๗. โจทนาสูตร เล่ม ๒๒

“สาธุ สาธุ อุปวาณะ ภิกษุผู้เถระประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แล ย่อมเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เป็นที่เคารพ และเป็นที่ยกย่องของเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ ถ้าหากว่าธรรม ๕ ประการนี้ไม่พึงมีแก่ภิกษุผู้เถระไซร้ เพื่อน ร่วมพรหมจรรย์จะพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเธอเพราะความเป็นผู้มีฟันหัก มีผมหงอก มีหนังย่น ทำไมเล่า แต่เพราะธรรม ๕ ประการนี้ย่อมมีแก่ภิกษุผู้เถระ ฉะนั้น เพื่อนร่วมพรหมจรรย์จึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเธอ”

๗. โจทนาสูตร

ว่าด้วยคุณสมบัติของภิกษุผู้เป็นโจทก์

{๑๖๗} [๑๖๗] ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นโจทก์ที่ประสงค์จะโจทผู้อื่น พึงเข้าไป ตั้งธรรม ๕ ประการไว้ภายในก่อนแล้วจึงโจทผู้อื่น ธรรม ๕ ประการคืออะไร บ้าง คือ

(๑) เราจักกล่าวโดยกาลอันควร จักไม่กล่าวโดยกาลอันไม่ควร

(๒) เราจักกล่าวด้วยคำจริง จักไม่กล่าวด้วยคำไม่จริง

(๓) เราจักกล่าวด้วยคำอ่อนหวาน จักไม่กล่าวด้วยคำหยาบ

(๔) เราจักกล่าวด้วยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์ จักไม่กล่าว ด้วยคำที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์

(๕) เราจักกล่าวด้วยเมตตาจิต จักไม่กล่าวด้วยการเพ่งโทษ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้โจทก์ที่ประสงค์จะโจทผู้อื่น พึงเข้าไปตั้งธรรม ๕ ประการนี้ไว้ภายในก่อนแล้วจึงโจทผู้อื่น

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เราเห็นบุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้ถูกผู้อื่น โจทโดยกาลอันไม่ควร ไม่ถูกโจทโดยกาลอันควรเข้า ก็โกรธ ถูกผู้อื่นโจท ด้วยคำไม่จริง ไม่ถูกโจทด้วยคำจริงเข้า ก็โกรธ ถูกผู้อื่นโจทด้วยคำหยาบ ไม่ ถูกโจทด้วยคำอ่อนหวานเข้า ก็โกรธ ถูกผู้อื่นโจทด้วยคำที่ไม่ประกอบด้วย ประโยชน์ ไม่ถูกโจทด้วยคำที่ประกอบประโยชน์เข้า ก็โกรธ ถูกผู้อื่นโจท ด้วยการเพ่งโทษ ไม่ถูกโจทด้วยเมตตาจิตเข้า ก็โกรธดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุพึงให้ความไม่เดือดร้อนใจเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ถูกโจทโดยไม่เป็นธรรมโดยอาการ ๕ คือ

(๑) ท่านถูกโจทโดยกาลอันไม่ควร ไม่ถูกโจทโดยกาลอันควรท่านจึงไม่ควรเดือดร้อนใจ

(๒) ท่านถูกโจทด้วยคำไม่จริง ไม่ถูกโจทด้วยคำจริง ท่านจึง ไม่ควรเดือดร้อนใจ

(๓) ท่านถูกโจทด้วยคำหยาบ ไม่ถูกโจทด้วยคำอ่อนหวาน ท่านจึงไม่ควรเดือดร้อนใจ

(๔) ท่านถูกโจทด้วยเรื่องที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ถูก โจทด้วยเรื่องที่ประกอบด้วยประโยชน์ ท่านจึงไม่ควร เดือดร้อนใจ

(๕) ท่านถูกโจทด้วยการเพ่งโทษ ไม่ถูกโจทด้วยเมตตาจิต ท่านจึงไม่ควรเดือดร้อนใจ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุพึงให้ความไม่เดือดร้อนใจเกิดขึ้นแก่ ภิกษุผู้ถูกโจทโดยไม่เป็นธรรมโดยอาการ ๕ นี้

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุพึงให้ความเดือดร้อนใจเกิดขึ้นแก่ ภิกษุผู้โจทโดยไม่เป็นธรรมโดยอาการ ๕ คือ

(๑) ภิกษุถูกท่านโจทโดยกาลอันไม่ควร มิใช่ถูกโจทโดยกาลอันควร ท่านจึงควรจะเดือดร้อนใจ

(๒) ภิกษุถูกท่านโจทด้วยคำไม่จริง มิใช่ถูกโจทด้วยคำจริง ท่าน จึงควรจะเดือดร้อนใจ

(๓) ภิกษุถูกท่านโจทด้วยคำหยาบ มิใช่ถูกโจทด้วยคำอ่อนหวาน ท่านจึงควรจะเดือดร้อนใจ

(๔) ภิกษุถูกท่านโจทด้วยเรื่องที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ มิใช่ ถูกโจทด้วยเรื่องที่ประกอบด้วยประโยชน์ ท่านจึงควรจะเดือดร้อนใจ

