๒. ปฏิปทาวรรค เล่ม ๒๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้คือ

๑. อินทริยสูตร ๒. ปฐมพลสูตร

๓. ทุติยพลสูตร ๔. ตติยพลสูตร

๕. จตุตถพลสูตร ๖. กัปปสูตร

๗. โรคสูตร ๘. ปริหานิสูตร

๙. ภิกขุนีสูตร ๑๐. สุคตวินยสูตร

(๑๗) ๒. ปฏิปทาวรรค

๑. สังขิตตสูตร

ว่าด้วยปฏิปทา ๔ ประการ โดยสังเขป

{๑๖๑} [๑๖๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้ ปฏิปทา ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปฏิบัติลำบาก ทั้งรู้ได้ช้า

(๒) ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิบัติลำบาก แต่รู้ได้เร็ว

(๓) สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปฏิบัติสะดวก แต่รู้ได้ช้า

(๔) สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิบัติสะดวก ทั้งรู้ได้เร็ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้แล”

๒. วิตถารสูตร

ว่าด้วยปฏิปทา ๔ ประการโดยพิสดาร

{๑๖๒} [๑๖๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้ ปฏิปทา ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

(๒) ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

(๓) สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

(๔) สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญาเป็นไฉน คือ บุคคล

บางคนในโลกนี้ โดยปกติเป็นผู้มีราคะกล้า ได้เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่ราคะเนือง ๆ บ้าง โดยปกติเป็นผู้มีโทสะกล้า ได้เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่โทสะเนือง ๆ บ้าง โดยปกติเป็นผู้มีโมหะกล้า ได้เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่โมหะเนือง ๆ บ้าง อินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเขา คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ปรากฏว่าอ่อน เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้อ่อน เขาจึงบรรลุคุณวิเศษเพื่อความสิ้นอาสวะได้ช้า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญาเป็นไฉน คือ บุคคล

บางคนในโลกนี้ โดยปกติเป็นผู้มีราคะกล้า ได้เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่ราคะเนือง ๆ บ้าง โดยปกติเป็นผู้มีโทสะกล้า ได้เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่โทสะเนือง ๆ บ้าง โดยปกติเป็นผู้มีโมหะกล้า ได้เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่โมหะเนือง ๆ บ้าง อินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเขา คือ สัทธินทรีย์... ปัญญินทรีย์

ปรากฏว่าแก่กล้า เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้แก่กล้า เขาจึงบรรลุคุณวิเศษเพื่อความสิ้นอาสวะได้เร็ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุกขาปฏิปทาขิปปาภิญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญาเป็นไฉน คือ บุคคล

บางคนในโลกนี้ โดยปกติไม่เป็นผู้มีราคะกล้า ไม่ได้เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่ราคะเนือง ๆ บ้าง โดยปกติไม่เป็นผู้มีโทสะกล้า ไม่ได้เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่โทสะเนือง ๆ บ้าง โดยปกติไม่เป็นผู้มีโมหะกล้า ไม่ได้เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่โมหะเนือง ๆ บ้าง อินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเขา คือสัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์ปรากฏว่าอ่อน เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้อ่อน เขาจึงบรรลุคุณวิเศษเพื่อความสิ้นอาสวะได้ช้า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญาเป็นไฉน คือ บุคคล

บางคนในโลกนี้ โดยปกติไม่เป็นผู้มีราคะกล้า ไม่ได้เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่ราคะเนือง ๆ บ้าง โดยปกติไม่เป็นผู้มีโทสะกล้า ไม่ได้เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่โทสะเนือง ๆ บ้าง โดยปกติไม่เป็นผู้มีโมหะกล้า ไม่ได้เสวยทุกข

โทมนัสอันเกิดแต่โมหะเนือง ๆ บ้าง อินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเขา คือ

สัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์ปรากฏว่าแก่กล้า เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้แก่กล้าเขาจึงบรรลุคุณวิเศษเพื่อความสิ้นอาสวะได้เร็ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้แล”

๓. อสุภสูตร

ว่าด้วยปฏิปทา ๔ ประการโดยพิสดารอีกสูตรหนึ่ง

{๑๖๓} [๑๖๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้ ปฏิปทา ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

