มหาปุริสสูตร เล่ม ๑๙

๒. นาลันทวรรค

๑. มหาปุริสสูตร

ว่าด้วยความหมายของคำว่ามหาบุรุษ

{๗๒๔} [๓๗๗] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘มหาบุรุษ มหาบุรุษ’ ดังนี้ บุคคลจะเป็นมหาบุรุษได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”

{๗๒๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เราเรียกว่า ‘มหาบุรุษ’ เพราะเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว เราไม่เรียกว่า ‘มหาบุรุษ’ เพราะเป็นผู้มีจิตยังไม่หลุดพ้น

ดูก่อนสารีบุตร ก็บุคคลเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายพราะ<*> ไม่ถือมั่น ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ... ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต ... ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อพิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ดูก่อนสารีบุตร บุคคลเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้แล เราเรียกว่า ‘มหาบุรุษ’ เพราะเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว เราไม่เรียกว่า ‘มหาบุรุษ’ เพราะเป็นผู้มีจิตยังไม่หลุดพ้น”

๒. นาลันทสูตร

ว่าด้วยพระสารีบุตรบันลือสีหนาทที่เมืองนาลันทา

{๗๒๖} [๓๗๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ สวนมะม่วงของปาวาริกเศรษฐี ใกล้เมืองนาลันทา ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นใดที่จะรู้เกินไปกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้วในอดีต จักไม่มีในอนาคต และไม่มีอยู่ในบัดนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เธอกล่าววาจาอันองอาจยิ่งนี้ เธอถือเอาส่วนเดียวได้บันลือสีหนาท

แล้วว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นใดที่จะรู้เกินไปกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณมิได้มีแล้วในอดีต จักไม่มีในอนาคต และไม่มีอยู่ในบัดนี้’ {๗๒๗} ดูก่อนสารีบุตร เธอกำหนดรู้วาระจิตของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ ซึ่งได้มีแล้วในอดีตว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ๆ ทรงมีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีพระปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้ ได้กระนั้นหรือ”“กำหนดมิได้อย่างนั้นหรอก พระพุทธเจ้าข้า”

{๗๒๘} “ดูก่อนสารีบุตร เธอกำหนดรู้วาระจิตของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ซึ่งจักมีในอนาคตกาลว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า