คาวีสูตร เล่ม ๒๓

ฉันนั้นเหมือนกัน อาพาธนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่าเป็นความทุกข์ ดูก่อนอาวุโส นิพพานเป็นสุขอย่างไร ท่านพึงทราบได้โดยปริยายนี้แล

อีกข้อหนึ่ง อาวุโส เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ อาสวะทั้งหลายของเธอเป็นอันสิ้นรอบแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อนอาวุโส นิพพานเป็นสุขอย่างไร ท่านพึงทราบได้โดยปริยายนี้แล”

๔. คาวีอุปมาสูตร

ว่าด้วยอุปมาการหาอาหารของแม่โคกับการปฏิบัติของภิกษุ

{๒๓๙} [๓๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่โคภูเขาซึ่งเป็นโคที่โง่ ไม่ฉลาด ไม่รู้จักแดนหากิน ไม่เข้าใจที่จะเที่ยวไปบนภูเขาอันขรุขระ แม่โคนั้นคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราควรจะไปยังทิศที่ไม่เคยไป จะได้กินหญ้าที่ยังไม่เคยกิน และได้ดื่มนํ้าที่ยังไม่เคยดื่ม’ แม่โคนั้นไม่ยันเท้าหน้าไว้ให้มั่นก่อนแล้วจึงยกเท้าหลังขึ้น ทิศที่ไม่เคยไปก็จะไปไม่ถึง หญ้าที่ยังไม่เคยกินก็จะไม่ได้กิน น้ำที่ยังไม่เคยดื่มก็จะไม่ได้ดื่ม ทั้งสถานที่มันยืนคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราควรจะไปยังทิศที่ไม่เคยไป จะได้กินหญ้าที่ยังไม่เคยกิน และได้ดื่มน้ำที่ยังไม่เคยดื่ม’ มันก็กลับมาโดยสวัสดีไม่ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าแม่โคภูเขานั้นเป็นโคโง่ ไม่ฉลาด ไม่รู้จักแดนหากิน ไม่เข้าใจที่จะเที่ยวไปบนภูเขาอันขรุขระ ฉันใดฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้เป็นคนโง่ ไม่ฉลาด ไม่รู้จักเขต ไม่เข้าใจที่จะสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมณานที่มีวิตกมีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอยังไม่เสพให้

ชิน ไม่เจริญ ไม่ทำให้มากซึ่งนิมิต นั้น ไม่อธิษฐานนิมิตนั้นให้มั่นด้วยดี แต่เธอมีความคิดอย่างนี้ ‘อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่’ เธอย่อมไม่อาจที่จะเข้าทุติยฌาน ... เพราะวิตกวิจารสงบไปอยู่ได้

ทั้งแม้เธอจะมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราพึงสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตกมีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่’ เธอก็ไม่อาจที่จะสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ได้ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าพลาดแล้ว เสื่อมแล้วจากผลทั้งสองอย่าง เหมือนดังแม่โคภูเขาซึ่งเป็นโคที่โง่ ไม่ฉลาด ไม่รู้จักแดนที่หากิน ไม่เข้าใจที่จะเที่ยวไปบนภูเขาอันขรุขระฉะนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่โคภูเขาซึ่งเป็นโคที่ฉลาด เฉียบแหลม รู้จัก แดนหากิน เข้าใจที่จะเที่ยวไปบนภูเขาอันขรุขระ แม่โคนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราควรจะไปยังทิศที่ไม่เคยไป จะได้กินหญ้าที่ยังไม่เคยกิน และได้ดื่มน้ำที่ยังไม่เคยดื่ม’ แม่โคนั้นยันเท้าหน้าไว้มั่นดีแล้วจึงยกเท้าหลังขึ้น ทิศที่ไม่เคยไปก็จะไปถึงได้ หญ้าที่ยังไม่เคยกินก็จะได้กิน และน้ำที่ยังไม่เคยดื่มก็จะได้ดื่ม ทั้งสถานที่มันยืนคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราควรจะไปยังทิศที่ไม่เคยไป จะได้กินหญ้าที่ยังไม่เคยกิน และได้ดื่มนํ้าที่ยังไม่ เคยดื่ม’ มันก็จะกลับมาได้โดยสวัสดี ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าแม่โค ภูเขานั้นเป็นโคที่ฉลาด เฉียบแหลม รู้จักแดนหากิน เข้าใจที่จะเที่ยวไปบนภูเขาอันขรุขระ ฉันใด

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้เป็นบัณฑิต ฉลาดรู้จักเขต เข้าใจที่จะสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ได้ ทั้งเธอเสพจนชิน เจริญ ทำให้มากซึ่งนิมิตนั้น อธิษฐานนิมิตนั้นให้มั่นด้วยดีเธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่’ เธอยังไม่ยินดีเพียงทุติยฌาน ... เธอจึงเสพจนชิน เจริญ ทำให้มากซึ่งนิมิตนั้น อธิษฐานนิมิตนั้นให้มั่นด้วยดีเธอมีความคิดดังนี้ว่า

