วิหารสูตร ที่ ๒ เล่ม ๒๓

๔. มหาวรรค

๑. อนุปุพพวิหารสูตร

ว่าด้วยอนุปุพพวิหาร ๙ ประการ

{๒๓๖} [๓๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนุปุพพวิหาร มี ๙ ประการนี้ อนุปุพพวิหาร ๙ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ปฐมฌาน (๒) ทุติยฌาน

(๓) ตติยฌาน (๔) จตุตถฌาน

(๕) อากาสานัญจายตนฌาน (๖) วิญญาณัญจายตนฌาน

(๗) อากิญจัญญายตนฌาน (๘) เนวสัญญานาสัญญายตนฌาน

(๙) สัญญาเวทยิตนิโรธ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนุปุพพวิหารมี ๙ ประการนี้แล”

๒. อนุปุพพวิหารสมาปัตติสูตร

ว่าด้วยอนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ ประการ

{๒๓๗} [๓๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ ประการนี้ เธอทั้งหลายจงฟัง ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) กามทั้งหลายย่อมดับในที่ใด และท่านเหล่าใดดับกามทั้งหลาย ได้แล้ว ๆ อยู่ในที่นั้นเรากล่าวว่า ‘ท่านเหล่านั้นไม่มีความหิว

ดับสนิทแล้ว ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้วด้วยองค์ฌานนั้นแน่แท้’ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘กามทั้งหลายย่อมดับได้ที่ไหนเล่า และใครเล่า ดับกามทั้งหลายได้แล้ว ๆ อยู่ เรายังไม่รู้ผู้นี้ เรายังไม่เห็นผู้นี้’ ดังนี้ เธอทั้งหลายพึงตอบผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ กามทั้งหลายย่อมดับได้ในองค์ฌานนี้ และท่านเหล่านั้นดับกาม ทั้งหลายได้แล้ว ๆ อยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ไม่โอ้อวด ไม่มี มายาจะพึงชื่นชมยินดีคำตอบนี้ว่าดีแล้วแน่แท้

ครั้นแล้วก็จะพึง เข้ามานมัสการ นั่งประนมมืออยู่ใกล้ ๆ(๒) วิตกและวิจารย่อมดับในที่ใด และท่านเหล่าใดดับวิตกวิจารได้แล้วๆ อยู่ ในที่นั้นเรากล่าวว่า ‘ท่านเหล่านั้นไม่มีความหิว ดับสนิทแล้ว ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้วด้วยองค์ฌานนั้นแน่แท้’ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘วิตกและวิจารย่อมดับได้ที่ไหนเล่า และใครเล่าดับวิตกวิจารได้แล้วๆ อยู่ เรายังไม่รู้ผู้นี้ เรายังไม่เห็นผู้นี้’ ดังนี้ เธอทั้งหลายพึงตอบผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าทุติยฌานที่มี ความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ วิตกวิจารย่อมดับได้ในองค์ฌานนี้ และท่านเหล่านั้นดับวิตกวิจารได้แล้ว ๆ อยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ไม่โอ้อวด ไม่มีมายาจะ พึงชื่นชมยินดีคำตอบนี้ว่าดีแล้วแน่แท้ ครั้นแล้วก็จะพึงเข้ามานมัสการ นั่งประนมมืออยู่ใกล้ ๆ(๓) ปีติย่อมดับในที่ใด และท่านเหล่าใดดับปีติได้แล้ว ๆ อยู่ ในที่นั้น เรากล่าวว่า ‘ท่านเหล่านั้นไม่มีความหิว ดับสนิทแล้ว ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้ว ด้วยองค์ฌานนั้นแน่แท้’ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า

‘ก็ปีติย่อมดับได้ที่ไหนเล่า และใครเล่าดับปีติได้แล้ว ๆ อยู่ เรายังไม่รู้ผู้นี้ เรายังไม่เห็นผู้นี้’ ดังนี้ เธอทั้งหลายพึงตอบผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะ ทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็น สุข’ ดังนี้อยู่ ปีติย่อมดับได้ในองค์ฌานนี้ และท่านเหล่านั้นดับ ปีติได้แล้ว ๆ อยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา จะพึงชื่นชมยินดีคำตอบนี้ว่าดีแล้วแน่แท้ ครั้นแล้วก็จะพึงเข้ามานมัสการ นั่งประนมมืออยู่ใกล้ ๆ

(๔) อุเบกขาและสุขดับในที่ใด และท่านเหล่าใดดับอุเบกขาและสุขได้ แล้ว ๆ อยู่ ในที่นั้นเรากล่าวว่า ‘ท่านเหล่านั้นไม่มีความหิว ดับสนิทแล้ว ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้วด้วยองค์ฌานนั้นแน่แท้’ ผู้ใด พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ก็อุเบกขาและสุขย่อมดับได้ที่ไหนเล่า และใครเล่าดับอุเบกขาและสุขได้แล้ว ๆ อยู่ เรายังไม่รู้ผู้นี้ เรายังไม่เห็นผู้นี้’ ดังนี้ เธอทั้งหลายพึงตอบผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์ เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ อุเบกขาและสุขย่อมดับได้ในองค์ฌานนี้ ท่านเหล่านี้ ดับอุเบกขาและสุขได้แล้ว ๆ อยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ไม่โอ้อวด ไม่มีมายาจะพึงชื่นชมยินดีคำตอบนี้ว่าดีแล้วแน่แท้ ครั้นแล้วก็จะพึงเข้ามานมัสการ นั่งประนมมืออยู่ใกล้ ๆ(๕) รูปสัญญาดับในที่ใด และท่านเหล่าใดดับรูปสัญญาได้แล้ว ๆ อยู่ ในที่นั้นเรากล่าวว่า ‘ท่านเหล่านั้นไม่มีความหิว ดับสนิทแล้ว ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้วด้วยองค์ฌานนั้นแน่แท้’ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปสัญญาย่อมดับได้ที่ไหนเล่า และใครเล่าดับรูปสัญญาได้แล้ว ๆ

อยู่ เรายังไม่รู้ผู้นี้ เรายังไม่เห็นผู้นี้’ ดังนี้ เธอทั้งหลายพึงตอบ ผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ รูปสัญญาย่อมดับได้ในองค์ฌานนี้ ท่านเหล่านั้นดับรูปสัญญาได้แล้ว ๆ อยู่’ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ไม่โอ้อวด ไม่มีมายาจะพึงชื่นชมยินดีคำตอบนี้ ว่าดีแล้วแน่แท้ ครั้นแล้วก็จะพึงเข้ามานมัสการ นั่งประนมมืออยู่ใกล้ๆ

(๖) อากาสานัญจายตนสัญญาดับในที่ใด และท่านเหล่าใดดับ อากาสานัญจายตนสัญญาได้ ๆ แล้วอยู่ในที่นั้น เรากล่าวว่า ‘ท่าน เหล่านั้นไม่มีความหิว ดับสนิทแล้ว ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้วด้วยองค์ฌานนั้นแน่แท้’ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อากาสานัญจายตน สัญญาย่อมดับได้ที่ไหนเล่า และใครเล่าดับอากาสานัญจายตน สัญญาได้แล้ว ๆ อยู่ เรายังไม่รู้ผู้นี้ เรายังไม่เห็นผู้นี้’ ดังนี้ เธอทั้งหลายพึงตอบผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญญฺาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ อากาสานัญจายตนสัญญาย่อมดับได้ในองค์ฌานนี้ ท่านเหล่านั้นดับอากาสานัญจายตนสัญญาได้แล้ว ๆ อยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ไม่โอ้อวด ไม่มีมายาจะพึงชื่นชมยินดีคำตอบนี้ว่าดีแล้วแน่แท้ ครั้นแล้วก็จะพึงเข้ามานมัสการ นั่งประนมมืออยู่ใกล้ ๆ(๗) วิญญาณัญจายตนสัญญาดับในที่ใด และท่านเหล่าใดดับวิญญาณัญจายตนสัญญาได้ ๆ แล้วอยู่ในที่นั้น เรากล่าวว่า ‘ท่าน

เหล่านั้นไม่มีความหิว ดับสนิทแล้ว ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้วด้วย องค์ฌานนี้แน่แท้’ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘วิญญาณัญจายตน สัญญาย่อมดับได้ที่ไหนเล่า และใครเล่าดับวิญญาณัญจายตน สัญญาได้แล้ว ๆ อยู่ เรายังไม่รู้ผู้นี้ เรายังไม่เห็นผู้นี้’ ดังนี้ เธอ ทั้งหลายพึงตอบผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้ อยู่ วิญญาณัญจายตนสัญญาย่อมดับได้ในองค์ฌานนี้ ท่านเหล่านั้น ดับวิญญาณัญจายตนสัญญาได้แล้ว ๆ อยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ไม่โอ้อวด ไม่มีมายาจะพึงชื่นชมยินดีคำตอบนี้ว่าดีแล้วแน่แท้

ครั้นแล้วก็จะพึงเข้ามานมัสการ นั่งประนมมืออยู่ใกล้ ๆ(๘) อากิญจัญญายตนสัญญาดับในที่ใด และท่านเหล่าใดดับอากิญจัญญายตนสัญญาได้แล้ว ๆ อยู่ในที่นั้น เรากล่าวว่า ‘ท่านเหล่านั้น ไม่มีความหิว ดับสนิทแล้ว ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้วด้วยองค์ฌาน นี้แน่แท้’ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อากิญจัญญายตนสัญญาย่อม ดับได้ที่ไหนเล่า และใครเล่าดับอากิญจัญญายตนสัญญาได้แล้วๆอยู่ เรายังไม่รู้ผู้นี้ เรายังไม่เห็นผู้นี้’ ดังนี้ เธอทั้งหลายพึงตอบผู้นั้น อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ อากิญจัญญายตนสัญญาย่อมดับในองค์ฌานนี้ ท่านเหล่านั้นดับอากิญจัญญายตนสัญญาได้แล้ว ๆ อยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา จะพึงชื่นชมยินดีคำตอบนี้ว่าดีแล้ว แน่แท้ ครั้นแล้วก็จะพึงเข้ามานมัสการ นั่งประนมมืออยู่ใกล้ ๆ(๙) เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาดับในที่ใด และท่านเหล่าใดดับเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาได้แล้ว ๆ อยู่ ในที่นั้น เรากล่าวว่า

‘ท่านเหล่านั้นไม่มีความหิว ดับสนิทแล้ว ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้ว ด้วยองค์ฌานนี้แน่แท้’ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เนวสัญญานา สัญญายตนสัญญาย่อมดับได้ที่ไหนเล่า และใครเล่าดับเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาได้แล้ว ๆ อยู่ เรายังไม่รู้ผู้นี้ เรายังไม่เห็นผู้นี้’ ดังนี้ เธอทั้งหลายพึงตอบผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดย ประการทั้งปวง เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาย่อมดับได้ในสัญญาเวทยิตนิโรธนี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา จะพึงชื่นชมยินดีในคำตอบนี้ว่าดีแล้ว แน่แท้ ครั้นแล้วก็จะพึงเข้ามานมัสการ นั่งประนมมืออยู่ใกล้ ๆดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ ประการนี้แล”

๓. นิพพานสุขสูตร

ว่าด้วยนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง

{๒๓๘} [๓๔] สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถาน ที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรกล่าวกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นิพพานนี้เป็นสุข ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นิพพานนี้เป็นสุข” เมื่อท่านพระสารีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทายี ได้กล่าวกะท่าน พระสารีบุตรว่า “ดูก่อนท่านสารีบุตร ก็ในนิพพานนี้ไม่มีเวทนา จะเป็นสุขได้อย่างไร”