ภิกขุสูตร เล่ม ๒๐

๓. อาสังสสูตร

ว่าด้วยบุคคล ๓ ประเภทในทางโลกและทางธรรม

{๔๕๒} [๘๖๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก ๓ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ บุคคลผู้ไม่มีหวัง ๑ บุคคลผู้มีหวัง ๑ บุคคลผู้ปราศจากความหวัง ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่มีหวังเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้กลับมาเกิดมาในตระกูลที่ต่ำ คือ ในตระกูลจัณฑาล ในตระกูลช่างจักสาน ในตระกูลพราน ในตระกูลช่างรถ หรือในตระกูลคนกวาดถนน ซึ่งเป็นตระกูลที่ขัดสน มีข้าวนํ้าโภชนาหารน้อย มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง เป็นตระกูลที่หาอาหารและผ้านุ่งห่มได้โดยยาก ทั้งเขาเองก็เป็นคนที่มีผิวพรรณทราม ไม่น่าดู ไม่น่าชม เตี้ยแคระ มีโรคมาก แถมยังตาบอด เป็นง่อย ขาพิการ หรือเป็นคนเปลี้ย ไม่ได้ข้าว นํ้า ผ้านุ่งห่ม ยวดยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย เครื่องประทีปเป็นประจำ เขาได้ฟังข่าวว่า ‘กษัตริย์ผู้มีพระนามอย่างนี้อันพวกกษัตริย์ด้วยกันอภิเษกแล้วตามพระราชพิธีกษัตริยาภิเษก’

เขาหาคิดอย่างนี้ไม่ว่า ‘เมื่อไรหนอ พวกกษัตริย์จักอภิเษกแม้ตัวเราตามพระราชพิธีกษัตริยาภิเษกบ้าง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าบุคคลผู้ไม่มีหวังดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้มีหวังเป็นไฉน คือ พระโอรสองค์โตของพระราชามหากษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วในโลกนี้เป็นผู้ควรอภิเษก แต่ยังไม่ได้รับการอภิเษก ถึงความไม่หวั่นไหว เธอได้ฟังข่าวว่า ‘กษัตริย์ผู้มีพระนามอย่างนี้อันพวกกษัตริย์ด้วยกันอภิเษกแล้วตามพระราชพิธีกษัตริยาภิเษก’ เธอจึงคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอ พวกกษัตริย์จักอภิเษกแม้ตัวเราตามพระราชพิธีกษัตริยาภิเษกบ้าง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าบุคคลผู้มีหวัง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ปราศจากความหวังเป็นไฉน คือ พระราชาในโลกนี้ทรงเป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกอยู่แล้ว พระองค์ได้สดับข่าวว่า ‘กษัตริย์ผู้มีพระนามอย่างนี้อันพวกกษัตริย์ด้วยกันอภิเษกแล้วตามพระราชพิธีกษัตริยาภิเษก’ พระองค์หาได้ทรงดำริอย่างนี้ไม่ว่า ‘เมื่อไรหนอ พวกกษัตริย์จักอภิเษกแม้ตัวเราตามพระราชพิธีกษัตริยาภิเษกบ้าง’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าความหวังอันใดของพระองค์ซึ่งยังมิได้รับการอภิเษก ความหวังอันนั้นของท้าวเธอได้สงบระงับไปแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าบุคคลผู้ปราศจากความหวังดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก แม้ฉันใด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุก็มีบุคคล ๓ ประเภทปรากฏอยู่ฉันนั้นเหมือนกันแล บุคคล ๓ ประเภทเป็นไฉน คือ บุคคลผู้ไม่มีหวัง ๑ บุคคลผู้มีหวัง ๑ บุคคลผู้ปราศจากความหวัง ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ไม่มีหวังเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนทุศีล มีธรรมเลวทราม ไม่สะอาด มีสมาจารที่พึงระลึกด้วยความรังเกียจ มีการงานปกปิด ไม่ใช่สมณะแต่ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ ไม่ใช่พรหมจารีแต่ปฏิญาณว่าเป็นพรหมจารี เป็นคนเน่าใน ชุ่มด้วยกิเลส เป็นดังมูลฝอย เธอได้สดับข่าวว่า ‘ภิกษุชื่อนี้ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ เธอหาคิดดังนี้ไม่ว่า ‘เมื่อไรหนอ แม้เราก็จักทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้บ้าง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าบุคคลผู้ไม่มีหวัง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้มีหวังเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม เธอได้สดับข่าวว่า ‘ภิกษุชื่อนี้ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ เธอย่อมคิดดังนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอ แม้เราก็จักทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้บ้าง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าบุคคลผู้มีหวังดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ปราศจากความหวังเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นพระอรหันตขีณาสพ เธอได้สดับข่าวว่า

‘ภิกษุชื่อนี้ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ เธอย่อมไม่คิดดังนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอ ถึงเราก็จักทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้บ้าง’ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าความหวังในวิมุตติอันใดของเธอผู้ยังไม่หลุดพ้นในก่อนนั้น ความหวังอันนั้นสงบระงับไปแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลายนี้เรียกว่าบุคคลผู้ปราศจากความหวังดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุ มีบุคคล ๓ ประเภทนี้แลปรากฏอยู่”

๔. จักกวัตติสูตร

ว่าด้วยราชาของพระเจ้าจักรพรรดิและของพระพุทธเจ้า

{๔๕๓} [๘๖๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชา ย่อมทรงยังจักรที่มิใช่ของพระราชาอื่นให้เป็นไปได้”