นันทกสูตร เล่ม ๒๓

ดูก่อนเมฆิยะ ภิกษุผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี พึงหวัง คุณข้อนี้ได้ คือ จักเป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางที่จะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบดูก่อนเมฆิยะ ก็แลภิกษุนั้นตั้งอยูในธรรม ๕ ประการนี้แล้ว พึงเจริญธรรมอีก ๔ ประการให้ยิ่งขึ้นไป คือ

(๑) พึงเจริญอสุภะเพื่อละราคะ

(๒) พึงเจริญเมตตาเพื่อละพยาบาท

(๓) พึงเจริญอานาปานสติเพื่อเข้าไปตัดวิตก

(๔) พึงเจริญอนิจจสัญญาเพื่อถอนอัสมิมานะ

ดูก่อนเมฆิยะ อนัตตสัญญาย่อมปรากฏแก่ภิกษุผู้ได้อนิจจสัญญา ผู้ที่ได้อนัตตสัญญาย่อมบรรลุนิพพานอันถอนเสียได้ซึ่งอัสมิมานะในปัจจุบันทีเดียว”

๔. นันทกสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ควรบำเพ็ญให้บริบูรณ์และอานิสงส์การแสดงธรรม

{๒๐๘} [๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระนันทกะชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ที่หอฉันครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เสด็จเข้าไปยังศาลาบำรุง ได้ประทับยืนรอจนจบกถาอยู่ที่นอกซุ้มประตู ครั้นทรงทราบว่ากถาจบแล้วจึงทรงกระแอมแล้วเคาะบานประตู ภิกษุเหล่านั้น เปิดประตูให้พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จ

เข้าไปยังหอฉัน ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้วได้ตรัสกะท่านพระนันทกะว่า “ดูก่อนนันทกะ ธรรมบรรยายของเธอนี้ยาวมาก แจ่มแจ้งแก่ภิกษุ เรายืนรอฟังจนจบกถาอยู่ที่ด้านนอกซุ้มประตูจนเมื่อยหลัง”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้ ท่านพระนันทกะทั้งไม่สบายใจทั้งเกรงกลัว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ทราบเลยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนอยู่ที่ด้านนอกซุ้มประตู ถ้าข้าพระองค์ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนอยู่ที่ด้านนอกซุ้มประตูแล้ว แม้คำประมาณเท่านี้ก็ไม่พึงแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์เลย”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่าท่านพระนันทกะไม่สบายใจ จึงตรัสกะท่านพระนันทกะว่า “ดีแล้ว ๆ นันทกะ ข้อที่เธอทั้งหลายพึง สนทนากันด้วยธรรมีกถานี้เป็นการสมควรแก่เธอทั้งหลายผู้เป็นกุลบุตรออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธากัน ดูก่อนนันทกะ เธอทั้งหลายผู้ประชุมกันพึงทำกิจ ๒ อย่าง คือ ธรรมีกถา (สนทนาธรรม) หรือดุษณีภาพ (นั่งเฉย ๆ) แบบพระอริยะ ดูก่อนนันทกะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา แต่ไม่มีศีล อย่างนี้เธอชื่อว่า เป็นผู้ยังไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น เธอพึงบำเพ็ญองค์นั้นให้บริบูรณ์ด้วยตั้งใจว่า ‘อย่างไรหนอ เราจึงจะเป็นผู้มีศรัทธาและมีศีล’ ดูก่อนนันทกะ เมื่อใดภิกษุ เป็นผู้มีศรัทธาและมีศีล เมื่อนั้นเธอชื่อว่าเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น

ดูก่อนนันทกะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธาและมีศีล แต่ยังไม่ได้เจโตสมาธิ ในภายใน อย่างนี้เธอชื่อว่าเป็นผู้ยังไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น เธอพึงบำเพ็ญองค์นั้นให้บริบูรณ์ด้วยตั้งใจว่า ‘อย่างไรหนอเราจึงจะเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล

และได้เจโตสมาธิในภายใน’ ดูก่อนนันทกะ เมื่อใด ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล และได้เจโตสมาธิในภายใน เมื่อนั้น เธอชื่อว่าเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น

ดูก่อนนันทกะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล ได้เจโตสมาธิในภายใน แต่ ยังไม่ได้การเห็นแจ้งซึ่งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง อย่างนี้เธอชื่อว่าเป็นผู้ยังไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น ดูก่อนนันทกะ เปรียบเหมือนสัตว์สองเท้าหรือสัตว์สี่เท้า เท้าข้างหนึ่งของมันเสียไปพิการไป อย่างนี้มันชื่อว่าเป็นผู้ไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น ฉันใด ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล และได้เจโตสมาธิในภายใน แต่ยังไม่ได้การเห็นแจ้งซึ่งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง อย่างนี้เธอชื่อว่าเป็นผู้ยังไม่บริบูรณ์ ด้วยองค์นั้น ฉันนั้น เธอพึงบำเพ็ญองค์นั้นให้บริบูรณ์ด้วยตั้งใจว่า ‘อย่างไร หนอ เราจึงจะเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล ได้เจโตสมาธิในภายใน และได้การเห็นแจ้งซึ่งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง’ดูก่อนนันทกะ เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล ได้เจโตสมาธิในภายใน และได้การเห็นแจ้งซึ่งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง เมื่อนั้นเธอชื่อว่าเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น”

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดา ครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว ทรงลุกจากอาสนะเสด็จเข้าไปยังพระวิหาร

ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน ท่านพระนันทกะกล่าวกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บัดนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วนด้วยบท ๔ บท แล้วทรงลุกจากอาสนะเสด็จเข้าไปยังพระวิหาร คือ ตรัสว่า

‘ดูก่อนนันทกะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา แต่ไม่มีศีล อย่างนี้เธอชื่อว่าเป็นผู้ยังไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น เธอพึงบำเพ็ญองค์นั้นให้บริบูรณ์ด้วยตั้งใจว่า ‘อย่างไร

หนอ เราจึงจะเป็นผู้มีศรัทธาและมีศีล’ ดูก่อนนันทกะ เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มี ศรัทธาและมีศีล เมื่อนั้นเธอชื่อว่าเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น

ดูก่อนนันทกะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธาและมีศีล แต่ยังไม่ได้เจโตสมาธิในภายใน อย่างนี้เธอชื่อว่าเป็นผู้ยังไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น เธอพึงบำเพ็ญองค์นั้นให้บริบูรณ์ด้วยตั้งใจว่า ‘อย่างไรหนอ เราจึงจะเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล และได้เจโตสมาธิในภายใน’ ดูก่อนนันทกะ เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล และได้เจโตสมาธิในภายใน เมื่อนั้นเธอชื่อว่าเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น

ดูก่อนนันทกะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล ได้เจโตสมาธิในภายใน แต่ยังไม่ได้การเห็นแจ้งซึ่งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง อย่างนี้เธอชื่อว่าเป็นผู้ยังไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น ดูก่อนนันทกะ เปรียบเหมือนสัตว์สองเท้าหรือสัตว์สี่เท้า เท้าข้างหนึ่งของมันเสียไปพิการไป อย่างนี้มันชื่อว่าเป็นผู้ไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น ฉันใด ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล และได้เจโตสมาธิในภายใน แต่ยังไม่ได้การเห็นแจ้งซึ่งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง อย่างนี้เธอชื่อว่าเป็นผู้ยังไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น ฉันนั้น เธอพึงบำเพ็ญองค์นั้นให้บริบูรณ์ด้วยตั้งใจว่า ‘อย่างไรหนอ เราจึงจะเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล ได้เจโตสมาธิในภายใน และได้การเห็นแจ้งซึ่งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง’ดูก่อนนันทกะ เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล ได้เจโตสมาธิในภายใน และได้การเห็นแจ้งซึ่งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง เมื่อนั้นเธอชื่อว่าเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น’

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อานิสงส์ในการฟังธรรมตามกาล ในการสนทนาธรรมตามกาลมี ๕ ประการนี้ อานิสงส์ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถพร้อมทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์ บริบูรณ์ครบถ้วนแก่ภิกษุทั้งหลาย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุย่อมแสดงธรรม...

แก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการใด ๆ เธอย่อมเป็นที่รักเป็นที่พอพระทัยของ พระศาสดานั้น ๆ และเป็นครูผู้น่ายกย่องด้วยประการนั้น ๆ นี้เป็นอานิสงส์ ในการฟังธรรมตามกาล ในการสนทนาธรรมตามกาลประการที่ ๑

อีกประการหนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วนแก่ภิกษุทั้งหลาย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุย่อมแสดงธรรม … แก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการใด ๆ เธอย่อม รู้แจ้งเหตุรู้แจ้งผลในธรรมนั้นด้วยประการนั้น ๆ นี้เป็นอานิสงส์ในการ ฟังธรรมตามกาล ในการสนทนาธรรมตามกาลประการที่ ๒อีกประการหนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถ พร้อม ทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วนแก่ภิกษุทั้งหลาย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย

ภิกษุย่อมแสดงธรรม … แก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการใด ๆ เธอย่อมเห็นแจ้งแทงตลอดบทแห่งเนื้อความอันลึกซึ้งในธรรมนั้นได้ด้วยปัญญา ด้วยประการนั้น ๆ นี้เป็นอานิสงส์ในการฟังธรรมตามกาลในการสนทนาธรรมตามกาลประการที่ ๓อีกประการหนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถ พร้อม ทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วนแก่ภิกษุทั้งหลาย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุย่อมแสดงธรรม … แก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการใด ๆ เพื่อน ร่วมพรหมจรรย์ย่อมสรรเสริญเธอด้วยประการนั้น ๆ ยิ่งขึ้นไปว่า ‘ท่านผู้นี้ เป็นผู้บรรลุแล้วหรือกำลังบรรลุเป็นแน่แท้’ นี้เป็นอานิสงส์ในการฟังธรรมตามกาล ในการสนทนาธรรมตามกาลประการที่ ๔

อีกประการหนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถพร้อมทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงแก่ภิกษุทั้งหลาย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถพร้อมทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วนแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการใด ๆ ในภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดยังเป็นพระเสขะ มี ใจยังไม่บรรลุ ปรารถนาธรรมอันเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม อยู่ ภิกษุเหล่า นั้นฟังธรรมนั้นแล้วย่อมปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง ส่วนในภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำ ได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่อง

ประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุเหล่านั้นฟังธรรมนั้นแล้ว ย่อมประกอบธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน นี้เป็นอานิสงส์ในการฟังธรรมตามกาล ในการสนทนาธรรมตามกาลประการที่ ๕ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อานิสงส์ในการฟังธรรมตามกาล ในการสนทนาธรรมตามกาลมี ๕ ประการนี้แล”

๕. พลสูตร

ว่าด้วยพละ ๔ กับภัย ๕

{๒๐๙}[๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๔ ประการนี้ พละ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