๒. รถสูตร เล่ม ๑๘

คำว่า ห้วงน้ำใหญ่ นั้นเป็นชื่อแห่งโอฆะทั้ง ๔ คือ กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฎโฐฆะ อวิชโชฆะ

คำว่า ฝั่งนี้น่าระแวงมีภัยเฉพาะหน้า นั้นเป็นชื่อแห่งร่างกายของตน

คำว่า ฝังโน้นเป็นที่เกษมปลอดภัย นั้นเป็นชื่อแห่งนิพพาน

คำว่า แพ นั้นเป็นชื่อแห่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ

คำว่า ใช้มือและเท้าพยายามไป นั้นเป็นชื่อแห่งวิริยารัมภะ

คำว่า เป็นผู้ว่ายข้ามฟากถึงฝั่งข้างโน้นแล้วเป็นพราหมณ์ขึ้นบกไป นั้นเป็นชื่อแห่งพระอรหันต์

๒. รโถปมสูตร

ว่าด้วยข้ออุปมาด้วยรถ

{๓๑๗} [๒๓๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ ย่อมมากด้วยความสุขโสมนัสอยู่ในปัจจุบัน และชื่อว่าปรารภเหตุเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลายแล้ว ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย

(๒) เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ

(๓) เป็นผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็น เหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์

ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมอินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชณาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรถม้าอาชาไนยซึ่งเทียมม้าที่ได้รับการฝึกมาดีแล้ว มีแส้เสียบไว้เสร็จ จอดอยู่ที่ทางใหญ่สี่แยกในพื้นที่เรียบ นายสารถีฝึกม้าผู้มีทักษะระดับครูฝึกขึ้นรถนั้นแล้ว เพียงจับสายบังเหียนด้วยมือซ้าย จับแส้ด้วยมือขวาแล้วก็ขับรถนั้นให้ตรงไปหรือให้เลี้ยวกลับได้ตามความปรารถนาฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมศึกษาเพื่อจะรักษา ศึกษาเพื่อจะสำรวมศึกษาเพื่อจะฝึก ศึกษาเพื่อจะระงับอินทรีย์ทั้ง ๖ เหล่านี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอย่างนี้แล{๓๑๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงฉันอาหาร มิใช่เพื่อจะเล่น เพื่อจะมัวเมา เพื่อความผ่องใส เพื่อความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรง

อยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อเว้นการเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘จักกำจัดเวทนาเก่าเสีย ทั้งจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งอิริยาบถ ความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความอยู่เป็นผาสุกจักมีแก่เราด้วยประการฉะนี้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนเราทาแผลก็เพียงเพื่อรักษาแผล หรือหยอดน้ำมันเพลารถก็เพียงเพื่อขนสิ่งของไป ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุในธรรมวินัยนี้ก็พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงฉันอาหาร มิใช่เพื่อจะเล่น เพื่อจะมัวเมา เพื่อความผ่องใส เพื่อความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อเว้นการเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘จักกำจัดเวทนาเก่าเสีย ทั้งจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งอิริยาบถความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความอยู่เป็นผาสุกจักมีแก่เราด้วยประการฉะนี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะอย่างนี้แล{๓๑๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่อย่างไรคือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ในตอนกลางวัน ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันกั้นจิตทั้งหลายด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ในตอนปฐมยามแห่งราตรีย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันกั้นจิตทั้งหลายด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ในตอนมัชฌิมยามแห่งราตรี ย่อมสำเร็จสีหไสยา โดยข้างเบื้องขวา

ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ มนสิการสัญญาที่จะลุกขึ้น ในตอนปัจฉิมยามแห่งราตรี ย่อมรีบลุกขึ้นชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันกั้นจิตทั้งหลายด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่อย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้ย่อมมากด้วยความสุขโสมนัสอยู่ในปัจจุบันและชื่อว่าปรารภเหตุเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลาย”

๓. กุมโมปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยเต่า

{๓๒๐} [๒๔๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว มีเต่าตัวหนึ่งเที่ยวหากินอยู่ที่ริมฝั่งแม่นํ้าน้อยแห่งหนึ่งในเวลาเย็น สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งก็ได้เที่ยวหากินอยู่ที่ริมฝั่งแม่น้ำน้อยในเวลาเย็น เต่าได้แลเห็นสุนัขจิ้งจอกซึ่งเที่ยวหากินอยู่แต่ไกล จึงหดอวัยวะทั้งหัวรวมเป็นห้าอย่างให้เข้าอยู่ในกระดองของตนเสียมีความขวนขวายน้อยนิ่งเฉยอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้สุนัขจิ้งจอกก็ได้แลเห็นเต่าซึ่งเที่ยวหากินอยู่แต่ไกล จึงเข้าไปหาเต่าถึงที่ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ใกล้เต่าด้วยคิดว่า ‘ในเวลาที่เต่าตัวนี้จักเหยียดคอหรือขาข้างใดข้างหนึ่งออกมา เราจักงับมันฟาดแล้วกินเสีย’ ในเวลาที่เต่าไม่เหยียดคอหรือขาข้างใดข้างหนึ่งออกมา สุนัขจิ้งจอกก็หมดความอาลัยจากเต่า ไม่ได้โอกาส จึงหลีกไปฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย แม้มารผู้มีใจบาปก็เข้าใกล้