(๒) ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

(๓) สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

(๔) สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุ

ในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นในกายว่าไม่งาม มีความสำคัญในอาหารว่าปฏิกูลมีความสำคัญในโลกทั้งปวงว่าไม่น่ายินดี พิจารณาเห็นในสังขารทั้งปวงว่าไม่เที่ยง อนึ่ง มรณสัญญาของเธอตั้งอยู่ดีแล้วในภายใน เธอเข้าไปอาคัยธรรมอันเป็นกำลังของพระเสขะ ๕ ประการ คือ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ วิริยะปัญญาอยู่ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเธอ คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ปรากฎว่าอ่อน เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้อ่อน เธอจึงบรรลุคุณวิเศษเพื่อความสิ้นอาสวะช้า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุ

ในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นในกายว่าไม่งาม มีความสำคัญในอาหารว่าปฏิกูลมีความสำคัญในโลกทั้งปวงว่าไม่น่ายินดี พิจารณาเห็นในสังขารทั้งปวงว่าไม่เที่ยง อนึ่ง มรณสัญญาของเธอตั้งอยู่ดีแล้วในภายใน เธอเข้าไปอาศัยธรรมอันเป็นกำลังของพระเสขะ ๕ ประการ คือ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ วิริยะปัญญาอยู่ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเธอ คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ปรากฏว่าแก่กล้า เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้แก่กล้า

เธอจึงบรรลุคุณวิเศษเพื่อความสิ้นอาสวะได้เร็ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุ

ในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ บรรลุทุติยฌานที่มีความ

ผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะเสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ เธอเข้าไปอาศัยธรรมอันเป็นกำลังของพระเสขะ ๕ ประการนี้ คือ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ วิริยะปัญญาอยู่ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเธอ คือ สัทธินทรีย์ วิริอินทรีย์ สตินทรีย์สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ปรากฏว่าอ่อน เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้อ่อน เธอจึงบรรลุคุณวิเศษเพื่อความสิ้นอาสวะได้ช้า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุ

ในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม... บรรลุปฐมฌาน... บรรลุทุติยฌาน... บรรลุตติยฌาน... บรรลุจตุตถฌาน ... เธอเข้าไปอาศัยกำลังของพระเสขะ ๕ประการนี้ คือ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ วิริยะ ปัญญาอยู่ ทั้งอินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเธอ คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ปรากฏว่าแก่กล้า เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้แก่กล้า เธอจึงบรรลุคุณวิเศษเพื่อความสิ้นอาสวะได้เร็ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้แล”

๔. ปฐมขมสูตร

ว่าด้วยปฏิปทาที่อดทนและไม่อดทน สูตรที่ ๑

{๑๖๔} [๑๖๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้ ปฏิปทา ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) การปฏิบัติไม่อดทน (๒) การปฏิบัติอดทน

(๓) การปฏิบัติข่มใจ (๔) การปฏิบัติระงับ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การปฏิบัติไม่อดทนเป็นไฉน คือ บุคคลบางคน

ในโลกนี้ เขาด่า ก็ด่าตอบ เขาเสียดสี ก็เสียดสีตอบ เขาตบตี ก็ตบตีตอบดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าการปฏิบัติไม่อดทน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การปฏิบัติอดทนเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนใน

โลกนี้ เขาด่า ไม่ด่าตอบ เขาเสียดสี ไม่เสียดสีตอบ เขาตบตี ไม่ตบตีตอบดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าการปฏิบัติอดทน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การปฏิบัติข่มใจเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัย

นี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติ

เพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลว

ทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์.... ฟังเสียงด้วยโสตะ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย นี้เรียกว่าการปฏิบัติข่มใจ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การปฏิบัติระงับเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัย

นี้ไม่ยอมรับกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ละทิ้ง บรรเทา ให้ระงับไป ทำให้สิ้นสุดให้ถึงความไม่มี ไม่ยอมรับพยาปาทวิตก... วิหิงสาวิตก... อกุศลธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้ว ๆ ละทิ้ง บรรเทา ให้ระงับไป ทำให้สิ้นสุด ให้ถึงความไม่มีดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าการปฏิบัติระงับ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้แล”

๕. ทุติยขมสูตร

ว่าด้วยปฏิปทาที่อดทนและไม่อดทน สูตรที่ ๒

{๑๖๕} [๑๖๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้ ปฏิปทา ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) การปฏิบัติไม่อดทน (๒) การปฏิบัติอดทน

(๓) การปฏิบัติข่มใจ (๔) การปฏิบัติระงับ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การปฏิบัติไม่อดทนเป็นไฉน คือ บุคคลบางคน

