๙. ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร เล่ม ๑๔

๙. ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร

ว่าด้วยการทำให้บิณฑบาตบริสุทธิ์

{๘๓๗} [๔๓๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแลวอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนสารีบุตร เธอมีอินทรีย์ผ่องใส มีผิวพรรณบริสุทธิ์ผุดผ่อง เธออยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรเป็นส่วนมากในบัดนี้”

ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์อยู่ด้วยวิหารธรรมคือสุญญตาวิหารธรรมแลเป็นส่วนมากในบัดนี้”

{๘๓๘} “สาธุ สาธุ สารีบุตร ที่ทราบว่าเธออยู่ด้วยวิหารธรรมของมหาบุรุษ เป็นส่วนมากในบัดนี้ เพราะวิหารธรรมของมหาบุรุษนี้ก็คือสุญญตา เพราะฉะนั้นแล สารีบุตร ภิกษุถ้าจำนงว่า ‘เราจะอยู่ด้วยสุญญตาวิหารธรรมเป็นส่วนมาก’ ภิกษุนั้นพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราใช้ทางใดเข้าหมู่บ้านไปบิณฑบาต ใช้สถานที่ใดเที่ยวไปบิณฑบาต และใช้ทางใดกลับจากบิณฑบาต ในทางและสถานที่นั้น ๆ เรามีความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลง หรือกิเลสกระทบใจในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุบ้างไหม’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่รู้อย่างนี้ว่า ‘เราใช้ทางใดเข้าหมู่บ้านไปบิณฑบาต ใช้สถานที่ใดเที่ยวไปบิณฑบาต และใช้ทางใดกลับจากบิณฑบาต ในทางและสถานที่นั้น ๆ เรามีความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลง หรือกิเลสกระทบใจ

ในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุอยู่’ ภิกษุนั้นพึงพยายามละบาปธรรมอันเป็นอกุศลนั้นเสีย ดูก่อนสารีบุตร แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราใช้ทางใดเข้าหมู่บ้านไปบิณฑบาต ใช้สถานที่ใดเที่ยวไปบิณฑบาต และใช้ทางใดกลับจากบิณฑบาต ในทางและสถานที่นั้น ๆ เราไม่มีความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลง หรือกิเลสกระทบใจในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล

{๘๓๙} [๔๓๙] ยังมีข้ออื่นอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราใช้ทางใดเข้าหมู่บ้านไปบิณฑบาต ใช้สถานที่ใดเที่ยวไปบิณฑบาต และใช้ทางใดกลับจากบิณฑบาต ในทางและสถานที่นั้น ๆ เรามีความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลง หรือกิเลสกระทบใจในเสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ... ในกลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ... ในรสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา... ในโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย... ในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนบ้างไหม’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราใช้ทางใดเข้าหมู่บ้านไปบิณฑบาต ใช้สถานที่ใดเที่ยวไปบิณฑบาต และใช้ทางใดกลับจากบิณฑบาต ในทางและสถานที่นั้น

ๆ เรามีความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลง หรือกิเลสกระทบใจในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนอยู่’ ภิกษุนั้นพึงพยายามละบาปธรรมอันเป็นอกุศลเหล่านั้นเสีย ดูก่อนสารีบุตร แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่รู้อย่างนี้ว่า ‘เราใช้ทางใดเข้าหมู่บ้านไปบิณฑบาต ใช้สถานที่ใดเที่ยวไปบิณฑบาต และใช้ทางใดกลับจากบิณฑบาต ในทางและสถานที่นั้น ๆ เราไม่มีความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลง หรือกิเลส กระทบใจในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล{๘๔๐} [๔๔๐] ยังมีข้ออื่นอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราละกามคุณ ๕ ได้แล้วหรือหนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า

‘เรายังละกามคุณ ๕ ไม่ได้เลย’ ภิกษุนั้นพึงพยายามละกามคุณ ๕ ให้ได้ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราละกามคุณ ๕ ได้แล้ว’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล

{๘๔๑} [๔๔๑] ข้ออื่นยังมีอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราละนิวรณ์ ๕ ได้แล้วหรือหนอ’ ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังละนิวรณ์ ๕ ไม่ได้เลย’ ภิกษุนั้นพึงพยายามละนิวรณ์ ๕ ให้ได้ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่รู้อย่างนี้ว่า ‘เราละนิวรณ์ ๕ ได้แล้ว’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล{๘๔๒} [๔๔๒] ข้ออื่นยังมีอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เรากำหนดรู้อุปาทานขันธ์ ๕ ได้แล้วหรือหนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังกำหนดรู้อุปาทานขันธ์ ๕ ไม่ได้เลย’ ภิกษุนั้นพึงพยายามกำหนดรู้อุปาทานขันธ์

