เวฬุทวารสูตร เล่ม ๑๙

{๑๔๕๑} “ดูก่อนช่างไม้ทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล ฆราวาสจึงคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง ก็ท่านทั้งหลายไม่ควรประมาท

ดูก่อนช่างไม้ทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ย่อมเป็นโสดาบัน มีความไม่ตกตํ่าเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า {๑๔๕๒} ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คืออริยสาวกในธรรมวินัยนี้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ... ในพระธรรม... ในพระสงฆ์... มีจิตปราศจากความตระหนี่อันเป็นมลทิน มีจาคะอันสละแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่ม ยินดีในการเสียสละ เป็นผู้ควรแก่การขอ ยินดีในการจำแนกแจกทาน อยู่ครองเรือน ดูก่อนช่างไม้ทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ เหล่านี้แล ย่อมเป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า{๑๔๕๓} ดูก่อนช่างไม้ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า... ในพระธรรม... ในพระสงฆ์... ก็ไทยธรรมสิ่งหนึ่งสิ่งใดมีอยู่ในตระกูล ทั้งหมดนั้นยังมิได้ถูกแบ่ง จัดเป็นของทั่วไปแก่ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พวกคนที่ทัดเทียมพวกท่านทั้งหลายทั้งทางสิ่งของที่ให้ ทั้งการจำแนกแจกทาน จะมีสักเท่าไรกัน”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นลาภของพวกข้าพระองค์ พวกข้าพระองค์ ได้ดีแล้ว ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบพฤติการณ์อย่างนี้ของพวกข้าพระองค์”

๗. เวฬุทวาเรยยสูตร

ว่าด้วยธรรมปริยายอันควรน้อมเข้ามาในตน

{๑๔๕๔} [๑๐๐๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จเที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์ของชาวโกศลชื่อเวฬุทวาระ

{๑๔๕๕} พราหมณ์และคฤหบดีชาวเวฬุทวารคามได้สดับข่าวว่า “พระสมณโคดมผู้เป็นโอรสของเจ้าศากยะ เสด็จออกผนวชจากศากยตระกูลเสด็จเที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงเวฬุทวารคามแล้ว ก็กิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถึฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’

พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้เห็นพระอรหันต์เห็นปานนั้นเป็นความดี”{๑๔๕๖} ครั้งนั้น พราหมณ์และคฤหบดีชาวเวฬุทวารคามได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วบางพวกถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกประนมมือไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับแล้วจึงนั่ง บางพวกประกาศชื่อและโคตรในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจึงนั่ง บางพวก นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

{๑๔๕๗} “ข้าแต่พระโคดม พวกข้าพระองค์มีความปรารถนาอย่างนี้ มีความพอใจอย่างนี้ มีความประสงค์อย่างนี้ว่า ‘ขอให้เราพึงคับคั่งไปด้วยบุตรอยู่ครองเรือน พึงได้ลูบไล้จันทน์จากแคว้นกาสี พึงได้ทัดทรงมาลา ของหอม

และเครื่องลูบไล้ พึงยินดีทองและเงิน หลังจากตายไปพึงได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ขอท่านพระโคดมได้โปรดแสดงธรรมโดยประการที่พวกข้าพระองค์จะพึงคับคั่งไปด้วยบุตรอยู่ครองเรือน พึงได้ลูบไล้จันทน์จากแคว้นกาสี พึงได้ทัดทรงมาลา ของหอม และเครื่องลูบไล้ พึงยินดีทองและเงิน หลังจากตายไปพึงได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์แก่พวกข้าพระองค์ผู้มีความปรารถนาอย่างนี้ มีความพอใจอย่างนี้ มีความประสงค์อย่างนี้ด้วยเถิด”

{๑๔๕๘} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายอันควรน้อมเข้ามาในตนแก่ท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลาย จงฟังธรรมบรรยายนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” พราหมณ์และคฤหบดีชาวเวฬุทวารคามทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

{๑๔๕๙} “ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ธรรมบรรยายที่ควรน้อมเข้ามาในตนคืออะไร คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เรายังต้องการมีชีวิตอยู่ ยังไม่อยากตาย รักสุข เกลียดทุกข์ ผู้ใดจะปลงชีวิตเราผู้ยังต้องการมีชีวิตอยู่ ยังไม่อยากตาย รักสุข เกลียดทุกข์ ข้อนั้นไม่พึงเป็นที่รักที่ขอบใจของเรา ถึงเราเองพึงปลงชีวิตคนอื่นผู้ยังต้องการมีชีวิตอยู่ยังไม่อยากตาย รักสุข เกลียดทุกข์ ข้อนั้นก็ไม่พึงเป็นที่รักที่ขอบใจแม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ขอบใจของเรา ธรรมข้อนั้นก็ไม่เป็นที่รักที่ขอบใจแม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา เราจะควรประกอบผู้อื่นไว้ด้วยธรรมข้อนั้นได้อย่างไร’ อริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นดังนั้นแล้วย่อมงดเว้นจากปาณาติบาต(การฆ่าลัตว์)ด้วยตนเองได้ด้วย ชักชวนผู้อื่นเพื่อให้งดเว้นจากปาณาติบาตด้วย กล่าวสรรเสริญคุณแห่งการงดเว้นจากปาณาติบาตด้วยกายสมาจาร (ความประพฤติทางกาย) ของอริยสาวกนั้นย่อมบริสุทธิ์สามส่วนอย่างนี้

