มาตาสูตร เล่ม ๒๓

“ดูก่อนสารีบุตร ในการให้ทานนั้น บุคคลใดไม่มีความหวังผล ให้ทาน ไม่มีจิตผูกพันในผลให้ทาน ไม่มุ่งการสั่งสมให้ทาน มิใช่ให้ทานด้วยคิดว่าเราตายไปแล้วจักเสวยผลทานนี้ มิใช่ให้ทานด้วยคิดว่าการให้ทานเป็นสิ่งดี มิใช่ให้ทานด้วยคิดว่า ‘บิดา มารดา ปู่ ย่า ตา ยายเคยให้ เคยทำมา เราไม่ควรทำให้เสียประเพณี’ มิใช่ให้ทานด้วยคิดว่า ‘เราหุงหากินเองได้ แต่สมณะหรือพราหมณ์เหล่านี้หุงหากินเองไม่ได้ เราผู้หุงหากินเองได้ไม่สมควรที่จะไม่ให้ทานแก่สมณะหรือพราหมณ์ผู้หุงหากินเองไม่ได้’ มิใช่ให้ทานด้วยคิดว่า ‘เราจักเป็นผู้จำแนกทาน เหมือนฤๅษีแต่ครั้งก่อน คือ อัฏฐกฤๅษี วามกฤๅษี วามเทวฤๅษี เวสสามิตตฤๅษี

ยมทัคคิฤๅษี อังคีรสฤๅษี ภารทวาชฤๅษี วาเสฏฐฤๅษี กัสสปฤๅษี และภคุฤๅษีบูชามหายัญกันฉะนั้น’ และมิใช่ให้ทานด้วยคิดว่า ‘เมื่อเราให้ทานนี้ จิตจะเลื่อมใส เกิดความปลื้มใจและโสมนัส’ แต่ให้ทานเป็นเครื่องประดับเป็นเครื่องปรุงแต่งจิต ผู้นั้นครั้นให้ทานเช่นนั้นแล้ว หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพชั้นพรหม ครั้นเขาสิ้นกรรม สิ้นฤทธิ์ สิ้นยศ หมดความเป็นใหญ่นั้นแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่กลับมา คือ ไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้อีกดูก่อนสารีบุตร นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้ทานที่บุคคลบางคนในโลกนี้ให้แล้วเช่นนั้นไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก และเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้ทานที่บุคคลบางคนในโลกนี้ให้แล้วเช่นนั้นแต่มีผลมาก มีอานิสงส์มาก”

๑๐. มาตาสูตร

ว่าด้วยอัจฉริยธรรมของนันทมารดา

{๕๐} [๕๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในทักษิณาคีรีชนบทพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ก็สมัยนั้นแล นันทมาตา

อุบาสิกาชาวเมืองเวฬุกัณฏกะลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งสวดปารายนสูตรทำนอง สรภัญญะ อยู่ ก็สมัยนั้นแล ท้าวเวสสวัณมหาราชมีกรณียกิจบางอย่างเสด็จจากทิศเหนือไปยังทิศใต้ ท้าวเธอได้ทรงสดับนันทมาตาอุบาสิกาสวดปารายนสูตรทำนองสรภัญญะอยู่ จึงได้ทรงหยุดประทับยืนฟังจนสวดจบ ขณะนั้นนันทมาตาอุบาสิกาสวดปารายนสูตรทำนองสรภัญญะจบแล้วนิ่งอยู่ลำดับนั้นแล ท้าวเวสสวัณมหาราชทรงทราบว่านันทมารดาอุบาสิกาสวดจบแล้ว จึงทรงอนุโมทนาว่า “สาธุ น้องหญิง สาธุ น้องหญิง”

นันทมาตาอุบาสิกาถามว่า “ดูก่อนท่านผู้มีพักตร์อันผ่องใส ก็ท่านนี้คือใครกันเล่า”

“ดูก่อนน้องหญิง เราคือท้าวเวสสวัณมหาราช ภาดาของเธอ”

“ดูก่อนท่านผู้มีพักตร์อันผ่องใส ดีละ ถ้าเช่นนั้น ขอธรรมบรรยายที่ดิฉันสวดแล้วนี้จงเป็นเครื่องต้อนรับท่านก็แล้วกัน”

“ดีแล้ว น้องหญิง นั่นจงเป็นเครื่องต้อนรับฉันด้วย พรุ่งนี้ภิกษุสงฆ์มีท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโมคคัลลานะเป็นประมุขซึ่งยังไม่ได้ฉันเช้ากันจักมาถึงเวฬุกัณฏกนคร เธอพึงอังคาสภิกษุสงฆ์หมู่นั้นแล้วอุทิศทักษิณาทานให้ฉันด้วย ก็การทำอย่างนี้จักเป็นเครื่องต้อนรับฉัน”

ลำดับนั้น ครั้นล่วงราตรีนั้นไป นันทมาตาอุบาสิกาสั่งบุรุษผู้หนึ่งให้ตระเตรียมขาทนียโภชนียาหารอันประณีตไว้ในนิเวศน์ของตน ครั้งนั้น ภิกษุสงฆ์มีท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโมคคัลลานะเป็นประมุขซึ่งยังไม่ได้ฉันเช้าเดินทางมาถึงเวฬุกัณฏกนคร

