๒. สังคัยหสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๘

เมื่อใด บุคคลอบรมใจดีแล้วในอารมณ์ ๖ อย่างนี้ เมื่อ

นั้น จิตของบุคคลนั้นผู้ถูกสุขสัมผัสกระทบเข้าแล้ว ย่อม

ไม่หวั่นไหวในที่ไหน ๆ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลาย

พึงปราบราคะและโทสะเสียแล้วเป็นผู้ถึงนิพพานซึ่งเป็นฝั่ง

ตรงข้ามของชาติมรณะ

๒. มาลุกยปุตตสูตร

ว่าด้วยแสดงธรรมโปรดพระมาลุกยบุตร

{๑๓๑} [๙๕] ครั้งนั้นแล ท่านพระมาลุกยบุตรผู้มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ พอที่ข้าพระองค์สดับแล้วจะพึงปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมาลุกยบุตร ในการที่เธอขอโอวาทนี้เราจักบอกภิกษุหนุ่ม ๆ ในบัดนี้อย่างไร เพราะเธอเป็นผู้ชราแก่เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว ยังมาขอโอวาทโดยย่ออีก”

{๑๓๒} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงข้าพระองค์จะชราแก่เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยแล้วก็จริง กระนั้นก็ตาม ขอพระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้าได้โปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด ข้าพระองค์ก็พึงรู้ทั่วถึงอรรถพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้บ้าง พึงเป็นผู้รับพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้บ้าง”“ดูก่อนมาลุกยบุตร เธอจะสำคัญข้อนั้นเป็นไฉน รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุเหล่าใด ที่เธอไม่เห็นแล้ว ไม่เคยได้เห็น ทั้งไม่เห็นในบัดนี้ ความกำหนดว่า

‘เราเห็น’ ก็ไม่มีแก่เธอด้วย เธอมีความพอใจ มีความกำหนัด หรือมีความรัก

ในรูปเหล่านั้นหรือ”

“ไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะเหล่าใด ที่เธอไม่ได้ยินแล้ว ...

“กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะเหล่าใด ที่เธอไม่ได้ดมแล้ว ...

“รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหาเหล่าใด ที่เธอไม่ได้ลิ้มแล้ว ...

“โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกายเหล่าใด ที่เธอไม่ได้ถูกต้องแล้ว ...

“ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยใจเหล่าใด ที่เธอไม่ได้รู้แล้ว ไม่เคยรู้แล้วทั้งไม่รู้ในบัดนี้ ความกำหนดว่า ‘เรารู้’ ก็มิได้มีแก่เธอด้วย เธอมีความพอใจ มีความกำหนัด หรือมีความรักในธรรมารมณ์เหล่านั้นหรือ”

“ไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

{๑๓๓} “ดูก่อนมาลุกยบุตร บรรดาธรรมทั้งหลาย คือ รูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้ทราบ และธรรมที่จะพึงรู้แจ้ง ในรูปที่ได้เห็นแล้ว ก็จักเป็นเพียงแต่ว่าเห็น ในเสียงที่ได้ยินแล้ว ก็จักเป็นเพียงแต่ว่าได้ยิน ในอารมณ์ที่ได้ทราบแล้ว ก็จักเป็นเพียงแต่ว่าได้ทราบ ในธรรมที่ได้รู้แจ้งแล้ว ก็จักเป็นเพียงแต่ว่าได้รู้แจ้ง ดูก่อนมาลุกยบุตร เมื่อใดบรรดาธรรมทั้งหลาย คือ รูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้ทราบ และธรรมที่จะพึงรู้แจ้ง ในรูปที่ได้เห็นแล้ว เธอก็จักเป็นเพียงแต่ว่าเห็น ในเสียงที่ได้ยินแล้ว เธอก็จักเป็นเพียงแต่ว่าได้ยิน ในอารมณ์ที่ได้ทราบแล้ว เธอก็จักเป็นเพียงแต่ว่าได้ทราบในธรรมที่ได้รู้แจ้งแล้ว เธอก็จักเป็นเพียงแต่ว่าได้รู้แจ้ง เมื่อนั้นเธอก็จักเป็นผู้ไม่กำหนัดเพราะราคะ ไม่ชั่วร้ายเพราะโทสะ ไม่หลงเพราะโมหะ เมื่อใดเธอเป็นผู้ไม่กำหนัดเพราะราคะ ไม่ชั่วร้ายเพราะโทสะ ไม่หลงเพราะโมหะ เมื่อนั้นเธอก็จักไม่พัวพันในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน ในอารมณ์ที่ได้ทราบหรือในธรรมที่ได้รู้แจ้ง เมื่อใดเธอไม่พัวพันในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน ใน

อารมณ์ที่ได้ทราบ หรือในธรรมที่ได้รู้แจ้ง ดูก่อนมาลุกยบุตร เมื่อนั้นก็ไม่มีโลกนี้ ไม่มีโลกหน้า ไม่มีระหว่างกลางทั้งสองโลก นี่แหละคือที่สุดแห่งทุกข์”“พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์ย่อมรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วโดยย่อนี้ได้โดยพิสดารว่า

{๑๓๔} เมื่อบุคคลได้เห็นรูปแล้วมัวใส่ใจถึงรูปนั้นว่าเป็นนิมิต

ที่น่ารัก สติก็ลุ่มหลง ผู้นั้นยอมมีจิตกำหนดเสวยอารมณ์

และหมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

เวทนามิใช่น้อยซึ่งมีรูปเป็นแดนเกิดย่อมเจริญแก่ผู้นั้น

จิตของผู้นั้นย่อมถูกอภิชฌาและวิหิงสาเบียดเบียนให้เดือด

ร้อน ความทุกข์ย่อมเป็นไปแก่ผู้นั้นผู้มัวคำนึงถึงรูปอยู่

อย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้อยู่ไกล

พระนิพพาน’

เมื่อบุคคลได้ยินเสียงแล้ว มัวใส่ใจถึงเสียงนั้นว่าเป็น

นิมิตที่น่ารัก สติก็ลุ่มหลง ผู้นั้นย่อมมีจิตกำหนัดเสวย

อารมณ์และหมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

เวทนามิใช่น้อยซึ่งมีเสียงเป็นแดนเกิดย่อมเจริญแก่

ผู้นั้น จิตของผู้นั้นย่อมถูกอภิชฌาและวิหิงสาเบียดเบียน

ให้เดือดร้อน ความทุกข์ย่อมเป็นไปแก่ผู้นั้นผู้มัวคำนึงถึง

เสียงอยู่อย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกผู้นั้นว่า

‘ผู้อยู่ไกลพระนิพพาน’

เมื่อบุคคลได้ดมกลิ่นแล้ว มัวใส่ใจถึงกลิ่นนั้นว่าเป็น

นิมิตที่น่ารัก สติก็ลุ่มหลง ผู้นั้นย่อมมีจิตกำหนัดเสวย

อารมณ์และหมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

เวทนามิใช่น้อยซึ่งมีรูปเป็นแดนเกิดย่อมเจริญแก่

ผู้นั้น จิตของผู้นั้นย่อมถูกอภิชฌาและวิหิงสาเบียดเบียน

ให้เดือดร้อน ความทุกข์ย่อมเป็นไปแก่ผู้นั้นผู้มัวคำนึงถึง

กลิ่นอยู่อย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกผู้นั้นว่า

‘ผู้อยู่ไกลพระนิพพาน’

เมื่อบุคคลได้ลิ้มรสแล้วมัวใส่ใจถึงรสนั้นว่าเป็นนิมิตที่

น่ารัก สติก็ลุ่มหลง ผู้นั้นย่อมมีจิตกำหนัดเสวยอารมณ์

และหมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

เวทนามิใช่น้อยซึ่งมีรสเป็นแดนเกิดย่อมเจริญแก่ผู้

นั้น จิตของผู้นั้นย่อมถูกอภิชฌาและวิหิงสาเบียดเบียนให้

เดือดร้อน ความทุกข์ย่อมเป็นไปแก่ผู้นั้นผู้มัวคำนึงถึงรส

อยู่อย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้อยู่

ไกลพระนิพพาน’

เมื่อบุคคลได้ถูกต้องโผฏฐัพพะแล้วมัวใส่ใจถึงโผฏฐัพพะ

นั้นว่าเป็นนิมิตที่น่ารัก สติก็ลุ่มหลง ผู้นั้นย่อมมีจิต

กำหนัดเสวยอารมณ์และหมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

เวทนามิใช่น้อยซึ่งมีโผฏฐัพพะเป็นแดนเกิดย่อมเจริญ

แก่ผู้นั้น จิตของผู้นั้นย่อมถูกอภิชฌาและวิหิงสาเบียดเบียน

ให้เดือดร้อน ความทุกข์ย่อมเป็นไปแก่ ผู้นั้นผู้มัวคำนึงถึง

โผฏฐัพพะอยู่อย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกผู้นั้น

ว่า ‘ผู้อยู่ไกลพระนิพพาน’

