๗. สฬายตนวิภังคสูตร เล่ม ๑๔

๗. สฬายตนวิภังคสูตร

ว่าด้วยการตั้งสติกำหนดอายตนะ

{๖๑๗} [๓๐๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสฬายตนวิภังค์แก่เธอทั้งหลายเธอทั้งหลายจงฟังสฬายตนวิภังค์นั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”

{๖๑๘} ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พร้อมแล้ว พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “เธอทั้งหลายพึงทราบอายตนะภายใน ๖ พึงทราบอายตนะภายนอก ๖ พึงทราบหมวดวิญญาณ ๖ พึงทราบหมวดผัสสะ ๖ พึงทราบความนึกหน่วงของใจ ๑๘ พึงทราบทางดำเนินของสัตว์ ๓๖ ใน ๓๖ ประการนั้น พวกเธอจงอาศัยทางดำเนินของสัตว์ที่เป็นวัฏฏะนี้ ละทางดำเนินของสัตว์ที่เป็นวิวัฏฏะนี้ และพึงทราบการตั้งสติ ๓ ประการ ที่พระอริยะเสพอยู่ประจำ ซึ่งพระอริยะผู้เสพอยู่ย่อมควรที่จะเป็นศาสดาสั่งสอนหมู่คณะ และพระอริยะนั้นเรียกได้ว่าเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกผู้ยอดเยี่ยมกว่าอาจารย์ผู้ฝึกทั้งหลาย นี้เป็นอุทเทสแห่งสฬายตนวิภังค์{๖๑๙} [๓๐๕] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงทราบอายตนะภายใน ๖’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว อายตนะ ๖ได้แก่ อายตนะคือจักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย และมโน ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงทราบอายตนะภายใน ๖’ นั่นเราอาศัยอายตนะดังนี้กล่าวแล้ว

{๖๒๐} ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงทราบอายตนะภายนอก ๖’ นั่นเราอาศัย อะไรกล่าวแล้ว อายตนะ๖ ได้แก่ อายตนะคือรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ

และธรรมารมณ์ ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงทราบอายตนะภายนอก ๖’ นั่นเราอาศัยอายตนะดังนี้กล่าวแล้ว

{๖๒๑} ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงทราบหมวดวิญญาณ ๖’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว วิญญาณ๖ ได้แก่ จักษุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงทราบหมวดวิญญาณ ๖’ นั่นเราอาศัยวิญญาณดังนี้กล่าวแล้ว{๖๒๒} ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงทราบหมวดผัสสะ ๖’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ผัสสะ ๖ ได้แก่ จักษุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงทราบหมวดผัสสะ ๖’ นั่นเราอาศัยสัมผัสดังนี้กล่าวแล้ว{๖๒๓} ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงทราบความนึกหน่วงของใจ ๑๘’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ความนึกหน่วงของใจ ๑๘ ได้แก่ เพราะเห็นรูปด้วยจักษุ ใจย่อมนึกหน่วงรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส นึกหน่วงรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส นึกหน่วงรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขาเพราะฟังเสียงด้วยโสตะ...

เพราะสูดดมกลิ่นด้วยฆานะ...

เพราะลิ้มรสด้วยชิวหา...

เพราะถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย...

เพราะรู้ธรรมารมณ์ด้วยมโน ใจย่อมนึกหน่วงธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส นึกหน่วงธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส นึกหน่วงธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา

รวมแล้วเป็นความนึกหน่วงฝ่ายโสมนัส ๖ ฝ่ายโทมนัส ๖ ฝ่ายอุเบกขา ๖

ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงทราบความนึกหน่วงของใจ ๑๘’ นั่นเรา อาศัยความนึกหน่วงดังนี้กล่าวแล้ว