ในโลกนี้เป็นผู้ไม่อดทนต่อความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหายต่อสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เป็นผู้มีปกติอดทนไม่ได้ต่อถ้อยคำที่กล่าวร้ายหยาบคายอันเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้อดทนไม่ได้ต่อทุกขเวทนาทางร่างกายที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ไม่น่ายินดี ไม่น่าพอใจ แทบจะคร่าชีวิตไปได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าการปฏิบัติไม่อดทน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การปฏิบัติอดทนเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนใน

โลกนี้เป็นผู้อดทนต่อความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ต่อสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เป็นผู้มีปกติอดทนได้ต่อถ้อยคำที่กล่าวร้ายหยาบคายอันเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้อดทนได้ต่อทุกขเวทนาทาง

ร่างกายที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ไม่น่ายินดี ไม่น่าพอใจ แทบจะคร่าชีวิตไปได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าการปฏิบัติอดทน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การปฏิบัติข่มใจเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัย

นี้เห็นรูปด้วยจักษุ... ฟังเสียงด้วยโสตะ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว เป็นผู้ไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิซฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าการปฏิบัติข่มใจ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การปฏิบัติระงับเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัย

นี้ไม่ยอมรับกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ละทิ้ง บรรเทา ให้ระงับไป ทำให้สิ้นสุดให้ถึงความไม่มี ไม่ยอมรับพยาปาทวิตก... วิหิงสาวิตก... อกุศลธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้ว ๆ ละทิ้ง บรรเทา ให้ระงับไป ทำให้สิ้นสุด ให้ถึงความไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าการปฏิบัติระงับ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้แล”

๖. อุภยสูตร

ว่าด้วยการจำแนกปฏิปทา ๔ เป็นสองส่วน

{๑๖๖} [๑๖๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้ ปฏิปทา ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

(๒) ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

(๓) สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

(๔) สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในปฏิปทา ๔ ประการนั้น ทุกขาปฏิปทา

ทันธาภิญญากล่าวได้ว่าเลวโดยสองส่วนทีเดียว คือ กล่าวได้ว่าเลวแม้โดยส่วนที่เป็นปฏิปทาปฏิบัติลำบาก กล่าวได้ว่าเลวแม้โดยส่วนที่เป็นปฏิปทารู้ได้ช้าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทานี้กล่าวได้ว่าเลวโดยสองส่วนทีเดียว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในปฏิปทา ๔ ประการนั้น ทุกขาปฏิปทา

ขิปปาภิญญาก็กล่าวได้ว่าเลวเพราะปฏิบัติลำบาก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในปฏิปทา ๔ ประการนั้น สุขาปฏิปทา

ทันธาภิญญาก็กล่าวได้ว่าเลวเพราะรู้ได้ช้า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในปฏิปทา ๔ ประการนั้น สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญากล่าวได้ว่าประณีตโดยสองส่วนทีเดียว คือ กล่าวได้ว่าประณีตแม้โดยส่วนที่เป็นปฏิปทาปฏิบัติสะดวก กล่าวได้ว่าประณีตแม้โดยส่วนที่เป็นปฏิปทารู้ได้เร็วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทานี้กล่าวได้ว่าประณีตโดยสองส่วนทีเดียว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้แล”

๗. มหาโมคคัลลานสูตร

ว่าด้วยปฏิปทาที่เป็นเหตุให้พระมหาโมคคัลลานะหลุดพ้น

[๑๖๗] ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระมหาโมคคัลลานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วท่านพระสารีบุตรได้ถามท่านพระมหาโมคคัลลานะว่า

“ท่านโมคคัลลานะ ปฏิปทามี ๔ ประการนี้ ปฏิปทา ๔ ประการคือ

อะไรบ้าง คือ

(๑) ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

(๒) ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

(๓) สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

(๔) สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

ท่านผู้มีอายุ ปฏิปทามี ๔ ประการนี้แล

บรรดาปฏิปทา ๔ ประการนี้ จิตของท่านหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายไม่ถือมั่นด้วยอุปาทาน เพราะอาศัยปฏิปทาข้อไหน”

ท่านพระมหาโมคคัลลานะตอบว่า “ท่านสารีบุตร ปฏิปทามี ๔ ประการนี้ ปฏิปทา ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ (๑) ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา(๒) ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (๓) สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (๔) สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญา ท่านผู้มีอายุ ปฏิปทามี ๔ ประการนี้แล บรรดาปฏิปทา ๔

ประการนี้ จิตของผมหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย ไม่ถือมั่นด้วยอุปาทานเพราะอาศัยทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา”

๘. สารีปุตตสูตร

ว่าด้วยปฏิปทาที่เป็นเหตุให้พระสารีบุตรหลุดพ้น

{๑๖๘} [๑๖๘] ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะเข้าไปหาท่านพระสารีบุตร

ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัย

พอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่าน

พระสารีบุตรว่า

“ท่านสารีบุตร ปฏิปทามี ๔ ประการนี้ ปฏิปทา ๔ ประการคืออะไร

บ้าง คือ

(๑) ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

(๒) ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

(๓) สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา

(๔) สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

ท่านผู้มีอายุ ปฏิปทามี ๔ ประการนี้แล บรรดาปฏิปทา ๔ ประการนี้

จิตของท่านหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย ไม่ถือมั่นด้วยอุปาทาน เพราะอาศัยปฏิปทาข้อไหน”

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ท่านโมคคัลลานะ ปฏิปทามี ๔ ประการนี้

ปฏิปทา ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ (๑) ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา(๒) ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (๓) สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (๔) สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญา ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปฏิปทามี ๔ ประการนี้แล บรรดา

ปฏิปทา ๔ ประการนี้ จิตของผมหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย ไม่ถือมั่นด้วยอุปาทาน เพราะอาศัยสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา”

๙. สสังขารสูตร

ว่าด้วยบุคคล ๔ ประเภท

{๑๖๙} [๑๖๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ ประเภทนี้ มีปรากฏอยู่ในโลกบุคคล ๔ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

(๑) บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นสสังขารปรินิพพายี คือ จะ

ปรินิพพานด้วยใช้ความเพียรเรี่ยวแรงในปัจจุบัน

(๒) บุคคลบางคนเป็นสสังขารปรินิพพายีเมื่อตายไป

(๓) บุคคลบางคนเป็นอสังขารปรินิพพายี คือ จะปรินิพพาน

ด้วยไม่ใช้ความเพียรเรี่ยวแรงในปัจจุบัน

(๔) บุคคลบางคนเป็นอสังขารปรินิพพายีเมื่อตายไป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลเป็นสสังขารปรินิพพายีในปัจจุบันคือ

อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นในกายว่าไม่งาม มีความ

สำคัญในอาหารว่าปฏิกูล มีความสำคัญในโลกทั้งปวงว่าไม่น่ายินดี พิจารณาเห็นในสังขารทั้งปวงว่าไม่เที่ยง อนึ่ง มรณสัญญาของเธอตั้งอยู่ดีแล้วในภายในเธอ เข้าไปอาศัยธรรมอันเป็นกำลังของพระเสขะ ๕ ประการนี้ คือ ศรัทธา หิริโอตตัปปะ วิริยะ ปัญญาอยู่ ทั้งอินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเธอ คือ สัทธินทรีย์วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ก็ปรากฏว่าแก่กล้า เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้แก่กล้า เธอจึงเป็นสสังขารปรินิพพายีในปัจจุบัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเป็นสสังขารปรินิพพายีในปัจจุบันอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลเป็นสสังขารปรินิพพายีเมื่อตายไปคือ

อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นในกายว่าไม่งาม มีความสำคัญในอาหารว่าปฏิกูล มีความสำคัญในโลกทั้งปวงว่าไม่น่ายินดี พิจารณาเห็นในสังขารทั้งปวงว่าไม่เที่ยง อนึ่ง มรณสัญญาของเธอตั้งอยู่ดีแล้วในภายใน เธอเข้าไปอาศัยธรรมอันเป็นกำลังของพระเสขะ ๕ ประการนี้ คือ ศรัทธา หิริโอตตัปปะ วิริยะ ปัญญาอยู่ แต่อินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเธอ คือ สัทธินทรีย์วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ก็ปรากฏว่าอ่อน เพราะอินทรีย์๕ เหล่านี้อ่อน เธอจึงเป็นสสังขารปรินิพพายีเมื่อตายไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบุคคลเป็นสสังขารปรินิพพายีเมื่อตายไปอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลเป็นอสังขารปรินิพพายีในปัจจุบันคือ

อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม... บรรลุปฐมฌาน... บรรลุทุติยฌาน... บรรลุตติยฌาน... บรรลุจตุตถฌาน ... เธออาศัยธรรมอันเป็น

กำลังของพระเสขะ ๕ ประการนี้ คือ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ วิริยะ ปัญญาทั้งอินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเธอ คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์

สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ก็ปรากฏว่าแก่กล้า เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้แก่กล้าเธอจึงเป็นอสังขารปรินิพพายีในปัจจุบัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเป็นอสังขารปรินิพพายีในปัจจุบันอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลป็นอสังขารปรินิพพายีเมื่อตายไปคือ

อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม... บรรลุปฐมฌาน... บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน... บรรลุจตุตกฌาน... เธอเข้าไปอาศัยธรรมอันเป็นกำลังของพระเสขะ ๕ ประการนี้ คือ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ วิริยะปัญญาอยู่ แต่อินทรีย์ ๕ ประการนี้ของเธอ คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์

สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ก็ปรากฏว่าอ่อน เพราะอินทรีย์ ๕

เหล่านี้อ่อน เธอจึงเป็นอสังขารปรินิพพายีเมื่อตายไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบุคคลเป็นอสังขารปรินิพพายีเมื่อตายไปอย่างนี้แล”

๑๐. ยุคนัทธสูตร

ว่าด้วยมรรค ๔ ประการ

{๑๗๐} [๑๗๐] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ณ ที่นั้นแล ท่านพระอานนท์เรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้ใดผู้หนึ่งจะเป็นภิกษุหรือภิกษุณี

ก็ตามย่อมพยากรณ์การบรรลุอรหัตในสำนักของเรา ทั้งหมดนั้น

ย่อมพยากรณ์ด้วยมรรค ๔ หรือด้วยมรรคอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดามรรค ๔ นี้มรรค ๔ คืออะไรบ้าง

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญวิปัสนามีสมถะ

นำหน้า เมื่อเธอเจริญวิปัสนามีสมถะนำหน้า มรรคย่อมเกิด เธอย่อมซ่องเสพย่อมเจริญ ย่อมทำให้มากซึ่งมรรคนั้น เมื่อเธอซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น ย่อมละสังโยชน์ทั้งหลายได้ อนุสัยย่อมสิ้นสุด

อีกข้อหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญสมถะมีวิปัสนานำหน้า

เมื่อเธอเจริญสมถะมีวิปัสนานำหน้า มรรคย่อมเกิด เธอย่อมซ่องเสพ

ย่อมเจริญ ย่อมทำให้มากซึ่งมรรคนั้น เมื่อเธอซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น ย่อมละสังโยชน์ทั้งหลายได้ อนุสัยย่อมสิ้นสุด

อีกข้อหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญสมถะและวิปัสนา

ควบคู่กันไป เมื่อเธอเจริญสมถะและวิปัสนาควบคู่กันไป มรรคย่อมเกิดเธอย่อมซ่องเสพ ย่อมเจริญ ย่อมทำให้มากซึ่งมรรคนั้น เมื่อเธอซ่องเสพเจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น ย่อมละสังโยชน์ทั้งหลายได้ อนุสัยย่อมสิ้นสุด

อีกข้อหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ใจของภิกษุปราศจากอุทธัจจะ

ในธรรม สมัยนั้นจิตนั้นย่อมตั้งมั่น สงบในภายใน เป็นจิตเกิดดวงเดียวตั้งมั่นอยู่ มรรคย่อมเกิดขึ้นแก่เธอ เธอย่อมซ่องเสพ ย่อมเจริญ ย่อมทำให้มากซึ่งมรรคนั้น เมื่อเธอซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น ย่อมละสังโยชน์ทั้งหลายได้ อนุสัยย่อมสิ้นสุด

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลใดบุคคลหนึ่งจะเป็นภิกษุหริอภิกษุณี

ก็ตาม ย่อมพยากรณ์การบรรลุอรหัตในสำนักของเรา ทั้งหมดนั้น

ย่อมพยากรณ์ด้วยมรรค ๔ นี้หรือด้วยมรรคอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดามรรค ๔ประการนี้”

จบ ปฏิปทาวรรคที่ ๒

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สังขิตตสูตร ๒. วิตถารสูตร

๓. อสุภสูตร ๔. ปฐมขมสูตร

๕. ทุติยขมสูตร ๖. อุภยสูตร

๗. มหาโมคคัลลานสูตร ๘. สารีปุตตสูตร

๙. สสังขารสูตร ๑๐. ยุคนัทธสูตร

(๑๘) ๓. สัญเจตนิยวรรค

๑. เจตนาสูตร

ว่าด้วยความได้อัตภาพ ๔ ประการ

{๑๗๑} [๑๗๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อกายมีอยู่ สุขทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะกายสัญเจตนาเป็นเหตุ หรือเมื่อวาจามีอยู่ สุขทุกข์ในภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะวจีสัญเจตนาเป็นเหตุ หรือเมื่อใจมีอยู่ สุขทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะมโนสัญเจตนาเป็นเหตุ อีกอย่างหนึ่ง เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย