สัมมัปปธานสังยุตต์ เล่ม ๑๙

๕. สัมมัปปธานสังยุต

๑. คังคาเปยยาลวรรค

๑ - ๑๒. ปาจีนาทิสูตร

ว่าด้วยสัมมัปปธาน ๔ เหมือนแม่น้ำคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีนเป็นต้น

{๑๐๙๐} [๖๕๑-๖๗๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธานมี ๔ ประการนี้ สัมมัปปธาน (ความเพียรชอบ) ๔ ประการ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารถความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น(๒) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว(๓) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

(๔) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธานมี ๔ ประการนี้แล

{๑๐๙๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่นํ้าคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีน หลั่งไปสู่ทิศปราจีน บ่าไปสู่ทิศปราจีน แม้ฉันใด ภิกษุเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกัน{๑๐๙๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ อย่างไรเล่าย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

(๒) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมที่อันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

(๓) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

(๔) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์ แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน”

จบ คังคาเปยยาลวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

วรรคนี้ว่าด้วยการน้อมไปสู่นิพพาน ๖ สูตรแรกอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่ทิศปราจีน ๖ สูตรหลังอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่สมุทร รวมเป็น ๑๒ สูตรแล(พึงขยายความคังคาเปยยาลแห่งสัมมัปปธานสังยุตให้พิสดารตามแนวสัมมัปปธาน)

๒. อัปปมาทวรรค

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ตถาคตสูตร ๒. ปทสูตร

๓. กูฏสูตร ๔. มูลคันธสูตร

๕. สารคันธสูตร ๖. ปุปผคันธสูตร

๗. กุฏฐราชาสูตร ๘. จันทิมสูตร

๙. สุริยสูตร ๑๐. วัตถุสูตร

(พึงขยายความอัปปมาทวรรคตามแนวสัมมัปปธาน)

๓. พลกรณียวรรค

๑-๑๒. พลกรณียาทิสูตร

ว่าด้วยเปรียบเทียบด้วยงานที่ใช้กำลังเป็นต้น

{๑๐๙๓} [๖๗๓-๖๘๔ ] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การงานที่จะพึงทำด้วยกำลังอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลทำอยู่บรรดามี ทั้งหมดนั้นอันบุคคลอาศัยแผ่นดิน ดำรงอยู่บนแผ่นดินแล้วจึงทำได้อย่างนั้น แม้ฉันใด ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว จึงเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน{๑๐๙๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุอาศัยศีลตั้งอยู่ในศีลแล้ว จึงเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ อย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิด มิให้เกิดขึ้น(๒) ... เพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

(๓) ... เพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น

(๔) ... เพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรม ซึ่งเกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้วจึงเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ ได้อย่างนี้แล”

(พึงขยายความพลกรณียวรรคตามแนวสัมมัปปธานอย่างนี้)

จบ พลกรณียวรรคที่ ๓

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. พลสูตร ๒. พีชสูตร

๓. นาคสูตร ๔. รุกขสูตร

๕. กุมภสูตร ๖. สุกสูตร

๗. อากาสสูตร ๘. ปฐมเมฆสูตร

๙. ทุติยเมฆสูตร ๑๐. นาวาสูตร

๑๑. อาคันตุกสูตร ๑๒. นทีสูตร

๔. เอสนาวรรค

๑ - ๑๐. เอสนาทิสูตร

ว่าด้วยการแสวงหาเป็นต้น

{๑๐๙๕} [๖๘๕-๖๙๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหามี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่าง คืออะไรบ้าง คือ

(๑) การแสวงหากาม (๒) การแสวงหาภพ

(๓) การแสวงหาพรหมจรรย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหามี ๓ อย่างนี้แล

{๑๐๙๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งการแสวงหา ๓ อย่างนี้ สัมมัปปธาน ๔ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น(๒) ... เพื่อละอกุศลธรรม...

(๓) ... เพื่อยังกุศลธรรม...

(๔) ... เพื่อความไพบูลย์เพื่อความเจริญเพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ เหล่านี้อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งการแสวงหา ๓ อย่างนี้แล”

(พึงขยายความตามที่กล่าวมานี้)

จบ เอสนาวรรคที่ ๔

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. เอสนาสูตร ๒. วิธาสูตร

๓. อาสวสูตร ๔. ภวสูตร

๕. ทุกขตาสูตร ๖. ขีลสูตร

๗. มลสูตร ๘. นีฆสูตร

๙. เวทนาสูตร ๑๐. ตัณหาสูตร

๕. โอฆวรรค

๑ - ๑๐. โอฆาทิสูตร

ว่าด้วยโอฆะ ๓ เป็นต้น

{๑๐๙๗} [๖๙๕-๗๐๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธัมภาคิยสังโยชน์มี ๕ ประการ เหล่านี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) รูปราคะ (๒) อรูปราคะ (๓) มานะ

(๔) อุทธัจจะ (๕) อวิชชา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธัมภาคิยสังโยชน์มี ๕ ประการเหล่านี้แล

{๑๐๙๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการเหล่านี้แล สัมมัปปธาน ๔ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

(๒) ... เพื่อละอกุศลธรรม...

(๓) ... เพื่อยังกุศลธรรม...

(๔) ... เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ เหล่านี้อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการเหล่านี้แล (พึงขยายความออกไปเหมือนเอสนาวรรค)

จบ โอฆวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. โอฆสูตร ๒. โยคสูตร

๓. อุปาทานสูตร ๔. คันถสูตร

๕. อนุสยสูตร ๖. กามคุณสูตร

๗. นีวรณสูตร ๘. ขันธสูตร

๙. โอรัมภาคิยสูตร ๑๐. อุทธัมภาคิยสูตร

จบ สัมมัปปธานสังยุตที่ ๕

๖. พลสังยุต

๑. คังคาเปยยาลวรรค

๑ - ๑๒. พลาทิสูตร

ว่าด้วยพละ ๕ เป็นต้น

{๑๐๙๙} [๗๐๕-๗๐๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละ (คุณธรรมที่เป็นกำลัง) มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) สัทธาพละ กำลังคือศรัทธา

(๒) วิริยพละ กำลังคือวิริยะ

(๓) สติพละ กำลังคือสติ

(๔) สมาธิพละ กำลังคือสมาธิ

(๕) ปัญญาพละ กำลังคือปัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๕ ประการเหล่านี้แล

{๑๑๐๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีน หลั่งไปสู่ทิศปราจีนบ่าไปสู่ทิศปราจีน แม้ฉันใด ภิกษุเจริญพละ ๕ ทำให้มากซึ่งพละ ๕ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเจริญพละ ๕ ทำให้มากซึ่งพละ ๕ อย่างไรเล่า จึงเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสัทธาพละอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ย่อมเจริญวิริยพละ... สติพละ... สมาธิพละ... ปัญญาพละอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง