๑. เขมาเถรีสูตร เล่ม ๑๘

๑๐. อัพยากตสังยุต

๑. เขมาสูตร

ว่าด้วยพระเขมาเถรีพยากรณ์ปัญหา

{๗๕๒} [๔๑๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล พระเขมาภิกษุณีเที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล เข้าไปพักอยู่ที่โตรณวัตถุ ในระหว่างพระนครสาวัตถีกับเมืองสาเกต

ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จออกจากเมืองสาเกตไปยังพระนครสาวัตถี ประทับแรมหนึ่งราตรีที่โตรณวัตถุ ในระหว่างพระนครสาวัตถีกับเมืองสาเกต พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสเรียกราชบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า “มานี่แน่ะ บุรุษผู้เจริญ ท่านจงไปดูให้รู้ว่าที่โตรณวัตถุมีสมณะหรือพราหมณ์ซึ่งสมควรที่เราจะพึงเข้าไปหาในวันนี้หรือไม่”

ราชบุรุษนั้นทูลรับพระดำรัสของพระเจ้าปเสนทิโกศลแล้วเที่ยวไปยัง โตรณวัตถุจนทั่วก็ไม่ได้พบเห็นสมณะหรือพราหมณ์ซึ่งสมควรที่พระเจ้าปเสนทิโกศลจะพึงเสด็จเข้าไปหา

{๗๕๓} แต่ก็ได้พบพระเขมาภิกษุณีซึ่งเข้าไปพักอยู่ที่โตรณวัตถุ ครั้นพบแล้วได้เข้าไปเฝ้าพระเจ้าปเสนทิโกศลถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลพระเจ้าปเสนทิโกศลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ที่โตรณวัตถุไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ซึ่งสมควรที่พระองค์จะพึงเสด็จเข้าไปหาเลย มีแต่ภิกษุณีนามว่าเขมาผู้เป็นสาวิกาของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น และพระแม่เจ้านั้นมีกิตติศัพท์อันงามขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘พระแม่เจ้าเขมาภิกษุณีเป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา เป็นพหูสูต มีถ้อยคำไพเราะ มีปฏิภาณเป็นอย่างดี’ ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไปหาพระแม่เจ้านั้นเถิด ขอเดชะ”

{๗๕๔} ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลได้เสด็จเข้าไปหาพระเขมาภิกษุณีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วทรงนมัสการพระเขมาภิกษุณีแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ตรัสถามพระเขมาภิกษุณีว่า “ข้าแต่แม่เจ้า สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกหรือหนอ”

พระเขมาภิกษุณีถวายพระพรว่า “ขอถวายพระพร ปัญหานี้เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์ไว้”

“ข้าแต่แม่เจ้า ก็สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีกหรือ”

“ขอถวายพระพร แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์ไว้”

“ข้าแต่แม่เจ้า สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ย่อมไม่เกิดอีกก็มีหรือหนอ”

“ขอถวายพระพร แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์ไว้”

“ข้าแต่แม่เจ้า สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือหนอ”

“ขอถวายพระพร แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์ไว้อีกเหมือนกัน”

{๗๕๕} “เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ข้าแต่แม่เจ้า สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกหรือ ท่านก็ตอบว่า ‘ขอถวายพระพร ปัญหานี้เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์ไว้’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ข้าแต่แม่เจ้า สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีกหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘ขอถวายพระพร แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์ไว้’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ข้าแต่แม่เจ้า สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มีหรือหนอ’ ท่านก็ตอบว่า ‘ขอถวายพระพร แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์ไว้’

เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ข้าแต่แม่เจ้า สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือหนอ’ ท่านก็ตอบว่า ‘ขอถวายพระพร แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์ไว้’ ข้าแต่แม่เจ้า อะไรเล่าเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์ปัญหาข้อนี้ไว้”

