วุฏฐิสูตร เล่ม ๒๓

๒. สีหนาทวรรค

๑. สีหนาทสูตร

ว่าด้วยคุณสมบัติของผู้เจริญกายคตาสติ

{๒๑๕} [๑๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้ มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จำพรรษาอยู่ในพระนครสาวัตถีแล้ว ข้าพระองค์ปรารถนาจะหลีกจาริกไปในชนบท”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เธอจงสำคัญกาลอันควรในบัดนี้เองเถิด”

ลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าทำประทักษิณแล้วหลีกไป

ขณะนั้นแล เมื่อท่านพระสารีบุตรหลีกไปแล้วไม่นาน ภิกษุรูปหนึ่งได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระสารีบุตร กระทบข้าพระองค์แล้ว ไม่ขอโทษหลีกจาริกไปแล้ว”

ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมารับสั่งว่า “มานี่ภิกษุ เธอจงไปเรียกสารีบุตรตามคำของเราว่า ‘ดูก่อนท่านสารีบุตร พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน”

ภิกษุนั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนท่านสารีบุตร พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน” ท่านพระสารีบุตรรับคำของภิกษุนั้นแล้ว

ก็สมัยนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะและท่านพระอานนท์ถือลูกดาล เที่ยวประกาศไปตามวิหารว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงรีบออกมากันเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงรีบออกมากันเถิด บัดนี้ท่านพระสารีบุตรจะบันลือสีหนาท ต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า”

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนสารีบุตร เพื่อนร่วมพรหมจรรย์รูปหนึ่งในธรรมวินัยนี้กล่าวหาเธอว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระสารีบุตรกระทบข้าพระองค์แล้วไม่ขอโทษหลีกจาริกไปแล้ว”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายคตาสติ อันภิกษุรูปใดไม่เข้าไปตั้งไว้แล้วในกาย ภิกษุรูปนั้นกระทบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์รูปใดรูปหนึ่งในพระธรรมวินัยนี้ ไม่ขอโทษแล้วจะพึงหลีกจาริกไปแน่นอน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนทั้งหลายย่อมทิ้งของที่สะอาดบ้าง ไม่สะอาดบ้าง คูถบ้าง มูตรบ้าง น้ำลายบ้าง นํ้าหนองบ้าง เลือดบ้าง ลงบนแผ่นดิน แผ่นดินจะได้อึดอัด ระอา หรือ เกลียดของต่าง ๆ นั้นก็หาไม่ ฉันใด ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล มีใจเสมอด้วยแผ่นดิน ไพบูลย์ กว้างใหญ่ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายคตาสติอันภิกษุรูปใดไม่เข้าไปตั้งไว้ แล้วในกาย ภิกษุรูปนั้นกระทบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์รูปใดรูปหนึ่งในพระธรรม วินัยนี้ ไม่ขอโทษแล้วจะพึงหลีกจาริกไปแน่นอน (๑)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนทั้งหลายย่อมล้างของสะอาดบ้าง ไม่สะอาดบ้าง คูถบ้าง มูตรบ้าง นํ้าลายบ้าง นํ้าหนองบ้าง เลือดบ้าง ลงไปในนํ้า

นํ้าจะได้อึดอัด ระอา หรือเกลียดของต่าง ๆ นั้นก็หาไม่ ฉันใด ข้าพระองค์ ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล มีใจเสมอด้วยนํ้า ไพบูลย์ กว้างใหญ่ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายคตาสติอันภิกษุรูปใดไม่เข้าไปตั้งไว้แล้วในกาย ภิกษุรูปนั้นกระทบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์รูปใดรูปหนึ่งในพระธรรมวินัยนี้ ไม่ขอโทษแล้วจะพึงหลีกจาริกไปแน่นอน (๒)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฟย่อมเผาของสะอาดบ้าง ไม่สะอาดบ้าง คูถบ้าง มูตรบ้าง น้ำลายบ้าง น้ำหนองบ้าง เลือดบ้าง ไฟจะได้อึดอัด ระอา หรือเกลียดของต่าง ๆ นั้นก็หาไม่ ฉันใด ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล มีใจเสมอด้วยไฟ ไพบูลย์ กว้างใหญ่ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความ เบียดเบียนอยู่

