจะทำบุญ กลับได้ทำบาป คิดว่าจะทำกุศล กลับได้ทำอกุศล คิดว่าจะแสวงหาทางสุคติ กลับได้แสวงหาทางทุคติ ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลเมื่อจะก่อไฟปักหลักบูชายัญ ในการบูชายัญ เบื้องต้นทีเดียวย่อมเงื้อศัสตราทางใจ อันเป็นอกุศล มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์เป็นวิบาก ข้อที่ ๑ ดังนี้อีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ บุคคลเมื่อจะก่อไฟปักหลักบูชายัญ ในการบูชายัญ เบื้องต้นทีเดียวย่อมกล่าววาจาอย่างนี้ว่า
‘จงฆ่าโคผู้เท่านี้ตัว ลูกโคผู้เท่านี้ตัว ลูกโคเมียเท่านี้ตัว แพะเท่านี้ตัว แกะเท่านี้ตัวเพื่อบูชายัญ’ เขาคิดว่าจะทำบุญ กลับได้ทำบาป คิดว่าจะทำกุศล กลับได้ทำอกุศล คิดว่าจะแสวงหาทางสุคติ กลับได้แสวงหาทางทุคติ ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อบุคคลจะก่อไฟปักหลักบูชายัญ ในการบูชายัญ เบื้องต้นทีเดียวย่อมเงื้อศัสตราทางวาจา อันเป็นอกุศล มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์เป็นวิบาก ข้อที่ ๒ ดังนี้อีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ บุคคลเมื่อจะก่อไฟปักหลักบูชายัญ ในการบูชายัญ เบื้องต้นทีเดียวย่อมลงมือด้วยตนเองก่อน คือ ต้องฆ่าโคผู้ ฆ่าลูกโคผู้
ฆ่าลูกโคเมีย ฆ่าแพะ ฆ่าแกะเพื่อบูชายัญ เขาคิดว่าจะทำบุญ กลับได้ทำบาป คิดว่าจะทำกุศล กลับได้ทำอกุศล คิดว่าจะแสวงหาทางสุคติ กลับได้ แสวงหาทางทุคติ ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลเมื่อจะก่อไฟปักหลักบูชายัญ ใน การบูชายัญ เบื้องต้นทีเดียวย่อมเงื้อศัสตราทางกายอันเป็นอกุศล มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์เป็นวิบาก ข้อที่ ๓ ดังนี้ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลเมื่อจะก่อไฟปักหลักบูชายัญ ในการบูชายัญ เบื้องต้นทีเดียว ย่อมเงื้อศัสตราอันเป็นอกุศล มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์เป็น วิบาก ๓ ชนิดนี้
ไฟที่ไม่ควรบูชา
ดูก่อนพราหมณ์ ไฟ ๓ กองนี้บุคคลควรละควรเว้นเสีย ไม่ควรซ่องเสพ เลย ไฟ ๓ กองคืออะไรบ้าง คือ ไฟคือราคะ ๑ ไฟคือโทสะ ๑ ไฟคือโมหะ ๑
ดูก่อนพราหมณ์ ก็เพราะเหตุไร ไฟคือราคะนี้จึงควรละควรเว้นเสีย ไม่ ควรซ่องเสพเลย เพราะว่าบุคคลผู้ที่กำหนัด ถูกราคะครอบงำยำยีจิตแล้ว ย่อมประพฤติทุจริตทางกาย ทางวาจา ทางใจได้ ครั้นประพฤติทุจริตทางกาย ทาง วาจา ทางใจแล้ว หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ฉะนั้น ไฟคือราคะนี้จึงควรละควรเว้นเสีย ไม่ควรซ่องเสพเลยดูก่อนพราหมณ์ ก็เพราะเหตุไร ไฟคือโทสะนี้จึงควรละควรเว้นเสีย ไม่ควรซ่องเสพเลย เพราะว่าบุคคลผู้ที่โกรธ ถูกโทสะครอบงำยำยีจิตแล้ว
- ๑อบาย ทุคติ วินิบาต นรก คำว่า อบาย หมายถึงภาวะหรือที่อันปราศจากความเจริญ ทุคติ หมาย ถึงภาวะหรือที่ซึ่งมีแต่ความทุกข์ วินิบาต หมายถึงภาวะหรือที่ซึ่งสัตว์มีแต่ความพินาศ มีอวัยวะบกพร่อง และปราศจากความสุข นรก หมายถึงภาวะหรือที่อันไม่มีความสุขความเจริญ มีแต่ความเร่าร้อนกระวนกระวาย สามคำแรกเป็นไวพจน์ (คำใช้แทน) ของคำว่า นรก อีกนัยหนึ่ง อบาย หมายถึงกำเนิดสัตว์เดรัจฉาน ทุคติ คือแดนเปรต วินิบาต ได้แก่ พวกอสุรกาย นรก ก็คือ นรกขุมต่าง ๆ เช่น อเวจีมหานรก เป็นต้น (นัย วิ.อ. ๑/๑๖๗, ที.ม.อ. ๙๔,๑๔๖, องฺ.เอกก.อ. ๕๐)
ย่อมประพฤติทุจริตทางกาย ทางวาจา ทางใจได้ ครั้นประพฤติทุจริตทางกาย ทางวาจา ทางใจแล้ว หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ฉะนั้น ไฟคือโทสะนี้จึงควรละควรเว้นเสีย ไม่ควรซ่องเสพเลย
ดูก่อนพราหมณ์ ก็เพราะเหตุไร ไฟคือโมหะนี้จึงควรละควรเว้นเสีย ไม่ควรซ่องเสพเลย เพราะว่าบุคคลผู้ที่หลง ถูกโมหะครอบงำยำยีจิตแล้ว ย่อมประพฤติทุจริตทางกาย ทางวาจา ทางใจได้ ครั้นประพฤติทุจริตทางกาย ทางวาจา ทางใจแล้ว หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ฉะนั้น ไฟคือโมหะนี้จึงควรละควรเว้นเสีย ไม่ควรซ่องเสพเลยดูก่อนพราหมณ์ ไฟ ๓ กองนี้แล บุคคลควรละควรเว้นเสีย ไม่ควรซ่องเสพเลย
ไฟที่ควรบูชา
ดูก่อนพราหมณ์ ไฟ ๓ กองนี้บุคคลควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา บริหารให้เป็นสุขโดยชอบ ไฟ ๓ กองคืออะไรบ้าง คือ ไฟคืออาหุไนยบุคคล ๑ ไฟคือคฤหบดี ๑ ไฟคือทักขิไณยบุคคล ๑
ดูก่อนพราหมณ์ ก็ไฟคืออาหุไนยบุคคลเป็นไฉน คือ มารดาหรือบิดา ในโลกนี้เรียกว่าไฟคืออาหุไนยบุคคล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าบุคคลเกิดมาแต่มารดาบิดานี้ ฉะนั้น ไฟคืออาหุไนยบุคคลบุคคลจึงควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา บริหารให้เป็นสุขโดยชอบ
ดูก่อนพราหมณ์ ก็ไฟคือคฤหบดีเป็นไฉน คือ บุตร ภรรยา ทาส หรือ คนใช้ในโลกนี้เรียกว่าไฟคือคฤหบดี ฉะนั้น ไฟคือคฤหบดีบุคคลจึงควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา บริหารให้เป็นสุขโดยชอบ
ดูก่อนพราหมณ์ ก็ไฟคือทักขิไณยบุคคลเป็นไฉน คือ สมณพราหมณ์ ในโลกนี้เว้นขาดจากความมัวเมาความประมาท ตั้งอยู่ในขันติและโสรัจจะ
ฝึกฝนจิตใจให้สงบ ดับร้อนได้เป็นเอก นี้เรียกว่าไฟคือทักขิไณยบุคคล ฉะนั้น ไฟคือทักขิไณยบุคคลนี้บุคคลจึงควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา บริหาร ให้เป็นสุขโดยชอบ
ดูก่อนพราหมณ์ ไฟ ๓ กองนี้แลบุคคลควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา บริหารให้เป็นสุขโดยชอบ
ส่วนไฟที่เกิดแต่ไม้ควรให้ลุกโพลงขึ้น ควรคอยดู ควรดับ ควรเก็บไว้ตามกาลอันควร”
เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์อุคคตสรีระได้กราบ ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ แจ่มแจ้งนัก ... ขอท่านพระโคดมผู้เจริญได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็น อุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้จะปล่อยโคผู้ ๕๐๐ ลูกโคผู้ ๕๐๐ ลูกโคเมีย ๕๐๐ แพะ ๕๐๐ แกะ ๕๐๐ ให้ชีวิตมัน พวกมันจะได้พากันไปกินหญ้าที่สดเขียว ดื่มน้ำที่เย็นสะอาด และรับลมที่ เย็นสดชื่นกัน”
๕. ปฐมสัญญาสูตร
ว่าด้วยสัญญา ๗ ประการ สูตรที่ ๑
{๔๕} [๔๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญา ๗ ประการนี้อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก หยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นที่สุด สัญญา ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ
- ๑คำว่า สัญญา ในที่นี้เป็นสัญญา ๗ อีกนัยหนึ่ง มีความหมายดังนี้ (๑) อสุภสัญญา ความกำหนดหมายความไม่งามแห่งกาย ได้แก่สัญญาที่สหรคตกับปฐมฌานซึ่งเกิดขึ้นในอสุภกัมมัฏฐาน ๑๐ (๒) มรณสัญญา ความกำหนดหมายความตาย หมายถึงการเจริญสัญญาที่กระทำความตายทั้ง
End of อัคคิสูตร ที่ ๒