๗. เคลัญญสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๘

อิฏฐารมณ์ทั้งหลายย่อมยํ่ายีจิตของอริยสาวกนั้นผู้มี

ธรรมอันรู้แจ้งแล้ว เป็นพหูสูต ผู้เห็นแจ้งโลกนี้และโลก

หน้าอยู่ไม่ได้ อริยสาวกนั้นย่อมไม่ถึงความขัดเคืองเพราะ

อนิฏฐารมณ์

อนึ่ง เวทนาเป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะอริยสาวกนั้น

ไม่ยินดีและไม่ยินร้าย อริยสาวกนั้นรู้ทางดำเนินอันปราศ

จากธุลีและหาความโศกมิได้แล้ว เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งภพ

ย่อมรู้ถึงนิพพานโดยชอบ

๗. เคลัญญสูตร

ว่าด้วยคำสอนสำหรับภิกษุอาพาธ

{๓๗๔} [๒๕๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้น เสด็จเข้าไปยังศาลาคนไข้แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นแล้วตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะรอกาละ นี้เป็นคำสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย{๓๗๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุย่อมเป็นผู้มีสติอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ๑พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ๑

พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ๑

พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้มีสติอย่างนี้แล

{๓๗๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเป็นผู้มีปกติทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ย่อมเป็นผู้มีปกติทำความรู้สึกตัวในการแล ในการเหลียว ย่อมเป็นผู้มีปกติทำความรู้สึกตัวในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ย่อมเป็นผู้มีปกติทำความรู้สึกตัวในการใช้สอยผ้าสังฆาฏิ บาตร จีวร ย่อมเป็นผู้มีปกติทำความรู้สึกตัวในการฉัน ดื่มเคี้ยว ลิ้ม ย่อมเป็นผู้มีปกติทำความรู้สึกตัวในการถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ ย่อมเป็นผู้มีปกติทำความรู้สึกตัวในการเดิน ยืน นั่ง หลับ ตื่น พูด นิ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะรอกาละ นี้เป็นคำสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย

{๓๗๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นมีสติ มีสัมปชัญญะ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่อย่างนี้ ถ้าสุขเวทนาเกิดขึ้น เธอย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘สุขเวทนานี้เกิดขึ้นแล้วแก่เราแล ก็แต่ว่าสุขเวทนานั้นอาศัยจึงเกิดขึ้นได้ ไม่อาศัยเกิดขึ้นไม่ได้ อาศัยอะไรเกิดขึ้น อาศัยกายนี้เอง ก็กายนี้แลไม่เที่ยง มีปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ก็สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกายอันไม่เที่ยง มีปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น จักเที่ยงแต่ที่ไหน’ ดังนี้ เธอย่อมพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง ความเสื่อมไป ความคลายไป ความดับไป ความสลัดทิ้งในกายและในสุขเวทนาอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง ความเสื่อมไป ความคลายไป ความดับไป ความสลัดทิ้งในกายและในสุขเวทนาอยู่ ย่อมละราคานุสัยในกายและในสุขเวทนาเสียได้

{๓๗๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นมีสติ มีสัมปชัญญะ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่อย่างนี้ ถ้าทุกขเวทนาเกิดขึ้น เธอย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘ทุกขเวทนานี้เกิดขึ้นแล้วแก่เราแล ก็แต่ว่าทุกขเวทนานั้นอาศัยจึงเกิดขึ้นได้ ไม่อาศัยเกิดขึ้นไม่ได้ อาศัยอะไรเกิดขึ้น อาศัยกายนี้เอง ก็กายนี้แลไม่เที่ยง มีปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ก็ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกายอันไม่เที่ยง มีปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น จักเที่ยงแต่ที่ไหน’ ดังนี้ เธอย่อมพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง ความเสื่อมไป ความคลายไป ความดับไป ความสลัดทิ้งในกายและในทุกขเวทนาอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง

ความเสื่อมไป ความคลายไป ความดับไป ความสลัดทิ้งในกายและในทุกขเวทนาอยู่ ย่อมละปฏิฆานุสัยในกายและในทุกขเวทนาเสียได้{๓๗๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นมีสติ มีสัมปชัญญะ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่อย่างนี้ ถ้าอทุกขมสุขเวทนาเกิดขึ้น เธอย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘อทุกขมสุขเวทนานี้เกิดขึ้นแล้วแก่เราแล ก็แต่ว่าอทุกขมสุขเวทนานั้นอาศัยจึงเกิดขึ้นได้ ไม่อาศัยเกิดขึ้นไม่ได้ อาศัยอะไรเกิดขึ้น อาศัยกายนี้เอง ก็กายนี้แลไม่เที่ยง มีปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้นก็อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกายอันไม่เที่ยง มีปัจจัยปรุงแต่งอาศัยกันเกิดขึ้น จักเที่ยงแต่ที่ไหน’

ดังนี้ เธอย่อมพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงความเสื่อมไป ความคลายไป ความดับไป ความสลัดทิ้งในกายและในอทุกขมสุขเวทนาอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง ความเสื่อมไป ความคลายไป ความดับไป ความสลัดทิ้งในกายและในอทุกขมสุขเวทนาอยู่ย่อมละอวิชชานุสัยในกายและในอทุกขมสุขเวทนาเสียได้{๓๘๐} ถ้าภิกษุนั้นเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘สุขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน ถ้าเธอเสวยทุกขเวทนาอยู่ ... ถ้าเธอเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘อทุกขมสุขเวทนานั้นไม่เที่ยงไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเธอเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมเป็นผู้ปราศ

จากกิเลสเสวยสุขเวทนานั้น ถ้าเธอเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมเป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยทุกขเวทนานั้น ถ้าเธอเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมเป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยอทุกขมสุขเวทนานั้น ภิกษุนั้นเมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’ และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งหมดที่ไม่น่ายินดีในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป’{๓๘๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนประทีปนํ้ามันอาศัยนํ้ามันและไส้จึงลุกโพลงอยู่ได้ เพราะสิ้นน้ำมันและไส้นั้น ทั้งไม่เติมนํ้ามันและไส้ใหม่ ย่อมเป็นประทีปหมดเชื้อดับไป ฉันใดก็ฉันนั้นแล ภิกษุนั้นเมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุดย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’ และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งหมดที่ไม่น่ายินดีในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป’

๘. ทุติยเคลัญญสูตร

ว่าด้วยคำสอนสำหรับภิกษุอาพาธ สูตรที่ ๒

{๓๘๒} [๒๕๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้น เสด็จเข้าไปยังศาลาคนไข้แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นแล้วตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะรอกาละ นี้เป็นคำสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย