๔. โลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร เล่ม ๑๔

{๕๖๔} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหากัจจานะเป็นบัณฑิต มีปัญญามาก แม้หากพวกเธอสอบถามเนื้อความนั้นกะเรา เราก็ จะพยากรณ์เนื้อความนั้นอย่างเดียวกับที่มหากัจจานะพยากรณ์แล้วเหมือนกัน ก็แหละเนื้อความของอุทเทสนั้นเป็นดังนี้แล พวกเธอจงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ มหากัจจานภัทเทกรัตตสูตรที่ ๓

๔. โลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร

ว่าด้วยพระโลมสกังคิยะแสดงภัทเทกรัตตธรรม

{๕๖๕} [๒๘๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล ท่านพระโลมสกังคิยะอยู่ที่นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีที่จะผ่านพ้นไป จันทนเทพบุตรมีรัศมีงามยิ่งส่องนิโครธาราม ให้สว่างไสวไปทั่ว เข้าไปหาท่านพระโลมสกังคียะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งจันทนเทพบุตรยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะท่านพระโลมสกังคิยะดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ ท่านทรงจำอุทเทสและวิภังค์ของบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญได้ไหม”

{๕๖๖} ท่านพระโลมสกังคิยะกล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เราทรงจำไม่ได้ ก็ท่านทรงจำได้หรือ”

“ดูก่อนภิกษุ แม้ข้าพเจ้าเองก็ทรงจำไม่ได้ และท่านทรงจำคาถาแสดงราตรีเดียวเจริญได้ไหม”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เราทรงจำไม่ได้ ก็ท่านทรงจำได้หรือ”

“ดูก่อนภิกษุ ข้าพเจ้าทรงจำได้

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ท่านทรงจำได้อย่างไรเล่า”

{๕๖๗} “ดูก่อนภิกษุ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ที่ควงไม้ปาริจฉัตตกะ ในหมู่เทวดาชั้นดาวดึงส์ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสอุทเทสและวิภังค์ของบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญโปรดเทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า

บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่ควรมุ่ง

หวังถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็เป็น

อันละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึงก็เป็นอันยังไม่มาถึง

ก็บุคคลใดเห็นแจ้งธรรมปัจจุบันอันไม่ง่อนแง่น

ไม่คลอนแคลนในธรรมนั้น ๆ ได้ บุคคลนั้นพึงเจริญ

ธรรมนั้นเนือง ๆ ให้ปรุโปร่งเถิด

พึงทำความเพียรเสียในวันนี้แหละ ใครเล่าจะรู้ได้

ว่าความตายจะมีในวันพรุ่งนี้ เพราะว่าการขอผ่อนผัน

กับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้นย่อมไม่มีแก่เราทั้งหลายเลย

พระมุนีผู้สงบย่อมเรียกบุคคลผู้มีปกติอยู่อย่างนี้

มีความเพียร ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืน

นั้นแลว่า ‘ผู้มีราตรีเดียวเจริญ’ ดังนี้แล

{๕๖๘} ดูก่อนภิกษุ ข้าพเจ้าทรงจำคาถาแสดงราตรีเดียวเจริญอย่างนี้แล ขอท่านจงศึกษา เล่าเรียน และทรงจำอุทเทสและวิภังค์ของบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญไว้เถิดเพราะอุทเทสและวิภังค์ของบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญล้วนมีประโยชน์

เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์’ จันทนเทพบุตรกล่าวดังนี้แล้วได้อันตรธานไป ณ ที่นั้นเอง

{๕๖๙} [๒๘๗] ครั้งนั้นแล ท่านพระโลมสกังคิยะพอล่วงราตรีนั้นไปแล้ว จึงเก็บเสนาสนะ ถือบาตรจีวรมุ่งจาริกไปยังพระนครสาวัตถี เมื่อจาริกไปโดยลำดับ ถึงพระนครสาวัตถีแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ครั้นแล้วจึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง ข้าพระองค์อยู่ที่นิโครธาราม พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ขณะนั้น เมื่อราตรีจะผ่านพ้นไป เทพบุตรตนหนึ่งมีรัศมีงามยิ่ง ส่องนิโครธารามให้สว่างไสวไปทั่ว เข้าไปหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่แล้วได้ยืนอยู่

ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ท่านทรงจำอุทเทสและวิภังค์ของบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญได้ไหม’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเทพบุตรนั้นกล่าวแล้วอย่างนี้ ข้าพระองค์ได้กล่าวกะเทพบุตรนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เราทรงจำไม่ได้ ก็ท่านทรงจำได้หรือ’ เทพบุตรนั้นกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุ แม้ข้าพระเจ้าเองก็ทรงจำไม่ได้ และท่านทรงจำคาถาแสดงราตรีเดียวเจริญได้ไหม’ ข้าพระองค์ตอบว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เราทรงจำไม่ได้ ก็ท่านทรงจำ ได้หรือ’ เทพบุตรนั้นกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ข้าพเจ้าจำได้’ ข้าพระองค์จึง ถามว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท่านทรงจำได้อย่างไรเล่า’ เทพบุตรนั้นจึงกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ที่ควงไม้ปาริจฉัตตกะ ในหมู่เทวดาชั้นดาวดึงส์ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสอุทเทสและวิภังค์ของบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญโปรดเทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า

บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ...

พระมุนีผู้สงบย่อมเรียกบุคคล...นั้นแลว่า ‘ผู้มี

ราตรีเดียวเจริญ’

ดังนี้แล ดูก่อนภิกษุ ข้าพเจ้าทรงจำคาถาแสดงราตรีเดียวเจริญได้อย่างนี้แล ท่านจงศึกษา เล่าเรียน และทรงจำอุทเทสและวิภังค์ของบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญไว้เถิดเพราะอุทเทสและวิภังค์ของบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญล้วนมีประโยชน์ เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทพบุตรนั้นกล่าวดังนี้ แล้วได้อันตรธานไป ณ ที่นั้นเอง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดแสดงอุทเทสและวิภังค์ของบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด”{๕๗๐} [๒๘๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอรู้จักเทพบุตรนั้นไหมเล่า”

ท่านพระโลมสกังคิยะกราบทูลว่า “ไม่รู้จักเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ เทพบุตรนั้นชื่อว่าจันทนะ จันทนเทพบุตรสนใจ ใส่ใจ ใฝ่ใจ เงี่ยโสตลงฟังธรรม ดูก่อนภิกษุ ถ้าเช่นนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”ภิกษุนั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“พร้อมแล้วพระพุทธเจ้าข้า”{๕๗๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่ควรมุ่ง

หวังถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็เป็น

อันละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึงก็เป็นอันยังไม่มาถึง

ก็บุคคลใดเห็นแจ้งธรรมปัจจุบันอันไม่ง่อนแง่น

ไม่คลอนแคลนในธรรมนั้น ๆ ได้ บุคคลนั้นพึงเจริญ

ธรรมนั้นเนือง ๆ ให้ปรุโปร่งเถิด

พึงทำความเพียรเสียในวันนี้แหละ ใครเล่าจะรู้ได้

ว่าความตายจะมีในวันพรุ่งนี้ เพราะว่าการขอผ่อนผัน

กับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้นย่อมไม่มีแก่เราทั้งหลายเลย

พระมุนีผู้สงบย่อมเรียกบุคคลผู้มีปกติอยู่อย่างนี้

มีความเพียร ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืน

นั้นแลว่า ‘ผู้มีราตรีเดียวเจริญ’ ดังนี้แล

ผู้คำนึงและไม่คำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว

{๕๗๒} ดูก่อนภิกษุ ก็บุคคลย่อมคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างไร คือ รำพึงถึงความเพลิดเพลินในเรื่องนั้น ๆ ว่า ‘ในอดีต เราได้มีรูปอย่างนี้ ได้มีเวทนาอย่างนี้ ได้มีสัญญาอย่างนี้ ได้มีสังขารอย่างนี้ ได้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนภิกษุ อย่างนี้แลชื่อว่าคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว{๕๗๓} ดูก่อนภิกษุ ก็บุคคลย่อมไม่คำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างไร คือ ไม่รำพึงถึงความเพลิดเพลินในเรื่องนั้น ๆ ว่า ‘ในอดีต เราได้มีรูปอย่างนี้ ได้มีเวทนาอย่างนี้ ได้มีสัญญาอย่างนี้ ได้มีสังขารอย่างนี้ ได้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนภิกษุ อย่างนี้แลชื่อว่าไม่คำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว

ผู้มุ่งหวังและไม่มุ่งหวังถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึง

{๕๗๔} ดูก่อนภิกษุ ก็บุคคลย่อมมุ่งหวังถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึงอย่างไร

คือ รำพึงถึงความเพลิดเพลินในเรื่องนั้น ๆ ว่า ‘ในอนาคต ขอเราพึงมีรูปอย่างนี้ พึงมีเวทนาอย่างนี้ พึงมีสัญญาอย่างนี้ พึงมีสังขารอย่างนี้ พึงมีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนภิกษุ อย่างนี้แลชื่อว่ามุ่งหวังถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึง{๕๗๕} ดูก่อนภิกษุ ก็บุคคลย่อมไม่มุ่งหวังถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึงอย่างไร

คือ ไม่รำพึงถึงความเพลิดเพลินในเรื่องนั้น ๆ ว่า ‘ในอนาคต ขอเราพึงมีรูปอย่างนี้ พึงมีเวทนาอย่างนี้ พึงมีสัญญาอย่างนี้ พึงมีสังขารอย่างนี้ พึงมีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนภิกษุ อย่างนี้แลชื่อว่าไม่มุ่งหวังถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึง

ผู้ง่อนแง่นและไม่ง่อนแง่นในธรรมปัจจุบัน

{๕๗๖} ดูก่อนภิกษุ ก็บุคคลย่อมง่อนแง่นในธรรมปัจจุบันอย่างไร

คือ ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเล็งเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง เล็งเห็นรูปในอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาในรูปบ้างย่อมเล็งเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาว่ามีเวทนาบ้าง เล็งเห็นเวทนาในอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาในเวทนาบ้าง

ย่อมเล็งเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาว่ามีสัญญาบ้าง เล็งเห็นสัญญาในอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาในสัญญาบ้าง

ย่อมเล็งเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาว่ามีสังขารบ้าง เล็งเห็นสังขารในอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาในสังขารบ้าง

ย่อมเล็งเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง เล็งเห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง

ดูก่อนภิกษุ อย่างนี้แลชื่อว่าง่อนแง่นในธรรมปัจจุบัน

{๕๗๗} ดูก่อนภิกษุ ก็บุคคลย่อมไม่ง่อนแง่นในธรรมปัจจุบันอย่างไร

คือ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่เล็งเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง ไม่เล็งเห็นรูปในอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาในรูปบ้างย่อมไม่เล็งเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีเวทนาบ้าง ไม่เล็งเห็นเวทนาในอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาในเวทนาบ้าง

ย่อมไม่เล็งเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีสัญญาบ้าง ไม่เล็งเห็นสัญญาในอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาในสัญญาบ้างย่อมไม่เล็งเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีสังขารบ้าง ไม่เล็งเห็นสังขารในอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาในสังขารบ้างย่อมไม่เล็งเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง ไม่เล็งเห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง

{๕๗๘} บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ...

พระมุนีผู้สงบย่อมเรียกบุคคล...นั้นแลว่า ‘ผู้มี

ราตรีเดียวเจริญ’ ดังนี้แล

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระโลมสกังคิยะยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ โลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตรที่ ๔

๕. จูฬกัมมวิภังคสูตร

ว่าด้วยกฎแห่งกรรม สูตรเล็ก

{๕๗๙} [๒๘๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล สุภมาณพผู้เป็นบุตรโตเทยยพราหมณ์ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง