สจิตตสูตร เล่ม ๒๔

เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นผู้มีปัญญา .... แม้นี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความ ระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่ง อันเดียวกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้แลเป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทอัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนี่งอันเดียวกัน”

จบ อักโกสวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. วิวาทสูตร ๒. ปฐมวิวาทมูลสูตร

๓. ทุติยวิวาทมูลสูตร ๔. กุสินารสูตร

๕. ราชันเตปุรัปปเวสนสูตร ๖. สักกสูตร

๗. มหาลิสูตร ๘. ปัพพชิตอภิณหสูตร

๙. สรีรัฏฐธัมมสูตร ๑๐. ภัณฑนสูตร

จบ ปฐมปัณณาสก์

๒. ทุติยปัณณาสก์

(๖) ๑. สจิตตวรรค

๑. สจิตตสูตร

ว่าด้วยผู้ฉลาดในวารจิต

{๕๑} [๕๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้น ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าภิกษุไม่เป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของผู้อื่น เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุนั้นพึงศึกษาว่า ‘เราจักเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตน’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตนอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสตรีหรือบุรุษที่เป็นหนุ่มสาว มีปกติชอบแต่งตัว ส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์หมดจดหรือในภาชนะนํ้าที่ใส ถ้าเห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพยายามขจัดธุลีหรือจุดดำนั้นเสีย หากว่าไม่ เห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพอใจ มีความคิดเต็มเปี่ยมด้วยเหตุนั้นแลว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ ใบหน้าของเราบริสุทธิ์แล้วหนอ’ แม้ฉันใด ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาของภิกษุว่า ‘เราเป็นผู้มีอภิชฌา (ความโลภอยาก ได้ของเขา) อยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ไม่มีอภิชฌาอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตพยาบาท (ความคิดแก้แค้นผู้อื่น) อยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิต ไม่พยาบาทอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้อันถีนมิทธะ (ความหดหู่และ เคลิบเคลิ้ม) กลุ้มรุมอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะอยู่โดย

มากไหมหนอ เราเป็นผู้ฟุ้งซ่านอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่านอยู่ โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีความสงสัยอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ข้ามพ้นความสงสัยอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีความโกรธอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ไม่มีความโกรธอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตเศร้าหมองอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตไม่เศร้าหมองอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีกาย อันปรารภอย่างแรงกล้าอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีกายอันมิได้ปรารภอย่างแรงกล้าอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้เกียจคร้านอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นอยู่โดย มากไหมหนอ

เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นอยู่โดยมากไหมหนอ’ ดังนี้ ย่อมเป็น อุปการะ มากในกุศลธรรมทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าว่าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้มีอภิชฌาอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตพยาบาทอยู่โดยมาก เราเป็นผู้อันถีนมิทธะ กลุ้มรุมอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ฟุ้งซ่านอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีความสงสัยอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีความโกรธอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตเศร้าหมองอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีกายอันปรารภอย่างแรงกล้าอยู่โดยมาก เราเป็นผู้เกียจคร้านอยู่โดยมาก

เราเป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นอยู่โดยมาก’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุนั้นพึงทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้น'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ถูกไฟไหม้ผ้าหรือคนที่ถูกไฟไหม้ ศีรษะทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อดับไฟไหม้ผ้าหรือ ไฟไหม้ศีรษะนั้น ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน พึงทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และ สัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าว่าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็น ผู้ไม่มีอภิชฌาอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตไม่พยาบาทอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่านอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ข้ามความสงสัยอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ไม่โกรธอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตไม่เศร้าหมองอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีกายอันมิได้ปรารภอย่างแรงกล้าอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นอยู่โดยมาก’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุนั้นพึงตั้งอยู่ในกุศลธรรมเหล่านั้นแล้วทำความเพียรเพื่อความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไป”

๒. สารีปุตตสูตร

ว่าด้วยการศึกษาในวาระจิตของตน

{๕๒} [๕๒] ณ ที่นั้นแลท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่าภิกษุไม่เป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของผู้อื่น เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุนั้นพึงศึกษาว่า ‘เราจักเป็นผู้ฉลาดในวาระ จิตของตน’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตน อย่างไร ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เปรืยบเหมือนสตรีหรือบุรุษที่เป็นหนุ่มสาว มีปกติชอบแต่งตัว ส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์หมดจดหรือในภาชนะนํ้าที่ใส ถ้าเห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพยายามขจัดธุลีหรือจุดดำนั้นเสีย หากว่าไม่เห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพอใจ มีความคิดเต็มเปี่ยมด้วยเหตุนั้นแลว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ ใบหน้าของเราบริสุทธิ์แล้วหนอ’ แม้ฉันใด ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การพิจารณาของภิกษุว่า ‘เราเป็นผู้มี