อานันทสูตร เล่ม ๒๓

ต่างอาศัยกัน คือ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ๑ สัญญาเวทยิตนิโรธ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘อายตนะ ๒ ประการนี้อันภิกษุผู้เข้าฌาน ผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ ฉลาดในการออกจากสมาบัติเข้าแล้ว ออกแล้ว พึงบอกได้ถูกต้อง”

๖. อานันทสูตร

ว่าด้วยผู้ไม่เสวยอายตนะ

{๒๔๑} [๓๗] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ณ ที่นั้นแล ท่านพระอานนท์เรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวว่า

“น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย น่าแปลกใจนัก ท่านผู้มีอายุทั้ง หลาย ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้นได้ตรัสรู้การบรรลุโอกาสเพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกความร่ำไร เพื่อดับเสียซึ่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน จักษุก็ชื่อว่าเป็นจักษุนั้นแล คือ รูป เหล่านั้นจักไม่รับรู้อายตนะนั้น และอายตนะนั้นก็ไม่รับรู้รูปเหล่านั้น โสตะก็ ชื่อว่าเป็นโสตะนั้นแล คือ เสียงเหล่านั้นจักไม่รับรู้อายตนะนั้น และอายตนะ นั้นก็ไม่รับรู้เสียงเหล่านั้น ฆานะก็จักชื่อว่าเป็นฆานะนั้นแล คือกลิ่นเหล่านั้น จักไม่รับรู้อายตนะนั้น และอายตนะนั้นก็ไม่รับรู้กลิ่นเหล่านั้น ชิวหาก็จัก

ชื่อว่าเป็นชิวหานั้นแล คือ รสเหล่านั้นจักไม่รับรู้อายตนะนั้น และอายตนะ นั้นก็ไม่รับรู้รสเหล่านั้น กายก็ชื่อว่าเป็นกายนั้นแล คือ โผฏฐัพพะเหล่านั้น จักไม่รับรู้อายตนะนั้น และอายตนะนั้นก็ไม่รับรู้โผฏฐัพพะเหล่านั้น”เมื่อท่านพระอานนท์กล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทายีได้ถามท่าน พระอานนท์ว่า “ดูก่อนท่านอานนท์ ผู้มีสัญญาหรือไม่มีสัญญากันเล่าที่ไม่รับรู้ อายตนะนั้น”

ท่านพระอานนท์ตอบว่า “ดูก่อนอาวุโส ผู้มีสัญญาแลย่อมรับรู้อายตนะนั้น ผู้ไม่มีสัญญาย่อมไม่รับรู้อายตนะนั้น”

“ดูก่อนอาวุโส ก็ผู้มีสัญญาอย่างไรย่อมไม่รับรู้อายตนะนั้น”

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญาไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา โดยประการทั้งปวงได้แล้ว บรรลุอากาสานัญจายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนอาวุโสผู้มีสัญญาอย่างนี้แลที่ไม่รับรู้อายตนะนั้นอีกประการหนึ่ง อาวุโส ภิกษุล่วงอากาสานัญจายตนได้โดยประการ ทั้งปวงได้แล้วเข้าวิญญาณัญจายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนอาวุโส ผู้มีสัญญาอย่างนี้แลที่ไม่รับรู้อายตนะนั้นอีกประการหนึ่ง อาวุโส ภิกษุล่วงวิญญาณัญจายตนะได้โดยประการ ทั้งปวงแล้วเข้าอากิญจัญญายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนอาวุโส ผู้มีสัญญาอย่างนี้แลที่ไม่รับรู้อายตนะนั้นดูก่อนอาวุโส สมัยหนึ่ง ตัวผมอยู่ที่อัญชนมิคทายวัน ใกล้เมืองสาเกต ครั้งนั้นแล ภิกษุณีชื่อชฎิลภาคิกาเข้าไปหาผมถึงที่อยู่ ครั้นนมัสการผมแล้วได้ ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามผมว่า ‘ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ

สมาธิใดที่บุคคลยังไม่น้อมไป ยังไม่นำออกไป ยังข่มยังห้ามธรรมอันเป็นไป กับสังขารไม่ได้ ตั้งมั่นแล้วเพราะหลุดพ้นจากกิเลส เป็นสันโดษเพราะตั้งมั่น ไม่สะดุ้งเพราะเป็นสันโดษ สมาธินี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่ามีอะไรเป็นผล’ เมื่อชฎิลภาคิกาภิกษุณีกล่าวอย่างนี้แล้ว ผมได้กล่าวตอบภิกษุณีนั้นว่า ‘ดูก่อน น้องหญิง สมาธิใดที่บุคคลยังไม่น้อมไป ยังไม่นำออกไป ยังข่มยังห้ามธรรม อันเป็นไปกับสังขารไม่ได้ ตั้งมั่นแล้วเพราะหลุดพ้นจากกิเลส เป็นสันโดษ เพราะตั้งมั่น ไม่สะดุ้งเพราะเป็นสันโดษ สมาธินี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า มีอรหัตเป็นผล’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส ผู้มีสัญญาอย่างนี้แลที่ไม่รับรู้อายตนะนั้น”๗. โลกายติกสูตร

ว่าด้วยลัทธิโลกายัต

{๒๔๒} [๓๘] ครั้งนั้นแล พราหมณ์ผู้สอนลัทธิโลกายัต ๒ คน เข้าไปเฝ้าพระผู้ มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ท่านพระโคดมผู้เจริญ ปูรณกัสสปะเป็นสัพพัญญูรู้เห็นทุกอย่าง ได้ ปฏิญญาญาณทัสสนะเด็ดขาดว่า ‘สำหรับเรา จะเดินอยู่ก็ตาม ยืนอยู่ก็ตาม หลับอยู่ก็ตาม ตื่นอยู่ก็ตาม ญาณทัสสนะจะปรากฏเสมอต่อเนื่องกันไป’ ดังนี้