{๗๕๖} “ขอถวายพระพร ถ้าอย่างนั้น อาตมภาพจักขอย้อนถามมหาบพิตรในปัญหาข้อนี้บ้าง ปัญหาข้อนั้นพอพระทัยมหาบพิตรอย่างใด มหาบพิตรพึงทรงพยากรณ์ปัญหาข้อนั้นอย่างนั้นเถิด ขอถวายพระพร มหาบพิตรจะทรงสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน’ มหาบพิตรทรงมีนักคำนวณ นักประเมิน หรือนักประมาณซึ่งสามารถจะคำนวณทรายในแม่นํ้าคงคาว่า ‘เม็ดทรายมีประมาณ เท่านี้’ หรือว่า ‘มีทรายเท่านี้ร้อยเม็ด’ หรือว่า ‘มีทรายเท่านี้พันเม็ด’ หรือว่า ‘มีทรายเท่านี้แสนเม็ด’ ไหม”“ไม่มีเลย แม่เจ้า”

“มหาบพิตรมีนักคำนวณ นักประเมิน หรือนักประมาณซึ่งสามารถจะคำนวณนํ้าในมหาสมุทรว่า ‘มีนํ้าเท่านี้อาฬหก’ หรือว่า ‘มีน้ำเท่านี้ร้อยอาฬหก’ หรือว่า ‘มีนํ้าเท่านี้พันอาฬหก’ หรือว่า ‘มีน้ำเท่านี้แสนอาฬหก’ไหม”

“ไม่มีเลย แม่เจ้า”

“นั่นเพราะเหตุไร ขอถวายพระพร”

“ข้าแต่แม่เจ้า เพราะว่ามหาสมุทรเป็นของลึก ประมาณไม่ได้ หยั่งถึงได้โดยยาก”

{๗๕๗} “ขอถวายพระพร ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลเมื่อจะบัญญัติว่าสัตว์ พึงบัญญัติด้วยรูปใด รูปนั้นอันพระตถาคตทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนมหาบพิตร พระตถาคตทรงพ้นแล้วจากการบัญญัติว่าเป็นรูป เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งถึงได้โดยยาก ดุจมหาสมุทรฉะนั้น คำว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมไม่เกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมเกิด และ ไม่เกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ย่อมไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ก็ดี ย่อมไม่ควรบุคคลเมื่อจะบัญญัติว่าสัตว์ พึงบัญญัติด้วยเวทนาใด ...

บุคคลเมื่อจะบัญญัติว่าสัตว์ พึงบัญญัติด้วยสัญญาใด ...

บุคคลเมื่อจะบัญญัติว่าสัตว์ พึงบัญญัติด้วยสังขารเหล่าใด ...

บุคคลเมื่อจะบัญญัติว่าสัตว์ พึงบัญญัติด้วยวิญญาณใด วิญญาณนั้น อันพระตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำ ไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ขอถวายพระพร พระตถาคตทรงพ้นแล้วจากการบัญญัติว่าเป็นวิญญาณ เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งถึงได้โดยยาก ดุจมหาสมุทรฉะนั้น คำว่า ‘สัตว์หลังจากตายไป ย่อมเกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมไม่เกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมเกิดและไม่เกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ย่อมไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ก็ดี ย่อมไม่ควร”ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงชื่นชมยินดีภาษิตของพระเขมาภิกษุณีเสด็จลุกจากอาสนะ ทรงนมัสการพระเขมาภิกษุณี ทรงทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับไป

{๗๕๘} สมัยต่อมา พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วทรงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกหรือหนอ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมหาบพิตร ปัญหาข้อนี้เป็นปัญหาที่อาตมภาพมิได้พยากรณ์”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีกหรือหนอ”

“ดูก่อนมหาบพิตร แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่อาตมภาพมิได้พยากรณ์เหมือนกัน”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มีหรือหนอ”

“ดูก่อนมหาบพิตร แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่อาตมภาพมิได้พยากรณ์”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือหนอ”

“ดูก่อนมหาบพิตร แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่อาตมภาพมิได้พยากรณ์อีกนั่นแหละ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทูลถามว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกหรือหนอ’ พระองค์ก็ตรัสว่า ‘ขอถวายพระพร ปัญหานี้เป็นปัญหาที่อาตมภาพมิได้พยากรณ์ ... ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทูลถามว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือหนอ’ พระองค์ก็ตรัสว่า ‘ขอถวายพระพร แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่อาตมภาพมิได้พยากรณ์อีกนั่นแหละ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเล่าเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้พยากรณ์ปัญหาข้อนี้ไว้”{๗๕๙} “ดูก่อนมหาบพิตร ถ้าอย่างนั้น อาตมภาพจักย้อนถามมหาบพิตรในปัญหาข้อนี้บ้าง ปัญหาข้อนั้นพอพระทัยมหาบพิตรอย่างใด มหาบพิตรพึงทรงพยากรณ์ปัญหาข้อนั้นอย่างนั้นเถิด ขอถวายพระพร มหาบพิตรจะทรงสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มหาบพิตรทรงมีนักคำนวณ นักประเมิน หรือ