{๖๒๔} [๓๐๖] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงทราบทางดำเนินของสัตว์ ๓๖’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ทางดำเนินของสัตว์ ๓๖ ได้แก่ โสมนัสอิงกามคุณ ๖ โสมนัสอิงวิปัสสนา ๖ โทมนัสอิงกามคุณ ๖ โทมนัสอิงวิปัสสนา ๖ อุเบกขาอิงกามคุณ ๖ อุเบกขาอิงวิปัสสนา ๖

{๖๒๕} ใน ๓๖ ประการนั้น โสมนัสอิงกามคุณ ๖ เป็นไฉน คือ เมื่อบุคคลเล็งเห็นการได้มาซึ่งรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่าชื่นชมยินดี ประกอบด้วยโลกามิส โดยว่าเป็นของที่ตนได้มา หรือหวนระลึกถึงรูปที่ตนเคยได้มาก่อน แต่เป็นอดีตไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ย่อมเกิดโสมนัสขึ้น โสมนัสเช่นนี้นี่เราเรียกว่า โสมนัสอิงกามคุณเมื่อบุคคลเล็งเห็นการได้เฉพาะซึ่งเสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตวิญญาณ...

เมื่อบุคคลเล็งเห็นการได้เฉพาะซึ่งกลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานวิญญาณ...

เมื่อบุคคลเล็งเห็นการได้เฉพาะซึ่งรสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณ...

เมื่อบุคคลเล็งเห็นการได้เฉพาะซึ่งโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกายวิญญาณ...

เมื่อบุคคลเล็งเห็นการได้เฉพาะซึ่งธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่าชื่นชมยินดี ประกอบด้วยโลกามิส โดยว่าเป็นของที่ตนได้ หรือหวนระลึกถึงธรรมารมณ์ที่เคยได้รับรู้มาก่อน แต่เป็นอดีตไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ย่อมเกิดโสมนัสขึ้น โสมนัสเช่นนี้นี่เราเรียกว่า โสมนัสอิงกามคุณเหล่านี้คือโสมนัสอิงกามคุณ ๖

{๖๒๖} ใน ๓๖ ประการนั้น โสมนัสอิงวิปัสสนา ๖ เป็นไฉน คือ เมื่อบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และความดับของรูปทั้งหลาย นั่นแล แล้วเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอยู่อย่างนี้ว่า ‘รูปในก่อน ก็ดี ในบัดนี้ก็ดี ทั้งหมดนั้นล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ ย่อมเกิดโสมนัสขึ้น โสมนัสเช่นนี้นี่เราเรียกว่า โสมนัสอิงวิปัสสนา

เมื่อบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของเสียงทั้งหลายนั่นแล...

เมื่อบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของกลิ่นทั้งหลายนั่นแล...

เมื่อบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของรสทั้งหลายนั่นแล...

เมื่อบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของโผฏฐัพพะทั้งหลายนั่นแล...

เมื่อบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของธรรมารมณ์ทั้งหลายนั่นแล แล้วเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอยู่อย่างนี้ว่า ‘ธรรมารมณ์ในก่อนก็ดี ในบัดนี้ก็ดี ทั้งหมดนั้น ล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ ย่อมเกิดโสมนัสขึ้น โสมนัสเช่นนี้นี่เราเรียกว่า โสมนัสอิงวิปัสสนาเหล่านี้คือโสมนัสอิงวิปัสสนา ๖ ประการ

{๖๒๗} [๓๐๗] ใน ๓๖ ประการนั้น โทมนัสอิงกามคุณ ๖ เป็นไฉน คือ เมื่อบุคคลเล็งเห็นความไม่ได้มาซึ่งรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่าชื่นชมยินดี ประกอบด้วยโลกามิส โดยว่าเป็นของที่ตนไม่ได้ หรือหวนระลึกถึงรูปที่ไม่เคยได้เห็นมาก่อน ที่เป็นอดีตไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ย่อมเกิดโทมนัสขึ้น โทมนัสเช่นนี้นี่เราเรียกว่า โทมนัสอิงกามคุณเมื่อบุคคลเล็งเห็นความไม่ได้มาซึ่งเสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตวิญญาณ...

เมื่อบุคคลเล็งเห็นความไม่ได้มาซึ่งกลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานวิญญาณ...

เมื่อบุคคลเล็งเห็นความไม่ได้มาซึ่งรสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณ...

เมื่อบุคคลเล็งเห็นความไม่ได้มาซึ่งโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกายวิญญาณ...

เมื่อบุคคลเล็งเห็นความไม่ได้มาซึ่งธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่าชื่นชมยินดี ประกอบด้วยโลกามิส โดยว่าเป็นของที่ตนไม่ได้รับรู้มา หรือหวนระลึกถึงธรรมารมณ์ที่ไม่เคยรับรู้มาก่อน แต่เป็นอดีตไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ย่อมเกิดโทมนัสขึ้น โทมนัสเช่นนี้นี่เราเรียกว่า โทมนัสอิงกามคุณ

เหล่านี้คือโทมนัสอิงกามคุณ ๖ ประการ

{๖๒๘} ใน ๓๖ ประการนั้น โทมนัสอิงวิปัสสนา ๖ เป็นไฉน คือ บุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และความดับของรูปทั้งหลายนั่นแล แล้วเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอยู่อย่างนี้ว่า ‘รูปในก่อนก็ดี ในบัดนี้ก็ดี ทั้งหมดนั้นล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ ย่อมตั้งความปรารถนาไว้ในอนุตตรวิโมกข์ว่า ‘เมื่อไรหนอ ตัวเราจึงจักเข้าถึงอายตนะที่พระอริยะทั้งหลายเข้าถึงแล้วอยู่กันในบัดนี้อยู่กะเขาได้บ้าง’ เมื่อตั้งความปรารถนาไว้ในอนุตตรวิโมกข์อยู่ดังนี้ ย่อมเกิดโทมนัสเพราะความปรารถนาเป็นปัจจัยขึ้น โทมนัสเช่นนี้นี่ เราเรียกว่า โทมนัสอิงวิปัสสนาบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของเสียงทั้งหลายนั่นแล...

บุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของกลิ่นทั้งหลายนั่นแล...

บุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของรสทั้งหลายนั่นแล...

บุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของโผฏฐัพพะทั้งหลายนั่นแล...

บุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของธรรมารมณ์ทั้งหลายนั่นแล แล้วเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘ธรรมารมณ์ในก่อนก็ดี ในบัดนี้ก็ดี ทั้งหมดนั้นล้วน ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความดับไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ ย่อมตั้งความปรารถนาไว้ในอนุตตรวิโมกข์ว่า ‘เมื่อไรหนอ ตัวเราจักเข้าถึงอายตนะที่พระอริยะทั้งหลายเข้าถึงแล้วอยู่กันในบัดนี้อยู่กะเขาได้บ้าง’ เมื่อตั้งความปรารถนาไว้ในอนุตตริวิโมกข์อยู่ดังนี้ ย่อมเกิดโทมนัสเพราะความปรารถนาเป็นปัจจัยขึ้น โทมนัสเช่นนี้นี่เราเรียกว่า โทมนัสอิงวิปัสสนาเหล่านี้คือโทมนัสอิงวิปัสสนา ๖ ประการ

{๖๒๙} [๓๐๘] ใน ๓๖ ประการนั้น อุเบกขาอิงกามคุณ ๖ เป็นไฉน คือ เพราะเห็นรูปด้วยจักษุ อุเบกขาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้โง่เขลา ผู้ยังเอาชนะกิเลสไม่ได้ ยังเอาชนะวิบากไม่ได้ ไม่เห็นโทษ ไม่ได้สดับ เป็นผู้หนาด้วยกิเลส อุเบกขาเช่นนี้นั้นยังล่วงพ้นรูปไปไม่ได้ เพราะฉะนั้น เราจึงเรียกว่า อุเบกขาอิงกามคุณ

เพราะฟังเสียงด้วยโสตะ...

