๘. อังคิกสูตร เล่ม ๒๒

๘. ปัญจังคิกสูตร

ว่าด้วยการเจริญสัมมาสมาธิมีองค์ ๕

{๒๘} [๒๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงการเจริญอริยสัมมาสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุ เหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัส ดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การเจริญอริยสัมมาสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอทำกาย นี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางคกาย ของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้องดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพนักงานสรงสนานหรือลูกมือพนักงานสรงสนานผู้ชำนาญเกลี่ยผงแป้งที่ใช้ในการอาบน้ำลงในภาชนะสำริด แล้วประพรมนํ้าไว้จนเปียกทั่ว ผงแป้งนั้นก็จะถูกยางซึมไปจับติดกันทั่วทั้งหมด ย่อมไม่กระจายออก

ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่ง สรรพางคกายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย นี้คือการเจริญอริยสัมมาสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ข้อที่ ๑ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเข้าทุติยฌาน ที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม

เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางคกายของ เธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนห้วงนํ้าลึกมีนํ้าพุขึ้น ไม่มีทางที่นํ้า จะไหลไปมาได้ทั้งด้านตะวันออก ด้านตะวันตก ด้านเหนือ ด้านใต้ ถึงฝน จะไม่หลั่งสายนํ้าลงมาตามฤดูกาล แต่กระแสนํ้าเย็นก็พุขึ้นจากห้วงนํ้านั้นแล้ว จะพึงทำห้วงนํ้านั้นแหละให้เอิบอาบ ซาบซ่าน เต็มอิ่มด้วยนํ้าเย็น ไม่มีส่วน ไหนแห่งห้วงนั้านั้นทั้งหมดที่นํ้าเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ย่อม ทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางคกายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิจะ ไม่ถูกต้อง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือการเจริญอริยสัมมาสมาธิที่ประกอบ ด้วยองค์ ๕ ข้อที่ ๒ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวย สุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยสุขอันปราศจากปีติ ไม่มีส่วนไหน แห่งสรรพางคกายของเธอที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในกอบัวขาบ ในกอบัวหลวง หรือในกอบัวขาว ดอกบัวขาบ ดอกบัวหลวง หรือดอกบัวขาวบางเหล่าซึ่งเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นน้ำ จมอยู่ในน้ำ มีน้ำหล่อเลี้ยงไว้ ย่อมเอิบอาบ ซาบซ่าน เต็มอิ่มด้วยน้ำเย็นตลอดยอดถึงเหง้า ไม่มีส่วนไหนแห่งดอกบัวขาบ ดอกบัวหลวง หรือดอกบัวขาวที่น้ำเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยสุขอันปราศจากปีติ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางคกายของเธอที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือการเจริญอริยสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ข้อที่ ๓

ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มี สติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับ ไปก่อนแล้วอยู่ เธอนั่งเข้าฌานแผ่ไปตลอดกายนี้แหละด้วยใจอันบริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางคกายของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ ถูกต้อง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนนั่งคลุมโปงด้วยผ้าขาวอยู่ ไม่มี ส่วนไหนแห่งร่างกายของเขาที่ผ้าขาวจะคลุมไม่ถูก ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล นั่งเข้าฌานแผ่ไปทั่วกายนี้แลด้วยใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีส่วนไหนแห่ง สรรพางคกายของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือการเจริญอริยสัมมาสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ข้อที่ ๔ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมถือด้วยดี ทำไว้ในใจด้วยดีใคร่ครวญด้วยดี แทงตลอดด้วยดีซึ่งปัจจเวกขณนิมิต ด้วยปัญญา ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นพึงเห็นคนอื่นได้ คนยืนพึงเห็นคนนั่งได้ หรือคนนั่ง พึงเห็นคนนอนได้ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เธอย่อมถือด้วยดี ทำไว้ในใจด้วยดี ใคร่ครวญด้วยดี แทงตลอดด้วยดีซึ่งปัจจเวกขณนิมิตด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือการเจริญอริยสัมมาสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ข้อที่ ๕ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออริยสัมมาสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ภิกษุนั้นจะน้อมจิตไปเพื่อทำให้แจ้งด้วย ปัญญาอันยิ่งเองซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองใด ๆ เธอย่อมถึง ความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนหม้อนํ้าตั้งอยู่บนที่รอง เต็มด้วย น้ำเสมอขอบปากพอที่กาจะดื่มได้ บุรุษผู้แข็งแรงพึงเอียงหม้อน้ำนั้นไปรอบ ๆ น้ำก็พึงกระฉอกออกมาได้ใช่ไหม”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่ออริยสัมมาสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ อันเธอเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ จะน้อมจิตไปเพื่อ ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองใด ๆ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีสระนํ้าอยู่ที่ภูมิภาคอันราบเรียบ เป็น สระสี่เหลี่ยมกั้นด้วยทำนบมีนํ้าเต็มเสมอขอบปากสระพอที่กาจะดื่มได้ บุรุษ ผู้แข็งแรงพึงเปิดทำนบสระนั้นทุก ๆ ด้าน นํ้าก็พึงไหลออกมาได้ใช่ไหม”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’’

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่ออริยสัมมาสมาธิที่ ประกอบด้วยองค์ ๕ อันเธอเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ จะน้อมจิตไปเพื่อ ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองใด ๆ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรถม้าอาชาไนยซึ่งเทียมด้วยม้าที่ได้ รับการฝึกมาดีแล้ว มีแส้เสียบไว้เสร็จ จอดอยู่ที่ทางใหญ่สี่แยกในพื้นที่เรียบ นายสารถีฝึกม้าผู้มีทักษะระดับครูฝึกขึ้นรถนั้นแล้ว เพียงจับสายบังเหียนด้วย มือซ้ายจับแส้ด้วยมือขวาแล้วก็ขับรถนั้นให้ตรงไปหรือให้เลี้ยวกลับได้ตาม ความปรารถนา แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่ออริยสัมมาสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ อันเธอเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว อย่างนี้ จะน้อมจิตไปเพื่อทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองซึ่งธรรมที่ควรทำให้ แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองใด ๆ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี คือ

ถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงแสดงฤทธิ์หลายประการ คือ คนเดียวทำให้ เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ ... ใช้อำนาจทางกายไป ตลอดถึงพรหมโลกก็ได้’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมีถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และ เสียงมนุษย์ ทั้งในที่ไกลและใกล้ด้วยทิพยโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของ มนุษย์’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี

ถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วย ใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ ... หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี

ถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติ ได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง ... เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ เธอย่อมถึงความเป็นผู้ อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมีถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอัน บริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ... ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ ด้วยประการฉะนี้’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมีถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอัน หาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้า ถึงอยู่’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี”

๙. จังกมสูตร

ว่าด้วยอานิสงส์แห่งการจงกรม ๕ ประการ

{๒๙} [๒๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ในการจงกรมมี ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุผู้เดินจงกรม(๑) ย่อมเป็นผู้อดทนต่อการเดินทางไกล

(๒) ย่อมเป็นผู้อดทนต่อการบำเพ็ญเพียร

(๓) ย่อมเป็นผู้มีอาพาธน้อย

(๔) อาหารที่ฉัน ดื่ม เคี้ยว ลิ้มไปแล้วย่อมย่อยไปโดยดี

(๕) สมาธิที่ได้เพราะการเดินจงกรมย่อมตั้งอยู่ได้นาน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ในการเดินจงกรมมี ๕ ประการนี้แล”

๑๐. นาคิตสูตร

ว่าด้วยการไม่ติดยศและไม่ให้ยศติดตน

[๓๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๓๐} สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อม ด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์ของชาวโกศลชื่ออิจฉา นังคลคาม ได้ยินว่า สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ไพรสณฑ์ ชื่ออิจฉานังคละ ใกล้หมู่บ้านพราหมณ์ชื่ออิจฉานังคลคาม พราหมณ์และคฤหบดีชาวอิจฉานังคลคามได้สดับข่าวว่า “พระสมณ โคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยตระกูลเสด็จถึงหมู่บ้านอิจฉานังคลคาม ประทับอยู่ที่ไพรสณฑ์ชื่ออิจฉานังคละ ใกล้หมู่บ้านพราหมณ์ชื่ออิจฉานังคลคาม ก็ชื่อเสียงอันงามของท่านพระสมณโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์