เทสนาสูตร เล่ม ๑๙

๙. อิทธาทิเทสนาสูตร

ว่าด้วยแสดงปฏิปทาเข้าถึงอิทธิบาทภาวนา

{๑๑๗๕} [๘๓๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอิทธิ อิทธิบาท อิทธิบาทภาวนาและข้อปฏิบัติให้ถึงอิทธิบาทภาวนาแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อิทธิเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมแสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนให้เป็นคนเดียวก็ได้... ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอิทธิ{๑๑๗๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อิทธิบาทเป็นไฉน คือ มรรคาอันใด ปฏิปทาอันใดย่อมเป็นไปเพื่อได้ฤทธิ์ เพื่อได้เฉพาะซึ่งฤทธิ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอิทธิบาท

{๑๑๗๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อิทธิบาทภาวนาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัย นี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญ อิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิ ...จิตตสมาธิ ...วิมังสาสมาธิและประธานสังขาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอิทธิบาทภาวนา{๑๑๗๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติให้ถึงอิทธิบาทภาวนาเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าข้อปฏิบัติให้ถึงอิทธิบาทภาวนา

๑๐. วิภังคสูตร

ว่าด้วยวิธีเจริญอิทธิบาท ๔

{๑๑๗๙} [๘๓๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อิทธิบาท ๔ เหล่านี้ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมากมีอานิสงส์มาก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อิทธิบาท ๔ อันภิกษุเจริญแล้วอย่างไรทำให้มากแล้วอย่างไร จึงมีผลมากมีอานิสงส์มาก คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘ฉันทะของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายใน ไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก’ และเธอมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า ‘เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ เธอมีจิตเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่ออบรมจิตให้สว่างอยู่ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิ ...

ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิ ...

ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร ดังนี้ว่า ‘วิมังสาของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายใน ไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก’ และเธอมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า ‘เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ เธอมีจิตเปิดเผยไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่