(๕) ภิกษุถูกท่านโจทด้วยเพ่งโทษ มิใช่ถูกโจทด้วยเมตตาจิต ท่านจึงควรจะเดือดร้อนใจ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุพึงให้ความเดือดร้อนใจเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ถูกโจทโดยไม่เป็นธรรมโดยอาการ ๕ นี้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ภิกษุแม้รูปอื่นจะได้ไม่เข้าใจว่าจะพึงโจทด้วยเรื่องไม่จริงก็ได้

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เราเห็นบุคคลในธรรมวินัยนี้ถูกโจทโดยกาลอันควร ไม่ถูกโจทโดยกาลอันไม่ควร ก็โกรธ ถูกโจทด้วยคำจริง ไม่ถูกโจทด้วยคำไม่จริง ก็โกรธ ถูกโจทด้วยคำอ่อนหวาน ไม่ถูกโจทด้วยคำหยาบ ก็โกรธ ถูกโจทด้วยเรื่องที่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ถูกโจทด้วยเรื่องที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ก็โกรธ ถูกโจทด้วยเมตตาจิต ไม่ถูกโจทด้วยเพ่งโทษ ก็โกรธดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุพึงให้ความเดือดร้อนใจเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้โจทโดยเป็นธรรมโดยอาการ ๕ คือ

(๑) ท่านถูกโจทโดยกาลอันควร มิใช่ถูกโจทโดยกาลอันไม่ควรท่านจึงควรจะเดือดร้อนใจ

(๒) ท่านถูกโจทด้วยคำจริง มิใช่ถูกโจทโดยคำไม่จริง ท่านจึง ควรจะเดือดร้อนใจ

(๓) ท่านถูกโจทด้วยคำอ่อนหวาน มิใช่ถูกโจทด้วยคำหยาบ ท่าน จึงควรจะเดือดร้อนใจ

(๔) ท่านถูกโจทด้วยเรื่องที่ประกอบด้วยประโยชน์ มิใช่ถูก โจทด้วยเรื่องที่ไม่ประกอบประโยชน์ ท่านจึงควรจะ เดือดร้อนใจ(๕) ท่านถูกโจทด้วยเมตตาจิต มิใช่ถูกโจทด้วยการเพ่งโทษ ท่านจึงควรจะเดือดร้อนใจ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุพึงให้ความเดือดร้อนใจเกิดขึ้น แก่ภิกษุผู้ถูกโจทโดยเป็นธรรมโดยอาการ ๕ นี้ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุพึงให้ความไม่เดือดร้อนใจเกิดขึ้น แก่ภิกษุผู้โจทโดยเป็นธรรมโดยอาการ ๕ คือ(๑) ภิกษุถูกท่านโจทโดยกาลอันควร มิใช่ถูกโจทโดยกาลไม่ควรท่านจึงไม่ควรจะเดือดร้อนใจ

(๒) ภิกษุถูกท่านโจทด้วยคำจริง มิใช่ถูกโจทด้วยคำไม่จริง ท่านจึงไม่ควรจะเดือดร้อนใจ

(๓) ภิกษุถูกท่านโจทด้วยคำอ่อนหวาน มิใช่ถูกโจทด้วยคำ หยาบ ท่านจึงไม่ควรจะเดือดร้อนใจ

(๔) ภิกษุถูกท่านโจทด้วยเรื่องที่ประกอบด้วยประโยชน์ มิใช่ ถูกโจทด้วยเรื่องที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ท่านจึงไม่ควรจะเดือดร้อนใจ(๕) ภิกษุถูกท่านโจทด้วยเมตตาจิต มิใช่ถูกโจทด้วยการเพ่งโทษท่านจึงไม่ควรจะเดือดร้อนใจ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุพึงให้ความไม่เดือดร้อนใจเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้โจทโดยเป็นธรรมโดยอาการ ๕ นี้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ภิกษุแม้รูปอื่นจะได้เข้าใจว่าพึงโจทด้วยคำจริง

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อันบุคคลผู้ถูกโจทพึงตั้งอยู่ในธรรม ๒ประการ คือ ความจริงและความไม่โกรธ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้อื่นพึงโจทด้วยธรรม ๕ ประการ คือ

(๑) โดยกาลอันควรหรือโดยกาลอันไม่ควร

(๒) ด้วยคำจริงหรือด้วยคำไม่จริง

(๓) ด้วยคำอ่อนหวานหรือด้วยคำหยาบ

(๔) ด้วยเรื่องที่ประกอบด้วยประโยชน์หรือด้วยเรื่องที่ไม่ประกอบ ด้วยประโยชน์

(๕) ด้วยเมตตาจิตหรือด้วยเพ่งโทษ แม้ผมเองก็พึงตั้งอยู่ใน ธรรม ๒ ประการ คือ ความจริงและความไม่โกรธ ถ้า ผมทราบว่าธรรมนั้นมีอยู่ในตัวผม ผมก็จะกล่าวธรรมนั้นว่า ‘มีอยู่จริง ธรรมนั้นมีอยู่พร้อมในตัวผมจริง’ ถ้าผม ทราบว่าธรรมนั้นไม่มีอยู่ในตัวผม ผมก็จะกล่าวธรรมนั้นว่า ‘ไม่มีอยู่ ธรรมนั้นไม่มีอยู่พร้อมในตัวผม”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เรื่องก็จะพึงเป็นเช่นนั้น แต่ว่าโมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้ถูกว่ากล่าวอยู่ย่อมไม่รับฟังโดยเคารพ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลเหล่าใดไม่มีศรัทธา มุ่งแต่จะเลี้ยงชีวิต ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตมิใช่ด้วยศรัทธา เป็นผู้มักโอ้อวด เจ้ามายา หลอกลวง ฟุ้งซ่าน ถือตัว กลับกลอก ปากกล้า มีวาจาเคลือบแคลง ไม่ คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ไม่รู้ประมาณในโภชนะ ไม่ประกอบความ

เพียร ไม่มีความเพ่งเล็งในสามัญญคุณ ไม่มีความเคารพอย่างแรงกล้าในสิกขา เป็นผู้มักมาก มีความประพฤติย่อหย่อน เป็นผู้นำในการก้าวไปสู่ทางต่ำ ทอดธุระในปวิเวก เกียจคร้าน มีความเพียรต่ำ มีสติฟั่นเฟือน ไม่มีสัมปชัญญะ มีจิตไม่ตั้งมั่น มีจิตหมุนไปผิด ด้อยปัญญา เป็นดังคนใบ้ คน เหล่านั้นถูกข้าพระองค์ว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ย่อมไม่รับฟังโดยเคารพ

ส่วนกุลบุตรเหล่าใดมีศรัทธาออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต ไม่เป็น คนโอ้อวด ไม่มีมายา ไม่หลอกลวง ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ถือตัว ไม่กลับกลอก ไม่ปากกล้า ไม่มีวาจาเคลือบแคลง คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียร มีความเพ่งเล็งในสามัญญคุณ มี ความเคารพอย่างแรงกล้าในสิกขา ไม่เป็นผู้มักมาก ไม่ประฤติย่อหย่อน ทอด ทิ้งธุระในการก้าวไปสู่ทางต่ำ เป็นผู้นำในปวิเวก ปรารภความเพียร มีจิตมุ่ง พระนิพพาน มีสติตั้งมั่น มีสัมปชัญญะ มีจิตมั่นคง มีจิตแน่วแน่ มีปัญญา ไม่เป็นดุจคนใบ้กุลบุตรเหล่านั้นถูกข้าพระองค์ว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ย่อมรับฟังโดยเคารพ”“ดูก่อนสารีบุตร บุคคลเหล่าใดไม่มีศรัทธา มุ่งแต่จะเลี้ยงชีวิต ... ด้อยปัญญา เป็นดังคนใบ้ จงยกไว้เสีย ส่วนกุลบุตรเหล่าใดมีศรัทธาออกจากเรือนมาบวช... มีปัญญา ไม่เป็นดุจคนใบ้ เธอจงว่ากล่าวกุลบุตรเหล่านั้น จงสั่งสอนเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ จงพร่ำสอนเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ด้วยหวังว่า ‘เราจักยกเพื่อนร่วมพรหมจรรย์จากอสัทธรรม ให้ดำรงอยู่ในพระสัทธรรม’ ดูก่อนสารีบุตร เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล”

๘. สีลสูตร

ว่าด้วยโทษของความทุศีลและคุณแห่งความมีศีล

{๑๖๘} [๑๖๘] ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สัมมาสมาธิของภิกษุผู้ทุศีลผู้มีศีลวิบัติแล้วชื่อว่า มีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อสัมมาสมาธิไม่มี ยถาภูตญาณทัสสนะ ของภิกษุผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มี นิพพิทาและวิราคะ ของภิกษุผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติชื่อว่ามีเหตุปัจจัย ขาดแล้ว เมื่อนิพพิทาและวิราคะไม่มี วิมุตติญาณทัสสนะ ของภิกษุผู้มีนิพพิทา และวิราคะวิบัติชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เหมือน ต้นไม้ที่มีกิ่งและใบวิบัติเสียแล้ว กะเทาะก็ดี

เปลือกก็ดี กระพี้ก็ดี แก่นก็ดี ของต้นไม้นั้นย่อมถึงความบริบูรณ์ไม่ได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านผู้ มีอายุทั้งหลาย สัมมาสมาธิของภิกษุผู้ทุศีลผู้มีศีลวิบัติแล้วก็ชื่อว่ามีเหตุปัจจัย ขาดแล้ว เมื่อสัมมาสมาธิไม่มี ยถาภูตญาณทัสสนะของภิกษุผู้มีสัมมาสมาธิ วิบัติก็ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มี นิพพิทาและ วิราคะของภิกษุผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติก็ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อ นิพพิทาและวิราคะไม่มี วิมุตติญาณทัสสนะของภิกษุผู้มีนิพพิทาและวิราคะวิบัติก็ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้วดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สัมมาสมาธิของภิกษุผู้มีศีลผู้ถึงพร้อมด้วย ศีลย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อสัมมาสมาธิมีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะ ของ