๕ ให้ได้ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรากำหนดรู้อุปาทานขันธ์ ๕ ได้แล้ว’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล{๘๔๓} [๔๔๓] ข้ออื่นยังมีอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราเจริญสติปัฏฐาน ๔ แล้วหรือหนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ เลย’ ภิกษุนั้นพึงพยายามเจริญสติปัฏฐาน ๔ ให้ได้ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเจริญสติปัฏฐาน ๔ แล้ว’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล{๘๔๔} [๔๔๔] ข้ออื่นยังมีอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราเจริญสัมมัปปธาน ๔ แล้วหรือหนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังไม่ได้เจริญสัมมัปปธาน ๔ เลย’ ภิกษุนั้นพึงพยายามเจริญสัมมัปปธาน

๔ ให้ได้ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเจริญสัมมัปปธาน ๔ แล้ว’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล

{๘๔๕} [๔๔๕] ข้ออื่นยังมีอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราเจริญอิทธิบาท ๔ แล้วหรือหนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังไม่ได้เจริญอิทธิบาท ๔ เลย’ ภิกษุนั้นพึงพยายามเจริญอิทธิบาท ๔ ให้ได้ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล{๘๔๖} [๔๔๖] ข้ออื่นยังมีอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราเจริญอินทรีย์ ๕ แล้วหรือหนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังไม่ได้เจริญอินทรีย์ ๕ เลย’

ภิกษุนั้นพึงพยายามเจริญอินทรีย์ ๕ ให้ได้ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเจริญอินทรีย์ ๕ ได้แล้ว’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล{๘๔๗} [๔๔๗] ข้ออื่นยังมีอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราเจริญพละ ๕ แล้วหรือหนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังไม่ได้เจริญพละ ๕ เลย’ ภิกษุนั้นพึงพยายามเจริญพละ ๕ ให้ได้ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเจริญพละ ๕ แล้ว’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์ นั้นนั่นแล{๘๔๘} [๔๔๘] ข้ออื่นยังมีอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราเจริญโพชฌงค์ ๗ แล้วหรือหนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังไม่ได้เจริญโพชฌงค์ ๗ เลย’ ภิกษุนั้นพึงพยายามเจริญโพชฌงค์ ๗

ให้ได้ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้วา ‘เราเจริญโพชฌงค์ ๗ แล้ว ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล

{๘๔๙} [๔๔๙] ข้ออื่นยังมีอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า เราเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ แล้วหรือหนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังไม่ได้เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ เลย’ ภิกษุนั้นพึงพยายามเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้ได้ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ แล้ว ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล{๘๕๐} [๔๕๐] ข้ออื่นยังมีอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราเจริญสมถะและวิปัสสนาแล้วหรือหนอ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังไม่ได้เจริญสมถะและวิปัสสนาเลย’

ภิกษุนั้นพึงพยายามเจริญสมถะและวิปัสสนาให้ได้ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเจริญสมถะและวิปัสสนาแล้ว’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล{๘๕๑} [๔๕๑] ข้ออื่นยังมีอีก สารีบุตร ภิกษุพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราทำวิชชาและวิมุตติให้แจ้งแล้วหรือหนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังไม่ได้ทำวิชชาและวิมุตติให้แจ้งเลย ภิกษุนั้นพึงพยายาม ทำวิชชาและวิมุตติให้แจ้ง แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราทำวิชชาและวิมุตติให้แจ้งแล้ว’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้หมั่นศึกษาทั้งกลางวันและกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแล{๘๕๒} [๔๕๒] ดูก่อนสารีบุตร ก็เหล่าสมณะหรือพราหมณ์ผู้เคยทำบิณฑบาตให้บริสุทธ์มาแล้วในอดีตกาลบรรดามี ทั้งหมดนั้นก็พิจารณาแล้วพิจารณาเล่าอย่างนี้ทีเดียวจึงทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์ได้ เหล่าสมณะหรือพราหมณ์ผู้จัก

ทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์ในอนาคตกาลบรรดามี ทั้งหมดนั้นจักต้องพิจารณา แล้วพิจารณาเล่าอย่างนี้ทีเดียวจึงจักทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์ได้ เหล่าสมณะหรือพราหมณ์ผู้กำลังทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์อยู่ในบัดนี้บรรดามี ทั้งหมดนั้นย่อมพิจารณาแล้วพิจารณาเล่าอย่างนี้ทีเดียวจึงทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์ได้ เพราะฉะนั้นแล พวกเธอพึงสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาแล้วพิจารณาเล่าทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์ ดูก่อนสารีบุตร พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้แล”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตรที่ ๙

๑๐. อินทริยภาวนาสูตร

ว่าด้วยการอบรมอินทรีย์

{๘๕๓} [๔๕๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าไผ่ในนิคมชื่อกัชชังคลา ครั้งนั้นแล อุตตรมาณพผู้เป็นศิษย์พราหมณ์ปาราสิริยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าไต้ตรัสถามดังนี้้ว่า{๘๕๔} “ดูก่อนอุตตระปาราสิริยพราหมณ์แสดงการอบรมอินทรีย์แก่สาวกหรือเปล่า”

อุตตรมาณพกราบทูลว่า “แสดง พระโคดมผู้เจริญ”

“ดูก่อนอุตตระ แสดงอย่างใดบ้าง”