คิลายนสูตร เล่ม ๑๙

๔. คิลานสูตร

ว่าด้วยการปลอบใจผู้ป่วยใกล้ตาย

{๑๖๒๗} [๑๐๕๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ก็สมัยนั้น ภิกษุจำนวนมากช่วยกันทำจีวรกรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ด้วยประสงค์ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีจีวรเสร็จแล้วจักได้เสด็จหลีกไปสู่ที่จาริกโดยล่วงสามเดือน”

พระเจ้ามหานามศากยราชได้ทรงสดับข่าวว่า “ภิกษุจำนวนมากช่วยกันทำจีวรกรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ด้วยประสงค์ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีจีวรเสร็จแล้วจักได้เสด็จหลีกไปสู่ที่จาริกโดยล่วงสามเดือน” จึงลำดับนั้น พระเจ้ามหานามศากยราชเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้ยินมาว่า ‘ภิกษุจำนวนมากช่วยกันทำจีวรกรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ด้วยประสงค์ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีจีวรเสร็จแล้วจักได้เสด็จหลีกไปสู่ที่จาริกโดยล่วงสามเดือน’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องนี้หม่อมฉันยังไม่ได้ฟังยังไม่ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘อุบาสกผู้มีปัญญา พึงกล่าวสอนอุบาสกผู้มีปัญญาซึ่งป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา”{๑๖๒๘} “ดูก่อนมหานาม อุบาสกผู้มีปัญญาพึงปลอบใจอุบาสกผู้มีปัญญา ซึ่งป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนาด้วยธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเบาใจ ๔ ประการว่า ‘ท่านจงเบาใจเถิด ท่านมีความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า... ในพระธรรม... ในพระสงฆ์... มีศีลที่พระอริยเจ้าใคร่แล้ว ...’

{๑๖๒๙} ดูก่อนมหานาม อุบาสกผู้มีปัญญาครั้นปลอบใจอุบาสกผู้มีปัญญาซึ่งป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนาด้วยธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเบาใจ ๔ ประการนี้แล้ว พึงถามอย่างนี้ว่า ‘ท่านยังมีความห่วงใยมารดาและบิดาอยู่หรือ’ {๑๖๓๐} ถ้าเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรายังมีความห่วงใยในมารดาและบิดาอยู่’ อุบาสกนั้นพึงกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านก็เป็นผู้เช่นกับเราซึ่งมีความตายเป็นธรรมดา ถึงแม้ว่าท่านจักทำความห่วงใยมารดาและบิดา ก็จักต้องตายไปอยู่ดี ถึงแม้ว่าท่านจะไม่ทำความห่วงใยมารดาและบิดา ก็จักต้องตายไปเหมือนกัน ขอท่านจงละความห่วงใยมารดาและบิดาของห่านเสียเถิด’ ถ้าเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราละความห่วงใยมารดาและบิดาของเราได้แล้ว’อุบาสกนั้นพึงถามเขาอย่างนี้ว่า

‘ก็ท่านยังมีความห่วงใยบุตรและภรรยาอยู่หรือ’ {๑๖๓๑} ถ้าเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรายังมีความห่วงใยบุตรและภรรยาอยู่’ อุบาสกนั้นพึงกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านก็เป็นผู้เช่นกับด้วยเราซึ่งมีความตายเป็นธรรมดา ถึงแม้ว่าท่านจักทำความห่วงใยบุตรและภรรยา ก็จักต้องตายไปอยู่ดี ถึงแม้ว่าท่านจักไม่ทำความห่วงใยบุตรและภรรยา ก็จักต้องตายไปเหมือนกัน ขอท่านจงละความห่วงใยบุตรและภรรยาของท่านเสียเถิด’ ถ้าเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราละความห่วงใยบุตรและภรรยาของเราได้แล้ว’อุบาสกนั้นพึงถามเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านยังมีความห่วงใยกามคุณ ๕ อันเป็นของมนุษย์อยู่หรือ’ {๑๖๓๒} ถ้าเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรายังมีความห่วงใยกามคุณ ๕ อันเป็นของมนุษย์อยู่’ อุบาสกนั้นพึงกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘กามอันเป็นทิพย์ดีกว่าประณีตกว่ากามอันเป็นของมนุษย์ ขอท่านจงพรากจิตให้ออกจากกามอันเป็นของมนุษย์แล้วน้อมจิตไปในพวกเทพชั้นจาตุมหาราชเถิด’ ถ้าเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราออกจากกามอันเป็นของมนุษย์แล้ว จิตของเราน้อมไปในพวกเทพชั้นจาตุมหาราชแล้ว’

อุบาสกนั้นพึงกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกเทพชั้นดาวดึงส์ดีกว่าประณีตกว่าพวกเทพชั้นจาตุมหาราช ขอท่านจงพรากจิตให้ออกจากพวกเทพชั้น

จาตุมหาราช แล้วน้อมจิตไปในพวกเทพชั้นดาวดึงส์เถิด’ ถ้าเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราออกจากพวกเทพชั้นจาตุมหาราชแล้ว จิตของเราน้อมไปในพวกเทพชั้นดาวดึงส์แล้ว’

อุบาสกนั้นพึงกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกเทพชั้นยามาดีกว่าประณีตกว่าพวกเทพชั้นดาวดึงส์ ... พวกเทพชั้นดุสิตดีกว่าประณีตกว่าพวกเทพชั้นยามา ... พวกเทพชั้นนิมมานรดีดีกว่าประณีตกว่าพวกเทพชั้นดุสิต... {๑๖๓๓} พวกเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดีดีกว่าประณีตกว่าพวกเทพชั้นนิมมานรดี... พรหมโลกดีกว่าประณีตกว่าพวกเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ขอท่านจงพรากจิตให้ออกจากพวกเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดีแล้วน้อมจิตไปในพรหมโลกเถิด’ ถ้าเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราออกจากพวกเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดีแล้ว จิตของเราน้อมไปในพรหมโลกแล้ว’อุบาสกนั้นพึงกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ แม้พรหมโลกก็ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ยังนับเนื่องในสักกายะ ขอท่านจงพรากจิตให้ออกจากพรหมโลก แล้วน้อมจิตเข้าไปในความดับสักกายะเถิด’ ถ้าเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราออกจากพรหมโลกแล้ว เราน้อมจิตเข้าไปในความดับสักกายะแล้ว’ ดูก่อนมหานาม อาตมภาพไม่กล่าวถึงความต่างกันระหว่างอุบาสกผู้มีจิตพ้นแล้วอย่างนี้กับภิกษุผู้พ้นแล้วตั้งร้อยปี คือ เป็นผู้พ้นด้วยวิมุตติเหมือนกัน”

๕. โสตาปัตติผลสูตร

ว่าด้วยเจริญธรรม ๔ ประการทำให้แจ้งโสดาปัตติผล

{๑๖๓๔} [๑๐๕๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ธรรม ๔ ประการคือ