เสขสูตร เล่ม ๑๙

๒. มัลลกสูตร

ว่าด้วยอินทรีย์ ๔

{๑๐๒๗} [๕๒๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๑๐๒๘} สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมของชาวมัลละชื่ออุรุเวลกัปปนิคม ในแคว้นมัลละ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อริยญาณยังไม่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกเพียงใด อินทรีย์ ๔ ก็ยังไม่ตั้งลงมั่นคงเพียงนั้น เมื่อใดอริยญาณเกิดขึ้นแล้วแก่อริยสาวก เมื่อนั้นอินทรีย์ ๔ ก็ตั้งลงมั่นคง{๑๐๒๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเรือนยอด เมื่อเขายังไม่ได้ยกยอดขึ้นเพียงใด กลอนเรือนก็ยังไม่ชื่อว่าตั้งอยู่มั่นคงเพียงนั้น เมื่อใดเขายกยอดขึ้นแล้ว เมื่อนั้นกลอนเรือนจึงเรียกว่าตั้งอยู่มั่นคง ฉันใด อริยญาณยังไม่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกเพียงใด อินทรีย์ ๔ ก็ยังไม่ตั้งลงมั่นคงเพียงนั้น เมื่อใดอริยญาณเกิดขึ้นแล้วแก่อริยสาวก เมื่อนั้นอินทรีย์ ๔ ก็ตั้งลงมั่นคง ฉันนั้นเหมือนกันอินทรีย์ ๔ คืออะไรบ้าง คือ สัทอินทรีย์ ๑ วิริยินทรีย์ ๑ สตินทรีย์ ๑ สมาอินทรีย์ ๑

{๑๐๓๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธา วิริยะ สติ สมาธิที่ดำเนินไปตามปัญญาของอริยสาวกผู้มีปัญญาย่อมตั้งมั่น”

๓. เสขสูตร

ว่าด้วยพระเสขะและพระอเสขะ

{๑๐๓๑} [๕๒๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน {๑๐๓๒} ภิกษุทั้งหลาย เหตุที่ภิกษุผู้เป็นเสขะอาศัยแล้วตั้งอยู่ในเสขภูมิพึงรู้ประจักษ์ว่าเราเป็นพระเสขะ และที่ภิกษุผู้เป็นอเสขะอาศัยแล้วตั้งอยู่ในอเสขภูมิพึงรู้ประจักษ์ว่าเราเป็นพระอเสขะ มีอยู่หรือ”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก ...”

{๑๐๓๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุที่ภิกษุผู้เป็นเสขะอาศัยแล้วตั้งอยู่ในเสขภูมิพึงรู้ประจักษ์ว่าเราเป็นพระเสขะมีอยู่ และที่ภิกษุผู้เป็นอเสขะอาศัยแล้วตั้งอยู่ในอเสขภูมิพึงรู้ประจักษ์ว่าเราเป็นพระอเสขะก็มีอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุที่ภิกษุผู้เป็นเสขะอาศัยแล้วตั้งอยู่ในเสขภูมิ ย่อมรู้ประจักษ์ว่าเราเป็นพระเสขะเป็นไฉน คือ ภิกษุผู้เป็นเสขะในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแม้นี้แลที่ภิกษุผู้เป็นเสขะอาศัยแล้วตั้งอยู่ในเสขภูมิย่อมรู้ประจักษ์ว่าเราเป็นพระเสขะ{๑๐๓๔} อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นเสขะย่อมพิจารณาดูดังนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นภายนอกจากศาสนานี้ซึ่งจะแสดงธรรมที่จริงแท้แน่นอนได้เหมือนอย่างพระผู้มีพระภาคเจ้า มีไหมหนอ’ พระเสขะนั้นย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นภายนอกจากศาสนานี้ ซึ่งจะแสดงธรรมที่จริงแท้แน่นอนได้เหมือนอย่างพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มี’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแม้นี้แลที่ภิกษุผู้เป็นเสขะอาศัยแล้วตั้งอยู่ในเสขภูมิย่อมรู้ประจักษ์ว่าเราเป็นพระเสขะ

{๑๐๓๕} อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นเสขะย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งอินทรีย์ ๕ คือ สัทธินทรีย์ ๑ วิริยินทรีย์ ๑ สตินทรีย์ ๑ สมาธินทรีย์ ๑ ปัญญินทรีย์ ๑ อินทรีย์ ๕ นั้นมีสิ่งใดเป็นคติ มีสิ่งใดเป็นอย่างยิ่ง มีสิ่งใดเป็นผล มีสิ่งใดเป็นที่สุด ภิกษุผู้เป็นเสขะยังไม่ได้สัมผัสสิ่งนั้นด้วยกายอยู่ ได้แต่เห็นแจ้งแทงตลอดด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแม้นี้แลที่ภิกษุผู้เป็นเสขะอาศัยแล้วตั้งอยู่ในเสขภูมิย่อมรู้ประจักษ์ว่าเราเป็นพระเสขะ{๑๐๓๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุที่ภิกษุผู้เป็นอเสขะอาศัยแล้วตั้งอยู่ในอเสขภูมิย่อมรู้ประจักษ์ว่าเราเป็นพระอเสขะเป็นไฉน คือ ภิกษุผู้เป็นอเสขะในธรรมวินัยนี้ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งอินทรีย์

๕ คือ สัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์ อินทรีย์ ๕ นั้น มีสิ่งใดเป็นคติ มีสิ่งใดเป็นอย่างยิ่ง มีสิ่งใดเป็นผล มีสิ่งใดเป็นที่สุด อริยสาวกผู้เป็นอเสขะทั้งได้สัมผัสสิ่งนั้นด้วยกาย ทั้งเห็นแจ้งแทงตลอดด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแม้นี้แลที่ภิกษุผู้เป็นอเสขะอาศัยแล้วตั้งอยู่ในอเสขภูมิย่อมรู้ประจักษ์ว่าเราเป็นพระอเสขะ{๑๐๓๗} อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นอเสขะย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งอินทรีย์ ๖ คือ จักขุนทรีย์ ๑ โสตินทรีย์ ๑ ฆานินทรีย์ ๑ ชิวหินทรีย์ ๑ กายินทรีย์ ๑ มนินทรีย์ ๑ อริยสาวกผู้เป็นอเสขะย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘อินทรีย์ ๖ เหล่านี้จักดับไปหมดสิ้นโดยประการทั้งปวง ไม่มีเหลือ และอินทรีย์ ๖ เหล่าอื่น จักไม่เกิดขึ้นในภพไหน ๆ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแม้นี้แลที่ภิกษุผู้เป็นอเสขะอาศัยแล้ว ตั้งอยู่ในอเสขภูมิ ย่อมรู้ประจักษ์ว่าเราเป็นพระอเสขะ”

๔. ปทสูตร

ว่าด้วยบทธรรมที่เป็นไปเพื่อความตรัสรู้

{๑๐๓๘} [๕๒๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รอยเท้าของสัตว์ทั้งหลายผู้สัญจรไปมาบนแผ่นดินเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามี ทั้งหมดนั้นย่อมถึงความรวมลงใน