{๑๔๖๐} อีกข้อหนึ่ง พราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ผู้ใดพึงถือเอาสิ่งของที่เรามิได้ให้ด้วยอาการขโมย ข้อนั้นไม่เป็นที่รักที่ชอบของเรา ถึงเราเองถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นมิได้ให้ด้วยการขโมย ข้อนั้นก็ไม่พึงเป็นที่รักที่ชอบใจแม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ธรรมข้อนั้นก็ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจแม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา เราจะควรประกอบผู้อื่นไว้ด้วยธรรมข้อนั้นได้อย่างไร’ อริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมงดเว้นจากอทินนาทาน(การลักทรัพย์)ด้วยตนเองได้ด้วย ชักชวนผู้อื่นเพื่อให้งดเว้นจากอทินนาทานด้วย

กล่าวสรรเสริญคุณแห่งการงดเว้นจากอทินนาทานด้วย กายสมาจารของอริยสาวกนั้นย่อมบริสุทธิ์สามส่วนอย่างนี้{๑๔๖๑} อีกข้อหนึ่ง พราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ผู้ใดพึงถึงความประพฤติผิดในภรรยาของเรา ข้อนั้นไม่พึงเป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ถึงเราเองพึงถึงความประพฤติผิดในภรรยาของคนอื่น ข้อนั้นก็ไม่พึงเป็นที่รักที่ชอบใจแม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ธรรมข้อนั้นก็ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจแม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา เราจะควรประกอบผู้อื่นไว้ด้วยธรรมข้อนั้นได้อย่างไร’ อริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร

(การประพฤติผิดในกาม) ด้วยตนเองได้ด้วย ชักชวนผู้อื่นเพื่อให้งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจารด้วยกล่าวสรรเสริญคุณแห่งการงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจารด้วย กายสมาจารของอริยสาวกนั้นย่อมบริสุทธิ์สามส่วนอย่างนี้{๑๔๖๒} อีกข้อหนึ่ง พราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ผู้ใดพึงทำลายประโยชน์ของเราด้วยการกล่าวเท็จ ข้อนั้นไม่พึงเป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ถึงเราเองพึงทำลายประโยชน์ของคนอื่นด้วยการกล่าวเท็จ ข้อนั้นก็ไม่พึงเป็นที่รักที่ชอบใจแม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ธรรมข้อนั้นก็ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจแม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใด

ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเราเราจะควรประกอบผู้อื่นไว้ด้วยธรรมข้อนั้นได้ อย่างไร’ อริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมงดเว้นจากมุสาวาท (การพูด เท็จ) ด้วยตนเองได้ด้วย ชักชวนผู้อื่นเพื่อให้งดเว้นจากมุสาวาทด้วย กล่าว สรรเสริญคุณแห่งการงดเว้นจากมุสาวาทด้วยวจีสมาจาร (ความประพฤติ ทางวาจา) ของอริยสาวกนั้นย่อมบริสุทธิ์สามส่วนอย่างนี้

{๑๔๖๓} อีกข้อหนึ่งพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย อริยสาวกย่อมพิจารณา เห็นดังนี้ว่า ‘ผู้ใดพึงยุยงให้เราแตกจากมิตรด้วยคำส่อเสียด ข้อนั้นไม่พึงเป็น ที่รักที่ชอบใจของเราถึงเราเองพึงยุยงผู้อื่นให้แตกจากมิตรด้วยคำส่อเสียด ข้อนั้นก็ไม่พึงเป็นที่รักที่ชอบใจแม้ของผู้อื่นธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ชอบใจ ของเรา ธรรมข้อนั้นก็ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจแม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใดไม่เป็นที่รัก ที่ชอบใจของเรา เราจะควรประกอบผู้อื่นไว้ด้วยธรรมข้อนั้นได้อย่างไร’ อริย สาวกนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมงดเว้นจากปิสุณวาจา (การพูดส่อเสียด) ด้วยตนเองได้ด้วยชักชวนผู้อื่นเพื่อให้งดเว้นจากปิสุณวาจาด้วยกล่าว

สรรเสริญคุณแห่งการงดเว้นปิสุณวาจาด้วยวจีสมาจารของอริยสาวกนั้น ย่อมบริสุทธิ์สามส่วนอย่างนี้{๑๔๖๔} อีกข้อหนึ่งพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายอริยสาวกย่อมพิจารณา เห็นดังนี้ว่า‘ผู้ใดพึงพูดกะเราด้วยคำหยาบข้อนั้นไม่พึงเป็นที่รักที่ชอบใจ ของเรา ถึงเราเองพึงพูดกะผู้อื่นด้วยคำหยาบ ข้อนั้นก็ไม่พึงเป็นที่รักที่ชอบใจ แม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ธรรมข้อนั้นก็ไม่เป็นที่รัก ที่ชอบใจแม้ของผู้อื่นธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเราเราจะควร ประกอบผู้อื่นไว้ด้วยธรรมข้อนั้นได้อย่างไร’ อริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมงดเว้นจากผรุสวาจา (การพูดคำหยาบ) ด้วยตนเองได้ด้วย ชักชวนผู้อื่น เพื่อให้งดเว้นจากผรุสวาจาด้วยกล่าวสรรเสริญคุณแห่งการงดเว้นจาก ผรุสวาจาด้วย วจีสมาจารของอริยสาวกนั้นย่อมบริสุทธิ์สามส่วนอย่างนี้

{๑๔๖๕} อีกข้อหนึ่ง พราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ผู้ใดพึงพูดกะเราด้วยคำเพ้อเจ้อ ข้อนั้นไม่พึงเป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ถึงเราเองพึงพูดกะผู้อื่นด้วยคำเพ้อเจ้อ ข้อนั้นก็ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจแม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ธรรมข้อนั้นก็ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจแม้ของผู้อื่น ธรรมข้อใดไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา เราจะควรประกอบผู้อื่นไว้ด้วยธรรมข้อนั้นได้อย่างไร’ อริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้วย่อมงดเว้นจากสัมผัปปลาปะ (การพูดเพ้อเจ้อ) ด้วยตนเองได้ด้วย ชักชวนผู้อื่นเพื่อให้งดเว้นจากสัมผัปปลาปะด้วย กล่าวสรรเสริญคุณแห่งการงดเว้นจากสัมผัปปลาปะด้วย วจีสมาจารของอริยสาวกนั้นย่อมบริสุทธิ์สามส่วนอย่างนี้{๑๔๖๖} อริยสาวกนั้นประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า... ในพระธรรม... ในพระสงฆ์... ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าใคร่แล้ว... เป็นไปเพื่อสมาธิ

{๑๔๖๗} ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย เมื่อใด อริยสาวกประกอบด้วยสัทธรรม ๗ ประการนี้ เมื่อนั้น อริยสาวกนั้นหวังอยู่ด้วยฐานะเป็นที่ตั้งแห่งความหวัง ๔ ประการนี้ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เรามีนรก กำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน อบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน ผู้มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้จะตรัสรู้ในภายหน้า”

{๑๔๖๘} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์และคฤหบดีชาวเวฬุทวารคามได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งยิ่งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนักพระพุทธเจ้าข้า... ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์เหล่านี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ทั้งหลายว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๘. ปฐมคิญชกาวสถสูตร

ว่าด้วยธรรมบรรยายชื่อธัมมาทาส สูตรที่ ๑

{๑๔๖๙} [๑๐๐๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่พักซึ่งก่อด้วยอิฐในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อสาฬหะมรณภาพแล้ว คติของเธอเป็นอย่างไร สัมปรายภพของเธอเป็นอย่างไร ภิกษุณีชื่อนันทามรณภาพแล้ว... อุบาสกชื่อสุทัตตะถึงแก่กรรมแล้ว... อุบาสิกาชื่อสุชาดาถึงแก่กรรมแล้ว คติของเธอเป็นอย่างไร สัมปรายภพของเธอเป็นอย่างไร”

{๑๔๗๐} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ภิกษุชื่อสาฬหะผู้มรณภาพ แล้วทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ภิกษุณีชื่อนันทาผู้มรณภาพแล้วเป็นโอปปาติกะจักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดาเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป อุบาสกชื่อสุทัตตะผู้ถึงแก่กรรมแล้ว เป็นสกทาคามีเพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง มาสู่โลกนี้อีกคราวเดียวแล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสิกา ชื่อสุชาดาผู้ถึงแก่กรรมแล้วเป็นโสดาบันเพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า{๑๔๗๑} ดูก่อนอานนท์ ข้อที่บุคคลผู้เกิดมาเป็นมนุษย์แล้วพึงทำกาละไป มิใช่เป็นของน่าอัศจรรย์ ถ้าเมื่อผู้นั้น ๆ ทำกาละแล้ว เธอทั้งหลายพึงเข้ามาหาเราแล้วสอบถามเนื้อความนั้น ข้อนี้แหละจะเป็นความลำบากแก่ตถาคต