เมื่อบุคคลได้รู้ธรรมารมณ์แล้ว มัวใส่ใจถึงธรรมารมณ์

นั้นว่าเป็นนิมิตที่น่ารัก สติก็ลุ่มหลง ผู้นั้นย่อมมีจิต

กำหนัดเสวยอารมณ์และหมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

เวทนามิใช่น้อยซึ่งมีธรรมารมณ์เป็นแดนเกิดย่อม

เจริญแก่ผู้นั้น จิตของผู้นั้นย่อมถูกอภิชฌาและวิหิงสา

เบียดเบียน ให้เดือดร้อน ความทุกข์ย่อมเป็นไปแก่ผู้นั้นผู้

มัวคำนึงถึงธรรมารมณ์อยู่อย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้อยู่ไกลพระนิพพาน’

{๑๓๕} ผู้ใดได้เห็นรูปแล้วเป็นผู้มีสติเฉพาะหน้า ผู้นั้นย่อมไม่

กำหนัดยินดีในรูป ย่อมมีจิตปราศจากความกำหนัดเสวย

อารมณ์นั้น และไม่หมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

ทุกข์ก็ดี กิเลสก็ดีของบุคคลนั้นผู้เห็นรูปโดยความ

ไม่เที่ยงเป็นต้น และเสวย(โลกุตตร) เวทนาอยู่ย่อมสิ้นไป

และไม่ก่อตัวขึ้นอีกได้ ฉันใด บุคคลนั้นย่อมมีสติเที่ยวไป

ฉันนั้น ทุกข์ย่อมไม่เป็นไปแก่ ผู้นั้นผู้ไม่คำนึงถึงอยู่อย่างนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้อยู่ใกล้พระนิพพาน’

ผู้ใดได้ฟังเสียงแล้วเป็นผู้มีสติเฉพาะหน้า ผู้นั้นย่อม

ไม่กำหนัดยินดีในเสียง ย่อมมีจิตปราศจากความกำหนัด

เสวยอารมณ์นั้น และไม่หมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

ทุกข์ก็ดี กิเลสก็ดีของบุคคลนั้นผู้ได้ฟังเสียงโดยความ

ไม่เที่ยงเป็นต้นและเสวย(โลกุตตร)เวทนาอยู่ย่อมสิ้นไป

และไม่ก่อตัวขึ้นอีกได้ ฉันใด บุคคลนั้นย่อมมีสติเที่ยวไป

ฉันนั้น ทุกข์ย่อมไม่เป็นไปแก่ผู้นั้นผู้ไม่คำนึงถึงอยู่อย่างนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้อยู่ใกล้พระนิพพาน’

ผู้ใดได้ดมกลิ่นแล้วเป็นผู้มีสติเฉพาะหน้า ผู้นั้นย่อม

ไม่กำหนัดยินดีในรูป ย่อมมีจิตปราศจากความกำหนัด

เสวยอารมณ์นั้น และไม่หมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

ทุกข์ก็ดี กิเลสก็ดีของบุคคลนั้นผู้ดมกลิ่นโดยความ

ไม่เที่ยงเป็นต้นและเสวย (โลกุตตร) เวทนาอยู่ย่อมสิ้นไป

และไม่ก่อตัวขึ้นอีกได้ ฉันใด บุคคลนั้นย่อมมีสติเที่ยวไป

ฉันนั้น ทุกข์ย่อมไม่เป็นไปแก่ผู้นั้นผู้ไม่คำนึงถึงอยู่อย่างนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้อยู่ใกล้พระนิพพาน’

ผู้ใดได้ลิ้มรสแล้วเป็นผู้มีสติเฉพาะหน้า ผู้นั้นย่อมไม่

กำหนัดยินดีในรส ย่อมมีจิตปราศจ ากความกำหนัดเสวย

อารมณ์นั้น และไม่หมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

ทุกข์ก็ดี กิเลสก็ดีของบุคคลนั้น ผู้ลิ้มรสโดยความ

ไม่เที่ยงเป็นต้นและเสวย(โลกุตตร)เวทนาอยู่ย่อมสิ้นไป

และไม่ก่อตัวขึ้นอีกได้ ฉันใด บุคคลนั้นย่อมมีสติเที่ยวไป

ฉันนั้น ทุกข์ย่อมไม่เป็นไปแก่ผู้นั้นผู้ไม่คำนึงถึงอยู่อย่างนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้อยู่ใกล้พระนิพพาน’

ผู้ใดได้ถูกต้องโผฏฐัพพะแล้วเป็นผู้มีสติเฉพาะหน้า ผู้

นั้นย่อมไม่กำหนัดยินดีในโผฏฐัพพะ ย่อมมีจิตปราศจาก

ความกำหนัดเสวยอารมณ์นั้นและไม่หมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

