จุนทสูตร เล่ม ๑๙

๓. จุนทสูตร

ว่าด้วยการปรินิพพานของพระสารีบุตร

{๗๓๓} [๓๗๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่บ้านนาฬกคาม ในแคว้นมคธ เกิดอาพาธ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา สามเณรจุนทะเป็นอุปัฏฐากของท่าน {๗๓๔} ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรปรินิพพานด้วยอาพาธนั้นนั่นเอง

ลำดับนั้นแล สามเณรจุนทะถือบาตรจีวรของท่านพระสารีบุตรไปยังพระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถีเข้าไปหาท่านพระอานนท์ ครั้นแล้วได้กราบท่านพระอานนท์ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบเรียนท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว นี้บาตรและจีวรของท่าน ”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสจุนทะ นี้เป็นมูลเรื่องที่จะเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ มาไปกันเถิด เราจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้ากัน แล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแต่พระองค์” สามเณรจุนทะรับคำของท่านพระอานนท์แล้ว

{๗๓๕} ครั้งนั้นแลท่าน พระอานนท์กับสามเณรจุนทะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สามเณรจุนทะรูปนี้ได้บอกอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว นี้บาตรและจีวรของท่าน’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญกายของข้าพระองค์ประหนึ่งจะงอมระงมไปด้วย แม้ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ข้าพระองค์ แม้ธรรมก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ เพราะได้ฟังว่าท่านพระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว”

{๗๓๖} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนอานนท์ สารีบุตรพาศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ หรือวิมุตติญาณทัสสนขันธ์ ปรินิพพานไปด้วยหรือ”

“หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า ท่านพระสารีบุตรมิได้พาศีลขันธ์ปรินิพพานไปด้วย หรือมิได้พาสมาธิขันธ์ มิได้พาปัญญาขันธ์ มิได้พาวิมุตติขันธ์ มิได้พาวิมุตติญาณทัสสนขันธ์ปรินิพพานไปด้วย ก็แต่ว่าท่านพระสารีบุตรเป็นผู้กล่าวสอน ทำให้เข้าใจ ให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริง ไม่เกียจคร้านในการแสดงธรรม เป็นผู้อนุเคราะห์เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย พวกข้าพระองค์มาน้อมระลึกถึงธรรมโอชา ธรรมสมบัติ และธรรมานุเคราะห์นั้นของท่านพระสารีบุตร”{๗๓๗} “ดูก่อนอานนท์ ข้อนั้นเราได้บอกเธอทั้งหลายไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘จักต้องมีความจาก ความพลัดพราก ความเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น’

เพราะฉะนั้น จะพึงได้ในของรักของชอบใจนี้แต่ที่ไหน สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว ถูกปรุงแต่งแล้ว มีอันแตกทำลายเป็นธรรมดา การปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าแตกทำลายไปเลย’ ดังนี้ มิใช่ฐานะที่จะมีได้ดูก่อนอานนท์ {๗๓๘} เปรียบเหมือนลำต้นซึ่งใหญ่กว่าเขาของต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่พึงล้มทลายลง ฉันใด สารีบุตรของภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ซึ่งมีแก่นดำรงอยู่ก็ปรินิพพานแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น จะพึงได้ในสิ่งนั้นแต่ที่ไหน สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว ถูกปรุงแต่งแล้ว มีการแตกทำลายไปเป็นธรรมดา การปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าแตกทำลายไปเลย’ ดังนี้ มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนอานนท์ {๗๓๙} เพราะฉะนั้นแหละ เธอทั้งหลายจงมีตน

เป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือ มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด

การมีธรรมเป็นเกาะมีธรรมเป็นที่พึ่ง

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ... ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต ... ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ดูก่อนอานนท์ ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่อย่างนี้แล{๗๔๐} ดูก่อนอานนท์ ก็ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีในบัดนี้ก็ดี ในเวลาที่เราล่วงไปแล้วก็ดี จักเป็นผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีจักเป็นผู้ใคร่ต่อการศึกษา ภิกษุเหล่านั้นจักเป็นผู้เลิศที่สุด”

๔. อุกกเจลสูตร

ว่าด้วยทรงปรารภการนิพพานของคู่อัครสาวกที่อุกกเจลนคร

{๗๔๑} [๓๘๐] สมัยหนึ่ง เมื่อพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะปรินิพพานแล้วไม่นาน พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่แทบฝั่งแม่นํ้าคงคา ใกล้อุกกเจลกนคร ในแคว้นวัชชี พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ก็สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์แวดล้อมประทับนั่งอยู่กลางแจ้ง