พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทุติยปัณณาสก์ · ปุญญาภิสันทวรรค
ปุญญาภิสันทสูตร ที่ ๒ เล่ม ๒๑
Text layerBuddha’s wordsItems ๕๒ (Royal Thai)2/10 in ปุญญาภิสันทวรรค4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ ปุญญาภิสันทวรรค ปุญญาภิสันทสูตร ที่ ๒ (Royal Thai Volume 21 · Mahachula Volume 21 · Mahamakut Volume 35 · Chaloem Phrakiat Volume 21)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 21, pp. 92–96
ขังน้ำขนาดใหญ่ มีสิ่งที่น่ากลัวมาก เป็นที่อยู่ของหมู่รัตนะ
ฉันใด
สายธารแห่งบุญย่อมไหลไปสู่นรชนผู้เป็นบัณฑิต ผู้
ให้ข้าว น้ำ ผ้า ที่นอน ที่นั่ง และเครื่องปูลาด เหมือน
แม่น้ำไปสู่สาคร ฉันนั้นเหมือนกัน
๒. ทุติยปุญญาภิสันทสูตร
ว่าด้วยห้วงบุญห้วงกุศล ๔ ประการ สูตรที่ ๒
{๕๒} [๕๒] “ดูก่อนภิกษทั้งหลายห้วงบุญห้วงกุศล ๔ ประการนี้อันเป็นปัจจัยนำมาซึ่งความสุข ให้อารมณ์อันเลิศ มีสุขเป็นผล เป็นไปเพื่อเกิดในสวรรค์ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขอันน่าปรารถนา น่าใคร่น่าพอใจ ห้วงบุญห้วงกุศล ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้วทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ดังนี้ นี้คือห้วงบุญห้วงกุศลประการที่ ๑ อันเป็นปัจจัยนำมาซึ่งความสุข ให้อารมณ์อันเลิศมีสุขเป็นผลเป็นไปเพื่อเกิดในสวรรค์ ย่อมเป็นไปเพื่อ
ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ
- ๑พระพุทธคุณทั้ง ๙ บทนี้มีความหมายแต่ละบทที่ควรทราบ ดังนี้
- ๑.ทรงเป็นพระอรหันต์ (อรหํ) มีความหมาย ๕ ประการ คือ (๑) ผู้ไกลจากกิเลสโดยสิ้น
- เชิง (๒) ผู้ทําลายข้าศึกคือกิเลสได้หมดสิ้น (๓) ผู้หักกงกำแห่งการเวียนว่ายตายเกิดได้เด็ดขาด (๔) ผู้ควรรับทักษิณาอย่างยิ่ง (๕) ผู้มีพฤติกรรมโปร่งใส คือไม่มีที่ลับในการทำบาป
อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใส
อันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว
- ๒. ตรัสรู้เองโดยชอบ (สมฺมาสมฺพุทฺโธ) คีอ เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้สรรพสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ควรกำหนดรู้ ควรละ ควรทำให้แจ่มแจ้ง และควรเจริญให้เกิดมีได้อย่างถูกต้องโดยชอบด้วยพระองค์เอง กล่าวโดยสรุป คือ ตรัสรู้อริยสัจ ๔โดยชอบด้วยพระองค์เอง
- ๓. ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาแสะจรณะ (วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน) คำว่า วิชชา หมายถึงญาณคือความรู้แจ้ง ความรู้วิเศษ จำแนกเป็นวิชชา ๓ คือ (๑) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ความรู้แจ้งด้วยการระลึกชาติได้ (๒) จุตูปปาตญาณ ความรู้แจ้งจุติและอุบัติของสรรพสัตว์ (๓) อาสรักขยญาณความรู้แจ้งที่ทำให้สิ้นอาสวะ และวิชชา ๘ คือ (๑) วิปัสสนาญาณ ความรู้แจ้งวิปัสสนาหรือญาณทัสสนะ (๒) มโนมยิทธิญาณ ความรู้แจ้งด้วยฤทธิ์ทางใจ (๓) อิทธิวิธญาณ ความรู้แจ้งด้วยการแสดงฤทธิ์ต่าง ๆ ได้ (๔) ทิพพโสตธาตุญาณ ความรู้แจ้งด้วยหูทิพย์ (๕) เจโตปริยญาณ ความรู้แจ้งที่กำหนดใจผู้อื่นได้ (๖) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (๗) ทิพพจักขุญาณ (๘) อาสวักขยญาณ คำว่า จรณะ หมายถึงคุณธรรมเครื่องประพฤติปฏิบัติให้ลุถึงวิชชาหรือนิพพาน มี ๑๕ คือ (๑)สีลสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยศีล (๒) อินทรียสังวร การสํารวมอินทรีย์ (๓) โภชเนมัตตัญญุตาความรู้จักประมาณในการบริโภค (๔) ชาคริยานุโยค การหมั่นประกอบความเพียร (๕) มีศรัทธา(๖) มีหิริ (๗) มีโอตตัปปะ (๘) เป็นพหูสูต (๙) ปรารภความเพียร (๑๐) มีสติมั่นคง (๑๑) มีปัญญา(๑๒) ปฐมฌาน (๑๓) ทุติยฌาน (๑๔) ตติยฌาน (๑๕) จตุตถฌาน ความสมบูรณ์ด้วยวิชชาทำให้พระสัพพัญญุตญาณของพระองค์มีประสิทธิภาพเต็มเปี่ยม กล่าวคือทรงทราบชัดว่าสิ่งใดเป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ต่อสรรพสัตว์ความสมบูรณ์ด้วยจรณะทำให้พระองค์ทรงเปี่ยมล้นด้วยพระมหากรุณาต่อสรรรพสัตว์ กล่าวคือทรงละเว้นไม่สอนสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ทรงแนะนำแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์
- ๔. เสด็จไปดีแล้ว (สุคโต : พระสุคต) มีความหมาย ๔ ประการ คือ (๑) เสด็จไปอย่างสง่างามด้วยอริยมรรค (๒) เสด็จไปสู่อมตสถานที่ดีงามกล่าวคือพระนิพพาน (๓) เสด็จรุดหน้าไปดีโดยชอบ กล่าวคือทรงดำเนินรุดหน้าไม่หวนกลับคืนมาสู่กิเลสที่ละได้แล้ว ทรงดำเนินสู่ผลสำเร็จไม่ถอยหลัง ทรงดำเนินในทางอันถูกต้องคือมัชฌิมาปฏิปทา ไม่เฉเชือนเบือนไปในทางผิดสุดโต่งเช่นสัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ กามสุขัลลิกานุโยค และอัตตกิลมถานุโยค เสด็จไปที่ใด ก็ทรงทำประโยชน์ให้แก่มหาชนในที่นั้น (๔) ทรงมีพระวาจาดี กล่าวคือทรงเปล่งพระวาจาโดยชอบ ตรัสแต่คำจริงแท้ ประกอบด้วยประโยชน์ ในกาลที่ควรตรัส และแก่บุคคลที่ควรตรัส
- ๕. ทรงรู้แจ้งโลก (โลกวิหู) มีความหมาย ๒ ประการ คือ (๑) ทรงรู้แจ้งโลกภายในคือร่างกายที่ยาวเพียงวาซึ่งมีสัญญา มีใจครองนี้ โดยทรงรู้ถึงสภาวะ เหตุเกิดขึ้น ความดับ และวิธีปฏิบัติให้ลุถึงความดับอย่างถ่องแท้ (๒) ทรงรู้แจ้งโลกภายนอกทั้ง ๓ คือ ๑) สังขารโลก โลกคือสังขาร ซึ่งได้แก่สภาวธรรมทั้งปวงที่มีการปรุงแต่งตามเหตุปัจจัย เช่น สรรพสัตว์ดำรงอยู่ได้เพราะอาหาร
อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ดังนี้ นี้คือห้วงบุญห้วงกุศลประการ
- ๒) สัตวโลก โลกคือหมู่สัตว์ซึ่งแยกเป็นมนุษยโลก เทวโลก พรหมโลก ๓) โอกาสโลก โลกที่กำหนดด้วยโอกาส คือโลกอันมีในอวกาศ จักรวาลโดยทรงรู้แจ้งด้วยพระพุทธญาณอันกว้างไกลหาที่สุดมิได้