นักประมาณซึ่งสามารถจะคำนวณทรายในแม่นํ้าคงคาว่า ‘มีทรายประมาณ เท่านี้เม็ด’ ... หรือว่า ‘มีทรายประมาณเท่านี้แสนเม็ด’ ไหม”

“ไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“มหาบพิตรมีนักคำนวณ นักประเมิน หรือนักประมาณซึ่งสามารถจะคำนวณนํ้าในมหาสมุทรว่า ‘มีน้ำเท่านี้อาฬหก’ ... หรือว่า ‘มีนํ้าเท่านี้แสนอาฬหก’ ไหม”

“ไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุไร มหาบพิตร”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่ามหาสมุทรเป็นของลึก ประมาณไม่ได้หยั่งถึงได้โดยยาก พระพุทธเจ้าข้า”

{๗๖๐} “ดูก่อนมหาบพิตร ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลเมื่อจะบัญญัติว่าสัตว์ พึงบัญญัติด้วยรูปใด รูปนั้นอันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนมหาบพิตร ตถาคตพ้นแล้วจากการบัญญัติว่าเป็นรูป เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งถึงได้โดยยาก ดุจมหาสมุทรฉะนั้น คำว่า ‘สัตว์หลังจาก ตายไป ย่อมเกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมไม่เกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมเกิดและไม่เกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ย่อมไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ก็ดี ย่อมไม่ควรบุคคลเมื่อจะบัญญัติว่าสัตว์ พึงบัญญัติด้วยเวทนาใด ...

บุคคลเมื่อจะบัญญัติว่าสัตว์ พึงบัญญัติด้วยสัญญาใด ...

บุคคลเมื่อจะบัญญัติว่าสัตว์ พึงบัญญัติด้วยสังขารเหล่าใด ...

บุคคลเมื่อจะบัญญัติว่าสัตว์ พึงบัญญัติด้วยวิญญาณใด วิญญาณนั้นอันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนมหาบพิตร ตถาคต

พ้นแล้วจากการบัญญัติว่าเป็นวิญญาณ เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งถึงได้โดยยาก ดุจมหาสมทุรฉะนั้น คำว่า ‘สัตว์หลังจากตายไป ย่อมเกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมไม่เกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมเกิดและไม่เกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ย่อมไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ก็ดี ย่อมไม่ควร”

{๗๖๑} “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ที่อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะของพระศาสดากับของสาวิกามาลงกันได้ สมกันได้ มิได้ผิดเพี้ยนกันเลยในบทที่สำคัญ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่งหม่อมฉันได้ไปหาพระเขมาภิกษุณี ได้ถามความข้อนี้มาครั้งหนึ่งแล้วแม้แม่เจ้ารูปนั้นก็ได้พยากรณ์ความข้อนี้แก่หม่อมฉันด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้ดุจพระผู้มีพระภาคเจ้าเหมือนกัน น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ที่อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะ ของพระศาสดากับของสาวิกามาลงกันได้ สมกันได้ มิได้ผิดเพี้ยนกันเลยในบทที่สำคัญ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันมีกิจมาก มีกรณียะมาก ถ้ากระไรขอทูลลาไปบัดนี้,,“ขอถวายพระพร มหาบพิตรย่อมทรงทราบกาลอันควรในบัดนี้”

ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จลุกจากอาสนะ ทรงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับไป”

๒. อนุราธสูตร

ว่าด้วยพระอนุราธะพยากรณ์ปัญหาเรื่องสัตว์ไม่มีในขันธ์ ๕

{๗๖๒} [๔๑๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี สมัยนั้นแล ท่านพระอนุราธะอยู่ที่กุฏิในป่าไม่ไกล