‘อย่ากระนั้นเลย เราพึงมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะเสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข ดังนี้อยู่’ ดังนี้ เธอยังไม่ยินดีเพียงตติยฌาน ... เธอจึงเสพจนชิน เจริญ ทำให้มาก ซึ่งนิมิตนั้น อธิษฐานนิมิตนั้นให้มั่นด้วยดีเธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าจตุตถฌานที่ไม่มี ทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และโสมนัส โทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่’ เธอยังไม่ยินดีเพียงจตุตถฌาน ... เธอจึงเสพจนชิน เจริญ ทำให้มากซึ่งนิมิตนั้น อธิษฐานนิมิตนั้นให้มั่นด้วยดีเธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราพึงล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวง แล้วเข้าถึงอากาสานัญจายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่’ เธอยังไม่ยินดีเพียงอากาสานัญจายตนฌาน ... เธอจึงเสพจนชิน เจริญ ทำให้มากซึ่งนิมิตนั้น อธิษฐานนิมิตนั้นให้มั่นด้วยดี

เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราพึงล่วงอากาสานัญจา ยตนะโดยประการทั้งปวงแล้วเข้าถึงวิญญาณัญจายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่เถิด’ เธอยังไม่ยินดีเพียง วิญญาณัญจายตนฌาน ... เธอจึงเสพจนชิน เจริญ ทำให้มากซึ่งนิมิตนั้น อธิษฐานนิมิตนั้นให้มั่นด้วยดีเธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราพึงล่วงวิญญาณัญจา ยตนะโดยประการทั้งปวงแล้วเข้าถึงอากิญจัญญายตนฌานโดยมนสิการว่า‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ อยู่เถิด’ เธอไม่ยินดีเพียงอากิญจัญญายตนฌาน ... เธอจึงเสพจนชิน เจริญ ทำให้มากซึ่งนิมิตนั้น อธิษฐานนิมิตนั้นให้มั่นด้วยดี

เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราพึงล่วงอากิญจัญญายตนะ โดยประการทั้งปวง แล้วเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนฌานอยู่’ เธอไม่ยินดีเพียงเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะได้ โดยประการทั้งปวง เธอจึงเสพจนชิน เจริญ ทำให้มากซึ่งนิมิตนั้น อธิษฐานนิมิตนั้นให้มั่นด้วยดีเธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราพึงล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวงแล้วพึงเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่’ เธอไม่ยินดีเพียงสัญญาเวทยิตนิโรธ เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ได้โดยประการทั้งปวง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุเข้าบ้าง ออกบ้างซึ่งสมาบัตินั้น ๆ ในกาลนั้น จิตของเธอย่อมเป็นจิตอ่อน ควรแก่การงาน สมาธิอันหาประมาณมิได้ย่อมเป็นอันเธอเจริญดีแล้วด้วยจิตที่อ่อน ควรแก่การงาน เธอมีสมาธิอันหาประมาณมิได้ที่เจริญดีแล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรม ใด ๆ ที่ควรทำให้แจ้งด้วยอภิญญา เธอก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถ ในอิทธิวิธีนั้น ๆ ทีเดียว เมื่อเหตุมี คือ

ถ้าเธอจำนงว่า ‘เราพึงแสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวทำให้ เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัวก็ได้ ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้น ดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึง พรหมโลกก็ได้’ เธอก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถในอิทธิวิธีนั้น ๆได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี

ถ้าเธอจำนงว่า ‘เราพึงได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์’ เธอก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถในอิทธิวิธีนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี

ถ้าเธอจำนงว่า ‘เราพึงกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิต เป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้นหรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น’ เธอ ก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถในอิทธิวิธีนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี

ถ้าเธอจำนงว่า ‘เราพึงระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้ หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเรา ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้ว จึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอก็จักบรรลุ ความเป็นผู้อาจสามารถในอิทธิวิธีนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมีถ้าเธอจำนงว่า ‘เราพึงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วง

จักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์ เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์ เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลัง จากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถ ในอิทธิวิธีนั้น ๆ ทีเดียว เมื่อเหตุมีถ้าเธอจำนงว่า ‘เราพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ เธอก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถในอิทธิวิธีนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี”

๕. ฌานสูตร

ว่าด้วยฌานสมาบัติและสัญญาเวทยิตนิโรธ

{๒๔๐} [๓๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เพราะอาศัยปฐมฌานบ้าง ทุติยฌานบ้าง ตติยฌานบ้าง จตุตถฌานบ้าง อากาสานัญจายตนฌานบ้าง ... เพราะอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนฌานบ้าง

ก็ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายเพราะอาศัยปฐมฌานบ้าง’ ดังนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม ... เข้าถึงปฐม ฌานอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลาย คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันมีอยู่ในขณะแห่งปฐมฌานนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร ไม่มีสุข เป็นอาพาธ เป็นของ