๑๐. ผัสสมูลกสูตร เล่ม ๑๘

๑๐. ผัสสมูลกสูตร

ว่าด้วยเวทนา ๓ เกิดแต่ผัสสะและมีผัสสะเป็นมูล

{๓๘๙} [๒๕๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ เหล่านี้เกิดแต่ผัสสะ มีผัสสะเป็นมูล มีผัสสะเป็นเหตุ มีผัสสะเป็นปัจจัย เวทนา ๓ คืออะไรบ้าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขเวทนา ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนา ความเสวยอารมณ์ที่เกิดแต่ผัสสะนั้น คือ สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนานั้นย่อมดับไป ย่อมสงบไป เพราะผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนานั้นแลดับไปดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนา ความเสวยอารมณ์ที่เกิดแต่ผัสสะนั้น คือ ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนานั้นย่อมดับไปย่อมสงบไป เพราะผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนานั้นแลดับไป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อทุกขมสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งอทุกขมสุขเวทนา ความเสวยอารมณ์ที่เกิดแต่ผัสสะนั้น คือ อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งอทุกขมสุขเวทนานั้นย่อมดับไป ย่อมสงบไป เพราะผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งอทุกขมสุขเวทนานั้นแลดับไป

{๓๙๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเพราะไม้สองอันเสียดสีกัน รวมกันจึงเกิดความร้อน จึงเกิดไฟ เพราะแยกไม้ทั้งสองอันนั้นแหละ แยกออกจากกัน ความร้อนที่เกิดขึ้นเพราะการเสียดสีนั้นย่อมดับไป ย่อมสงบไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ เหล่านี้ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล เกิดแต่ผัสสะ มี

ผัสสะเป็นมูล มีผัสสะเป็นเหตุ มีผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาอันเกิดแต่ผัสสะ ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เกิดแต่ปัจจัยนั้นย่อมดับไป เพราะผัสสะที่เกิดแต่ปัจจัยนั้นดับไป’

จบ สคาถวรรคแห่งเวทนาสังยุต

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สมาธิสูตร ๒. สุขสูตร

๓. ปหานสูตร ๔. ปาตาลสูตร

๕. ทัฏฐัพพสูตร ๖. สัลลสูตร

๗. เคลัญญสูตร ๘. ทุติยเคลัญญสูตร

๙. อนิจจสูตร ๑๐. ผัสสมูลกสูตร

๒. รโหคตวรรค

๑. รโหคตสูตร

ว่าด้วยเวทนา ๓ หมายถึงสังขารเป็นของไม่เที่ยง

{๓๙๑} [๒๕๙] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อข้าพระองค์ปลีกตัวอยู่ในที่เร้น ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนา ๓ อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนา ๓ อย่างเหล่านี้ไว้ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘การเสวยอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นทุกข์’ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงอะไรหนอ จึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า

‘การเสวยอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นทุกข์’ ดังนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ถูกแล้ว ๆ ภิกษุ เรากล่าวเวทนาไว้ ๓ เหล่านี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา เรากล่าวเวทนา ๓ เหล่านี้ไว้จริง ดูก่อนภิกษุ เรากล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘การเสวยอารมณ์อย่างใด อย่างหนึ่งเป็นทุกข์’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุ ก็เราหมายเอาความที่สังขารทั้งหลายนั่นเองไม่เที่ยง จึงกล่าวคำนี้ว่า ‘การเสวยอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นทุกข์’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุ ก็เราหมายเอาความที่สังขารทั้งหลายนั่นแลมีความสิ้นไป มีความเสื่อมไป มีความคลายไป มีความดับไป มีความแปรผันไปเป็นธรรมดาจึงกล่าวคำนี้ว่า ‘การเสวยอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นทุกข์’ ดังนี้{๓๙๒} ดูก่อนภิกษุ ก็ในลำดับนั้นแล เราได้กล่าวความดับสนิทแห่งสังขารทั้งหลายโดยลำดับ คือ เมื่อภิกษุเข้าปฐมฌาน วาจาย่อมดับ เมื่อเข้าทุติยฌาน วิตกวิจารย่อมดับ เมื่อเข้าตติยฌาน ปีติย่อมดับ เมื่อเข้าจตุตถฌาน