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายคตาสติอันภิกษุรูปใดไม่เข้าไปตั้งไว้แล้วในกาย ภิกษุรูปนั้นกระทบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์รูปใดรูปหนึ่งในพระธรรม วินัยนี้ ไม่ขอโทษแล้วจะพึงหลีกจาริกไปแน่นอน (๓)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ลมย่อมพัดซึ่งของสะอาดบ้าง ไม่สะอาดบ้าง คูถบ้าง มูตรบ้าง น้ำลายบ้าง นํ้าหนองบ้าง เลือดบ้าง ลมจะได้อึดอัด ระอา หรือเกลียดของต่าง ๆ นั้นก็หาไม่ ฉันใด ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล มีใจเสมอด้วยลม ไพบูลย์ กว้างใหญ่ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความ เบียดเบียนอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายคตาสติอันภิกษุรูปใดไม่เข้าไปตั้งไว้แล้วในกาย ภิกษุรูปนั้นกระทบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์รูปใดรูปหนึ่งในพระธรรม วินัยนี้ ไม่ขอโทษแล้วจะพึงหลีกจาริกไปแน่นอน (๔)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผ้าสำหรับเช็ดฝุ่นย่อมชำระของสะอาดบ้าง ไม่สะอาดบ้าง คูถบ้าง มูตรบ้าง น้ำลายบ้าง นํ้าหนองบ้าง เลือดบ้าง ผ้าเช็ดฝุ่น จะได้อึดอัด ระอา หรือเกลียดของต่าง ๆ นั้นก็หาไม่ ฉันใด ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล มีใจเสมอด้วยผ้าเช็ดฝุ่น ไพบูลย์ กว้างใหญ่ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายคตาสติอันภิกษุ

รูปใดไม่เข้าไปตั้งไว้แล้วในกาย ภิกษุรูปนั้นกระทบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์รูปใด รูปหนึ่งในพระธรรมวินัยนี้ ไม่ขอโทษแล้วจะพึงหลีกจาริกไปแน่นอน (๕)

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เด็กชายจัณฑาลหรือเด็กหญิงจัณฑาลถือตะกร้า นุ่งผ้าเก่าเข้าไปยังหมู่บ้านหรือนิคม ย่อมตั้งจิตนอบน้อมเข้าไป ฉันใด ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล มีใจเสมอด้วยเด็กชายจัณฑาลหรือเด็กหญิง จัณฑาล ไพบูลย์ กว้างใหญ่ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายคตาสติอันภิกษุรูปใดไม่เข้าไปตั้งไว้แล้วในกาย ภิกษุ รูปนั้นกระทบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์รูปใดรูปหนึ่งในพระธรรมวินัยนี้ ไม่ขอโทษ แล้วจะพึงหลีกจาริกไปแน่นอน (๖)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โคเขาขาดที่สงบเสงี่ยม ถูกฝึกดีแล้ว ศึกษาดีแล้ว เดินไปตามถนนหนทางตามตรอกเล็กซอกน้อย ย่อมจะไม่ใช้เท้าหรือเขา

เบียดเบียนอะไร ๆ ฉันใด ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล มีใจเสมอด้วย โคเขาขาด ไพบูลย์ กว้างใหญ่ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายคตาสติอันภิกษุรูปใดไม่เข้าไปตั้งไว้แล้วในกาย ภิกษุรูปนั้นกระทบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์รูปใดรูปหนึ่งในพระธรรมวินัยนี้ ไม่ขอโทษแล้วจะพึงหลีกจาริกไปแน่นอน (๗)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สตรีหรือบุรุษวัยหนุ่มสาวที่ชอบแต่งตัวพึงอึดอัด ระอา เกลียดซากศพงูหรือซากศพสุนัขที่เขาผูกไว้ที่คอ ฉันใด ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ย่อมอึดอัด ระอา และเกลียดกายอันเปื่อยเน่านี้ ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ กายคตาสติอันภิกษุรูปใดไม่เข้าไปตั้งไว้แล้วในกาย ภิกษุรูป นั้นกระทบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์รูปใดรูปหนึ่งในพระธรรมวินัยนี้ ไม่ขอโทษ แล้วจะพึงหลีกจาริกไปแน่นอน (๘)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนพึงประคองภาชนะมันข้นที่มีรูทะลุเป็นช่องเล็ก ช่องใหญ่ ไหลเข้าไหลออกอยู่ ฉันใด ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล

ย่อมบริหารกายนี้ซึ่งมีรูทะลุเป็นช่องเล็กช่องใหญ่ ไหลเข้าไหลออกอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายคตาสติอันภิกษุรูปใดไม่เข้าไปตั้งไว้แล้วในกาย ภิกษุรูปนั้นกระทบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์รูปใดรูปหนึ่งในพระธรรมวินัยนี้ ไม่ขอโทษ แล้วจะพึงหลีกจาริกไปแน่นอน” (๙)

ลำดับนั้นแล ภิกษุนั้นลุกจากอาสนะ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า หมอบลงแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โทษล่วงเกินได้ครอบงำข้าพระองค์ผู้เป็นคนพาล เป็นคนหลง เป็นคนไม่ฉลาด ผู้ซึ่งได้กล่าวตู่ท่านพระสารีบุตร ด้วยคำอันไม่มี เปล่า เท็จ ไม่เป็นจริงไปแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรง โปรดรับรู้โทษล่วงเกินของข้าพระองค์นั้นโดยความเป็นโทษ เพื่อจะได้สำรวมระวังต่อไปด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เอาเถอะ ภิกษุ โทษล่วงเกินได้ครอบงำ เธอผู้เป็นคนพาล คนหลง ไม่ฉลาด ผู้ซึ่งได้กล่าวตู่สารีบุตรด้วยคำอันไม่มี เปล่า เท็จ ไม่เป็นจริงไปแล้ว แต่เพราะเธอเห็นโทษล่วงเกินโดยความเป็น โทษแล้วทำคืนตามธรรม เราขอรับการขอโทษของเธอนั้น ดูก่อนภิกษุ แท้จริงการที่ภิกษุเห็นโทษล่วงเกินโดยความเป็นโทษแล้วทำคืนตามธรรม ถึงความสำรวมระวังต่อไป นี้เป็นความเจริญในอริยวินัย ”ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อน สารีบุตร เธอจงยกโทษให้แก่โมฆบุรุษผู้นี้ มิฉะนั้น ศีรษะของโมฆบุรุษนี้จักแตกเป็น ๗ เสี่ยงในเพราะโทษนั้นแล”

ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอยกโทษให้ท่านผู้มีอายุนั้น ถ้าผู้มีอายุนั้นจะพึงกล่าวกะข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ขอท่านผู้มีอายุนั้นได้โปรดยกโทษให้กระผมด้วย”

๒. สอุปาทิเสสสูตร

ว่าด้วยสอุปาทิเสสบุคคล ๙ ประเภท

{๒๑๖} [๑๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระสารีบุตรครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้มีความคิดดังนี้ว่า “การที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีก็ยังเช้าเกินไป อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปยังอารามของอัญเดียรถีย์ปริพาชกก่อนดีกว่า” จึงลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ได้ปราศรัยกับ อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งก็ขณะนั้น เมื่ออัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นชุมนุมสนทนากันอยู่ ได้ เกิดมีเรื่องพูดกันในระหว่างว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ผู้ใดผู้หนึ่งที่ยังเป็น สอุปาทิเสสะ ทำกาละไป ผู้นั้นล้วนไม่พ้นจากนรก ไม่พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ไม่พ้นจากปิตติวิสัย (แดนเปรต) ไม่พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต”

ในตอนนั้นแล ท่านพระสารีบุตรไม่ยินดีไม่คัดค้านถ้อยคำที่อัญเดียรถีย์ ปริพาชกเหล่านั้นกล่าว ครั้นแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปด้วยคิดว่า “เราจักเข้าใจถึงเนื้อความแห่งคำที่กล่าวนี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า”

ลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเที่ยวบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี กลับ จากบิณฑบาตในภายหลังฉันแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอประทานพระวโรกาสเถิดพระพุทธเจ้าข้า