- ๖. ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า (อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ) หมายถึงพระองค์ทรงทำหน้าที่ดุจสารถีฝึกฝนผู้ที่ควรฝึกหรือผู้ที่ไม่ได้ฝึกก็ควรให้ได้รับการฝึกทั้งเทวดามนุษย์ อมนุษย์ และสัตว์ดิรัจฉานโดยถ้วนหน้าด้วยอุบายแห่งการฝึกฝนต่างๆ ตามสมควรแก่อัธยาศัยของแต่ละบุคคลได้อย่างยอดเยี่ยม
- ๗. ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย (สตฺถา เทวมนุสฺสานํ) หมายถึงพระองค์ทรงทำหน้าที่เป็นครูคือสั่งสอนบุคคลทั้งชั้นสูงและชั้นต่ำด้วยพระมหากรุณาหวังให้ได้รับ ความรู้และประโยชน์ที่พึงได้รับอย่างแท้จริง ทั้งประโยชน์ในโลกนี้ ประโยชน์ในโลกหน้า และ ประโยชน์อย่างสูงสุดคือพระนิพพานอีกความหมายหนึ่ง พระองค์ทรงเป็นดุจสัตถวาหะคือหัวหน้ากองเกวียนที่ปรีชาสามารถพาบริวารคือหมู่สัตว์ทุกระดับข้ามทางกันดารคือทุกข์ในการเวียนว่ายตายเกิดให้ลุถึงทางอันเกษมไปได้
- ๘. ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว (พุทฺโธ) หมายถึงทรงสำเร็จเป็นพระพุทธเจ้าอย่างสมบูรณ์ เพราะทรงรู้สรรพสิ่งที่ควรรู้ทั้งหมดและทรงสอนผู้อี่นให้รู้ตาม
- ๙. ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม (ภควา) หมายถึงทรงได้รับพระนามว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า อันเป็นเนมิตกนาม ซึ่งมีความหมาย ดังนี้ คือ (๑) ทรงเป็นผู้มีโชค เช่นทรงหวังพระโพธิญาณก็ได้สมหวัง ซึ่งเป็นผลจากพระบารมีที่ทรงบำเพ็ญมา (๒) ทรงเป็นผู้ทำลายสรรพกิเลสและสรรพมาร ลงได้อย่างราบคาบ (๓) ทรงมีภคธรรม๖ประการ (คือ ความมีอำนาจเหนือจิตโลกุตตรธรรม พระเกียรติยศที่ปรากฏขจรไกลในโลกทั้ง ๓ พระสิริที่สง่างามครบทุกส่วนชวนให้บันเทิงใจแก่ผู้ขวนขวาย ใคร่เห็น ความสำเร็จประโยชน์ทุกอย่างตามที่ทรงมุ่งหวัง ความเพียรชอบที่เป็นเหตุให้ได้รับความ เคารพจากชาวโลกทั้งมวล) (๔) ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม คือ พระองค์ทรงเป็นวิภัชชวาทีในการแสดงธรรมโดยทรงแยกแยะจำแนกแจกแจงประเภทออกไปอย่างละเอียดวิจิตรพิสดารหลายแง่หลายมุมให้เห็นว่าสิ่งทั้งหลายมีทั้งด้านที่เป็นคุณและด้านที่เป็นโทษอย่างไร เรื่องนั้นๆ มีข้อเท็จข้อจริงอย่างไร เป็นต้น เพื่อให้ผู้ฟังเข้าใจสิ่งนั้นเรื่องนั้นอย่างชัดเจน มองเห็นสิ่งทั้งหลายตามที่เป็นจริง ไม่มองอย่างตีคลุมหรือเห็นแต่ด้านเดียว (๕) ทรงเสพอริยธรรม คือ ทรงยินดีอยู่ในอริยวิหารธรรม วิเวก วิโมกข์ และอุตตริมนุสสธรรมอย่างสม่ำเสมอ (๖) ทรงคายตัณหาในภพทั้ง ๓ ได้แล้ว (นัย วิ.อ. ๑/๑๐๓-๑๑๘) อนึ่ง พระพุทธคุณ พระธรรมคุณ และพระสังฆคุณ พึงดูความหมายโดยพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรค
ที่ ๒ อันป็นปัจจัยนำมาซึ่งความสุข ให้อารมณ์อันเลิศ มีสุขเป็นผล เป็น
ไปเพื่อเกิดในสวรรค์ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ
อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติดีแล้ว ปฏิบัติตรง ปฏิบัติเป็นธรรม ปฏิบัติสมควร คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ เป็นบุรุษบุคคล ๘ พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ควรแก่ของบูชา ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ของทำบุญ ควรแก่การทำอัญชลี เป็นเนี้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า, ดังนี้ นี้คือห้วงบุญห้วงกุศลประการที่ ๓อันเป็นปัจจัยนํามาซึ่งความสุข ให้อารมณ์อันเลิศ มีสุขเป็นผล เป็นไปเพื่อเกิดในสวรรค์ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขอันน่าปรารถนาน่าใคร่ น่าพอใจ
อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยศีลอันพระ
อริยเจ้าใคร่แล้ว อันไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาทิฏฐิไม่จับต้อง เป็นไปเพื่อสมาธิ นี้คือห้วงบุญห้วงกุศลประมาณที่ ๔ อันเป็นปัจจัยนํามาซึ่งความสุข ให้อารมณ์อันเลิศ มีสุขเป็นผล เป็นไปเพื่อเกิดในสวรรค์ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ห้วงบุญห้วงกุศล ๔ ประการอันเป็นปัจจัยนํามาซึ่ง
ความสุข ให้อารมณ์อันเลิศ มีสุขเป็นผล เป็นไปเพื่อเกิดในสวรรค์นี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ
- ๑ศีลอันพระอริยเจ้าใคร่ หมายถึงศีลที่ประกอบด้วยอริยมรรคอริยผล (องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๔๙)
- ๒อันตัณหาและทิฎฐิไม่จับต้องแล้ว หมายถึงไม่ถูกกิเลสสำคัญคือตัณหา (ความทะยานอยาก) และ ทิฎฐิ (ความเห็นผิด) จับต้องคือครอบงำจิต (นัย ที.ม.อ. ๑๓๘)
ผู้ใดมีศรัทธาตั้งมั่นไม่หวั่นไหวในพระตถาคต มีศีล
อันงดงามที่พระอริยะพอใจสรรเสริญ
มีความเลื่อมใสในพระสงฆ์และมีความเห็นที่ตรง
บัณฑิตทั้งหลายเรียกผู้นั้นว่า ‘เป็นคนไม่ขัดสน’ ชีวิตของ
ผู้นั้นไม่เปล่าประโยชน์
เพราะฉะนั้น บุคคลผู้มีปัญญาเมื่อระลึกถึงคำสอน
ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย พึงหมั่นประกอบศรัทธา ศีล
ความเลื่อมใส และความเห็นที่ถูกต้องไว้เถิด
๓. ปฐมสังวาสสูตร
ว่าด้วยสามีภรรยา ๔ คู่ สูตรที่ ๑
{๕๓} [๕๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จทางไกลในระหว่างเมืองมธุรากับ
เมืองเวรัญชาต่อกัน คฤหบดีและคฤหปตานีมากด้วยกันก็เดินทางไกลใน
ระหว่างเมืองมธุรากับเมืองเวรัญชาต่อกัน ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จแวะออกจากทางประทับนั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่ง คฤหบดีและคฤหปตานีเหล่านั้นได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่งจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง คฤหบดีและคฤหปตานีเหล่านั้นนั่งเรียบร้อยแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า
- ๑ความเลื่อมใส ในที่นี้หมายถึงความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ ความเห็นที่ถูกต้อง (ธมฺมทสฺสนํ ธรรมทัศน์) หมายถึงความเห็นในธรรมคืออริยสัจ ๔ (องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๔๙)
End of ปุญญาภิสันทสูตร ที่ ๒