๑. เจโตวิมุติสูตร ที่ ๑ เล่ม ๒๒

(๓) มีความสำคัญว่าไม่น่ายินดีในโลกทั้งปวง

(๔) พิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวง

(๕) เข้าไปตั้งมรณสัญญาไว้ในภายใน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการนี้แลอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย”

จบ สัญญาวรรคที่ ๒

รวมพระสูตรที่มืในวรรคนี้ คือ

๑. ปฐมสัญญาสูตร ๒. ทุติยสัญญาสูตร

๓. ปฐมวัฑฒิสูตร ๔. ทุติยวัฑฒิสูตร

๕. สากัจฉสูตร ๖. สาชีวสูตร

๗. ปฐมอิทธิปาทสูตร ๘. ทุติยอิทธิปาทสูตร

๙. นิพพิทาสูตร ๑๐. อาสวักขยสูตร

(๘) ๓. โยธาชีววรรค

๑. ปฐมเจโตวิมุตติสูตร

ว่าด้วยธรรมที่อำนวยผลให้บรรลุวิมุตติ

{๗๑} [๗๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้ มากแล้ว ย่อมมีเจโตวิมุตติเป็นผลและมีเจโตวิมุตติเป็นผลานิสงส์ ย่อมมี ปัญญาวิมุตติเป็นผลและมีปัญญาวิมุตติเป็นผลานิสงส์ ธรรม ๕ ประการคือ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) พิจารณาเห็นว่าไม่งามในกาย

(๒) มีความสำคัญว่าเป็นของปฏิกูลในอาหาร

(๓) มีความสำคัญว่าไม่น่ายินดีในโลกทั้งปวง

(๔) พิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวง

(๕) เข้าไปตั้งมรณสัญญาไว้ในภายใน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการนี้แลอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีเจโตวิมุตติเป็นผลและมีเจโตวิมุตติเป็นผลานิสงส์ ย่อมมี ปัญญาวิมุตติเป็นผลและมีปัญญาวิมุตติเป็นผลานิสงส์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเพราะภิกษุเป็นผู้มีเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติ ภิกษุนี้เราจึงเรียกว่า ‘ผู้ยกลิ่ม ขึ้นได้แล้ว’ บ้าง ‘ผู้รื้อเครื่องล้อมได้แล้ว’ บ้าง ‘ผู้ถอนเสาระเนียดขึ้นได้แล้ว’ บ้าง ‘ผู้ไม่มีบานประตู’ บ้าง ‘อริยบุคคลผู้ลดธงลงแล้ว ผู้ปลงภาระลงแล้ว ผู้พรากวัฏฏะได้แล้ว’ บ้างดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ยกลิ่มขึ้นได้แล้วอย่างไรเล่า คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ละอวิชชาได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วน แล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ยกลิ่มขึ้นได้แล้วด้วยอาการอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รื้อเครื่องล้อมได้แล้วอย่างไรเล่า คือภิกษุในธรรมวินัยนี้ละสังสารคือชาติอันเป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำ ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รื้อเครื่องล้อม ได้แล้วด้วยอาการอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ถอนเสาระเนียดขึ้นได้แล้วอย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละตัณหาได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาล

ยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ถอนเสาระเนียดขึ้นได้แล้วด้วยอาการอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่มีบานประตูอย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจ ตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่มีบานประตูด้วยอาการอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นอริยบุคคลผู้ลดธงลงแล้ว ผู้ปลงภาระ แล้ว ผู้พรากวัฏฏะได้แล้วอย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละอัสมิมานะ ได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นอริยบุคคล ผู้ลดธงลงแล้ว ผู้ปลงภาระแล้ว ผู้พรากวัฏฏะได้แล้วด้วยอาการอย่างนี้แล”

๒. ทุติยเจโตวิมุตติสูตร

ว่าด้วยธรรมมีวิมุตติเป็นผล

{๗๒} [๗๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำ ให้มากแล้ว ย่อมมีเจโตวิมุตติเป็นผลและมีเจโตวิมุตติเป็นผลานิสงส์ ย่อมมี ปัญญาวิมุตติ เป็นผลและมีปัญญาวิมุตติเป็นผลานิสงส์ ธรรม ๕ ประการคือ อะไรบ้าง คือ

(๑) อนิจจสัญญา ความสำคัญว่าไม่เที่ยง

(๒) อนิจเจทุกขสัญญา ความสำคัญว่าเป็นทุกข์ในสิ่งที่ไม่เที่ยง

(๓) ทุกเขอนัตตสัญญา ความสำคัญว่าเป็นอนัตตาในสิ่งที่เป็นทุกข์