ทุกข์ก็ดี กิเลสก็ดีของบุคคลนั้น ผู้ถูกต้องผัสสะโดย

ความไม่เที่ยงเป็นต้นและเสวย(โลกุตตร)เวทนาอยู่ย่อมสิ้นไป

และไม่ก่อตัวขึ้นอีกได้ ฉันใด บุคคลนั้นย่อมมีสติเที่ยวไป

ฉันนั้น ทุกข์ย่อมไม่เป็นไปแก่ผู้นั้นผู้ไม่คำนึงถึงอยู่อย่างนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้อยู่ใกล้พระนิพพาน’

ผู้ใดได้รู้ธรรมารมณ์แล้วเป็นผู้มีสติเฉพาะหน้า ผู้นั้น

ย่อมไม่กำหนัดยินดีในธรรมารมณ์ ย่อมมีจิตปราศจากความ

กำหนัดเสวยอารมณ์นั้น และไม่หมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่

ทุกข์ก็ดี กิเลสก็ดีของบุคคลนั้นผู้รู้ธรรมารมณ์โดย

ความไม่เที่ยงเป็นต้นและเสวย(โลกุตร)เวทนาอยู่ย่อมสิ้นไป

และไม่ก่อตัวขึ้นอีกได้ ฉันใด บุคคลนั้นย่อมมีสติเที่ยวไป

ฉันนั้น ทุกข์ย่อมไม่เป็นไปแก่ผู้นั้นผู้ไม่คำนึงถึงอยู่อย่างนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้อยู่ใกล้พระนิพพาน’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้ได้โดยพิสดารด้วยประการฉะนี้”{๑๓๖} “สาธุ สาธุ มาลุกยบุตร ดีแล้ว มาลุกยบุตร ที่เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อได้โดยพิสดารว่า

{๑๓๗} เมื่อบุคคลได้เห็นรูปแล้วมัวใส่ใจถึงรูปนั้นว่าเป็นนิมิต

ที่น่ารัก สติก็ลุ่มหลง ผู้นั้นย่อมมีจิตกำหมัดเสวยอารมณ์

และหมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่ ... ...

{๑๓๘} ทุกข์ก็ดี กิเลสก็ดี ของบุคคลนั้นผู้รู้ธรรมารมณ์โดย

ความไม่เที่ยงเป็นต้นและเสวย (โลกุตตร) เวทนาอยู่ ย่อม

สิ้นไปและไม่ก่อตัวขึ้นอีกได้ ฉันใด บุคคลนั้นย่อมมีสติ

เที่ยวไป ฉันนั้น ทุกข์ย่อมไม่เป็นไปแก่ผู้นั้นผู้ไม่คำนึงถึง

อยู่อย่างนั้น เราเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้อยู่ใกล้นิพพาน’

ดูก่อนมาลุกยบุตร เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่กล่าวแล้วโดยย่อนี้โดยพิสดาร อย่างนี้แล”

{๑๓๙} ครั้งนั้นแล ท่านพระมาลุกยบุตร ยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคม ทำประทักษิณแล้วหลีกไป ครั้งนั้นแล ท่านพระมาลุกยบุตรปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาทมีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ไม่นานนักก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชป็นบรรพชิต

โดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ ก็แลท่านพระมาลุกยบุตรได้เป็นอรหันต์องค์หนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย

๓. ปริหานธัมมสูตร

ว่าด้วยการเสื่อมจากกุศลธรรม

{๑๔๐} [๙๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปริหานธรรม อปริหานธรรม และอภิภายตนะ ๖ แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปริหานธรรมย่อมมีอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลายที่มีความดำริแล่นไป เป็นฝ่ายสังโยชน์ ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุในศาสนานี้เพราะเห็นรูปด้วยจักษุ ถ้าภิกษุให้กิเลสนั้นอยู่อาศัย ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้หมดไป ไม่ให้หายไปเสีย ข้อนั้นภิกษุพึงทราบว่า ‘เราย่อมเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะข้อนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นปริหานธรรม’

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลาย ที่มีความดำริแล่นไป เป็นฝ่ายสังโยชน์ ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุในศาสนานี้เพราะได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... เพราะได้สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... เพราะได้ลิ้มรสด้วยชิวหา... เพราะได้ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... เพราะได้รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโน ถ้าภิกษุให้กิเลสนั้นอยู่อาศัย ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้หมดไป ไม่ให้หายไปเสียข้อนั้นภิกษุพึงทราบว่า ‘เราย่อมเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะข้อนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นปริหานธรรม’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปริหานธรรมย่อมมีอย่างนี้แล