ลำดับนั้น นันทมาตาอุบาสิกาจึงเรียกบุรุษผู้หนึ่งมาสั่งว่า “มานี่แน่ะพ่อมหาจำเริญ เจ้าจงไปยังอาราม เผดียงภัตกาลแด่ภิกษุสงฆ์ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถึงเวลาฉันแล้ว ภัตตาหารในนิเวศน์ของแม่เจ้านันทมารดาสำเร็จแล้ว”

บุรุษนั้นรับคำนันทมาตาอุบาสิกาแล้วไปยังอารามเผดียงภัตกาลแด่ภิกษุสงฆ์ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถึงเวลาฉันแล้ว ภัตตาหารในนิเวศน์ของแม่เจ้านันทมารดาสำเร็จแล้ว”

ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า ภิกษุสงฆ์มีท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโมคคัลลานะเป็นประมุขครองอันตรวาสก แล้วถือบาตรและจีวรเข้าไปยังนิเวศน์ของนันทมาตาอุบาสิกา ครั้นแล้วได้นั่ง ณ อาสนะที่เขาปูลาดไว้

ลำดับนั้น นันทมาตาอุบาสิกาอังคาสภิกษุสงฆ์มีท่านพระสารีบุตร และท่านพระมหาโมคคัลลานะเป็นประมุขให้อิ่มหนำสำราญด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตด้วยมือของตน ครั้นนันทมาตาอุบาสิกาทราบว่า ท่านพระสารีบุตรฉันเสร็จ ลดมือลงจากบาตรแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะนันทมาตาอุบาสิกาผู้นั่งแล้ว ณ ที่สมควรข้างหนึ่งดังนี้ว่า “นันทมาตา ใครบอกเวลามาถึงของภิกษุสงฆ์แก่ท่านเล่า”

นันทมารดาอุบาสิกากราบเรียนว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอโอกาสเถิดเจ้าค่ะ ดิฉันลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งสวดปารายนสูตรทำนองสรภัญญะจบแล้วนิ่งอยู่ ลำดับนั้น ท้าวเวสสวัณมหาราชทราบถึงการจบกถาของดิฉันแล้ว ทรงอนุโมทนาว่า ‘สาธุ น้องหญิง สาธุ น้องหญิง’ ดิฉันถามว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีพักตร์อันผ่องใส ท่านนี้คือใครเล่า’ ท้าวเวสสวัณตอบว่า ‘ดูก่อนน้องหญิงเราคือท้าวเวสสวัณมหาราชภาดาของเธอ’ ดิฉันกล่าวว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีพักตร์อันผ่องใส ดีละ ถ้าเช่นนั้น ขอธรรมบรรยายที่ดิฉันสวดแล้วนี้จงเป็นเครื่องต้อนรับท่านเถิด’ ท้าวเวสสวัณกล่าวว่า ‘ดีแล้ว น้องหญิง นั่นจงเป็นเครื่องต้อนรับฉันด้วย พรุ่งนี้ภิกษุสงฆ์มีท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหา

โมคคัลลานะเป็นประมุขซึ่งยังไม่ได้ฉันเช้า จักมาถึงเวฬุกัณฏกนคร เธอพึงอังคาสภิกษุสงฆ์หมู่นั้นแล้วอุทิศทักษิณาทานให้ฉันด้วย ก็การทำอย่างนี้จักเป็นเครื่องต้อนรับฉัน’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอบุญในทานนี้จงเป็นไปเพื่อความสุขแด่ท้าวเวสสวัณมหาราชด้วยเถิด”

“ดูก่อนนันทมาตา น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยมี ที่ท่านได้เจรจากันต่อหน้ากับท้าวเวสสวัณมหาราชที่เป็นเทพบุตรผู้มีฤทธิ์มีศักดิ์มากอย่างนี้” (๑)

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉันมิใช่มีเพียงเท่านี้ดอก ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉันแม้ข้ออื่นยังมีอีก ขอโอกาสเถิดเจ้าค่ะ คือ ดิฉันมีลูกชายอยู่คนหนึ่งซึ่งเป็นที่รักเป็นที่ชอบใจชื่อว่านันทะ พวกเจ้านายได้ฉุดเธอมาข่มเหงปลงชีวิตเสียเพราะเหตุเพียงนิดหน่อย ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อลูกชายของดิฉันนั้นถูกจับแล้วก็ดี กำลังถูกจับก็ดี ถูกฆ่าแล้วก็ดี กำลังถูกฆ่าก็ดี ถูกประหารแล้วก็ดี กำลังถูกประหารก็ดี ดิฉันมิได้รู้สึกถึงความเปลี่ยนแปลงแห่งจิตเพราะข้อนั้นเป็นเหตุเลย”“ดูก่อนนันทมาตา น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยมี ที่แม้จิตตุปบาทท่านก็ชำระให้บริสุทธิ์ได้” (๒)

