๙. ผัสสายตนสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๘

๙. ปฐมฉผัสสายตนสูตร

ว่าด้วยผู้ไม่รู้ประจักษ์ผัสสายตนะ ๖ เป็นผู้ไกลจากธรรมวินัย สูตรที่ ๑

{๘๕} [๗๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุรูปใดไม่รู้ประจักษ์ถึงความเกิดความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ ตามความเป็นจริง พรหมจรรย์เป็นอันเธอยังอยู่ไม่จบ เธอเป็นผู้ไกลจากธรรมวินัยนี้”เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นผู้ฉิบหายในศาสนานี้แล้ว เพราะข้าพระองค์ไม่รู้ประจักษ์ถึงความเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ ตามความเป็นจริง”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอพิจารณาเห็นจักษุว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้ไหม”

“หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดีแล้ว ภิกษุ ในข้อนี้การที่เธอพิจารณาเห็นจักษุว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้นั้น จักเป็นอันเธอเห็นดีแล้ว ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง นี้แลเป็นที่สุดแห่งทุกข์ ...

“ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอพิจารณาเห็นโสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... พิจารณาเห็นมโนว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้ไหม”

“หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดีแล้ว ภิกษุ ในข้อนี้ การที่เธอพิจารณาเห็นมโนว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้นั้น จักเป็นอันเธอเห็นดีแล้ว ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง นี้แลเป็นที่สุดแห่งทุกข์”

๑๐. ทุติยฉผัสสายตนสูตร

ว่าด้วยผู้ไม่รู้ประจักษ์ผัสสายตนะ ๖ เป็นผู้ไกลจากธรรมวินัย สูตรที่ ๒

{๘๖} [๗๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุรูปใดไม่รู้ประจักษ์ถึงความเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกซึ่งผัสสายตนะ๖ ตามความเป็นจริง พรหมจรรย์เป็นอันเธอยังอยู่ไม่จบ เธอเป็นผู้ไกลจากธรรมวินัยนี้”เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนี่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นผู้ฉิบหายแล้วในศาสนานี้ เพราะข้าพระองค์ไม่รู้ประจักษ์ถึงความเกิด ความดับ คุณ โทษและการสลัดออกซึ่งผัสสายตนะ ๖ ตามความเป็นจริง”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอพิจารณาเห็นจักษุว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา ดังนี้ไหม”

“พิจารณาเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดีแล้ว ภิกษุ ในข้อนี้การที่เธอพิจารณาเห็นจักษุว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้นั้นจักเป็นอันเธอเห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ด้วยอาการอย่างนี้ ผัสสายตนะที่ ๑ นี้จักเป็นอันเธอละได้แล้วเพื่อมีให้ผัสสายตนะนั้นเกิดขึ้นอีกต่อไป ... ...