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉันมิใช่มีเพียงเท่านี้ดอก ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉันแม้ข้ออื่นยังมีอีก ขอโอกาสเถิดเจ้าค่ะ คือ สามีของดิฉันทำกาละแล้วเกิดเป็นยักษ์ตนหนึ่ง เขามาแสดงตนแก่ดิฉันด้วยรูปร่างอย่างครั้งก่อนนั้นทีเดียว ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ดิฉันมิได้รู้สึกถึงความเปลี่ยนแปลงแห่งจิตเพราะข้อนั้นเป็นเหตุเลย”

“ดูก่อนนันทมาตา น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยมี ที่แม้จิตตุปบาทท่านก็ชำระให้บริสุทธิ์ได้” (๓)

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉันมิใช่มีเพียงเท่านี้ดอก ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉันแม้ข้ออื่นยังมีอีก ขอโอกาสเถิด

เจ้าค่ะ คือนับตั้งแต่เวลาที่ดิฉันยังสาวถูกส่งตัวมาให้แก่สามีหนุ่ม ก็ไม่เคยคิด ที่จะนอกใจเลย ไฉนจะประพฤตินอกใจด้วยกายเล่า”

“ดูก่อนนันทมาตา น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยมี ที่แม้จิตตุปบาทท่านก็ชำระให้บริสุทธิ์ได้” (๔)

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉันมิใช่มีเพียงเท่านี้ดอก ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉันแม้ข้ออื่นยังมีอีก ขอโอกาสเถิดเจ้าค่ะ คือ เมื่อดิฉันแสดงตนเป็นอุบาสิกาแล้ว ดิฉันไม่รู้สึกว่าได้แกล้งล่วงสิกขาบทอะไร ๆ เลย”

“ดูก่อนนันทมาตา น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยมี ที่แม้จิตตุปบาทท่านก็ชำระให้บริสุทธิ์ได้” (๕)

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉันมิใช่มีเพียงเท่านี้ดอก ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉันแม้ข้ออื่นยังมีอีก ขอโอกาสเถิดเจ้าค่ะ คือเพียงแค่ดิฉันจำนงอยู่ ก็สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรมเข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติ และสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ได้ เข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ได้ มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ได้ เข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ได้”“ดูก่อนนันทมาตา น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยมี” (๖)

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉัน มิใช่มีเพียงเท่านี้ดอก ความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีของดิฉันแม้ข้ออื่นยังมีอีก ขอโอกาสเถิด

เจ้าค่ะ คือ ดิฉันไม่พิจารณาเห็นโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงแสดงไว้แล้วข้อใดข้อหนึ่งที่ยังละไม่ได้ (ว่ามี) ในตนเลย”“ดูก่อนนันทมาตา น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยมี” (๗)

ลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรชี้แจงนันทมาตาอุบาสิกาให้เห็นแจ้ง ให้ สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป

จบ มหายัญญวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. จิตตสูตร ๒. ปริขารสูตร

๓. ปฐมัคคิสูตร ๔. ทุติยัคคิสูตร

๕. ปฐมสัญญาสูตร ๖. ทุติยสัญญาสูตร

๗. เมถุนสูตร ๘. สัญโญคสูตร

๙. ทานสูตร ๑๐. มาตาสูตร

จบ ปัณณาสก์

๖. อัพยากตวรรค

๑. อัพยากตสูตร

ว่าด้วยเหตุที่จะสิ้นสงสัยในเรื่องที่มิได้ทรงพยากรณ์

{๕๑} [๕๔] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยซึ่งเป็นเหตุให้อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วไม่เกิดความสงสัยในเรื่องที่ พระองค์มิได้ทรงพยากรณ์ไว้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เพราะทิฏฐิ ดับไป ความ สงสัยในเรื่องที่เรามิได้พยากรณ์ไว้จึงไม่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ดูก่อนภิกษุ ความเห็นนี้ว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก’ ก็เป็นทิฏฐิ ความ เห็นนี้ว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก’ ก็เป็นทิฏฐิ ความเห็นนี้ว่า ‘สัตว์ หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี’ ก็เป็นทิฏฐิ ความเห็นนี้ว่า ‘สัตว์ หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ก็เป็นทิฏฐิ ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมไม่รู้ประจักษ์ทิฏฐิ เหตุเกิดทิฏฐิ ความดับ แห่งทิฏฐิ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทิฏฐิ ทิฏฐินั้นย่อมเจริญแก่เขา เขาย่อมไม่พ้นจาก ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่าย่อมไม่พ้นไปจากทุกข์ได้ดูก่อนภิกษุ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วแลย่อมรู้ประจักษ์ทิฏฐิ เหตุเกิดทิฏฐิ ความดับแห่งทิฏฐิ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทิฏฐิ ทิฏฐินั้นของอริยสาวกนั้นย่อมดับ อริยสาวกนั้นย่อมพ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่าย่อมพ้นไปจากทุกข์ได้