เพราะสูดดมกลิ่นด้วยฆานะ...

เพราะลิ้มรสด้วยชิวหา...

เพราะถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย...

เพราะรู้ธรรมารมณ์ด้วยมโน อุเบกขาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้โง่เขลา ผู้ยังเอาชนะกิเลสไม่ได้ ยังเอาชนะวิบากไม่ได้ ไม่เห็นโทษ ไม่ได้สดับ เป็นผู้หนาด้วยกิเลส อุเบกขาเช่นนี้นั้นยังล่วงพ้นธรรมารมณ์ไปไม่ได้ เพราะฉะนั้น เราจึงเรียกว่า อุเบกขาอิงกามคุณ

เหล่านี้คืออุเบกขาอิงกามคุณ ๖ ประการ

{๖๓๐} ใน ๓๖ ประการนั้น อุเบกขาอิงวิปัสสนา ๖ เป็นไฉน คือ เมื่อบุคคล ทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และความดับของรูป ทั้งหลายนั่นแล แล้วเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอยู่อย่างนี้ว่า ‘รูปในก่อนก็ดี ในบัดนี้ก็ดี ทั้งหมดนั้นล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ ย่อมเกิดอุเบกขาขึ้น อุเบกขาเช่นนี้นั้นยังล่วงพ้นรูปไปไม่ได้ เพราะฉะนั้น เราจึงเรียกว่า อุเบกขาอิงวิปัสสนาเมื่อบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของเสียงทั้งหลายนั่นแล...

เมื่อบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของกลิ่นทั้งหลายนั่นแล...

เมื่อบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของรสทั้งหลายนั่นแล...

เมื่อบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของโผฏฐัพพะทั้งหลายนั่นแล...

เมื่อบุคคลทราบความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายยินดี และ ความดับของธรรมารมณ์ทั้งหลายนั่นแล แล้วเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอยู่อย่างนี้ว่า ‘ธรรมารมณ์ในก่อนก็ดี ในบัดนี้ก็ดี ทั้งหมดนั้น ล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ ย่อมเกิดอุเบกขาขึ้น อุเบกขาเช่นนี้นั้นยังล่วงพ้นธรรมารมณ์ไปไม่ได้ เพราะฉะนั้น เราจึงเรียกว่า อุเบกขาอิงวิปัสสนาเหล่านี้คืออุเบกขาอิงวิปัสสนา ๖ ประการ

ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ’พึงทราบทางดำเนินของสัตว์ ๓๖’ นั่นเราอาศัยทางดำเนินดังนี้กล่าวแล้ว

{๖๓๑} [๓๐๙] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ในทางดำเนินของสัตว์ ๓๖ นั้น พวกเธอจงอาศัยทางดำเนินของสัตว์ที่เป็นวัฏฏะนี้ ละทางดำเนินของสัตว์ที่เป็นวิวัฏฏะนี้’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใน ๓๖ ประการนั้น พวกเธอจงอาศัย คือ พึ่งพิงโสมนัสอิงวิปัสสนา ๖ นั้น ๆ แล้วจงละ คือ ก้าวล่วงโสมนัสอิงกามคุณ ๖ นั้น ๆ ให้ได้ อย่างนี้ย่อมเป็นอันละโสมนัสนั้น ๆ ได้ ย่อมเป็นอันก้าวล่วงโสมนัสนั้น ๆ ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใน ๓๖ ประการนั้น พวกเธอจงอาศัย คือ พึ่งพิงโทมนัสอิงวิปัสสนา ๖ นั้น ๆ แล้วจงละ คือ ก้าวล่วงโทมนัสอิงกามคุณ ๖ นั้น ๆ ให้ได้ อย่างนี้ย่อมเป็นอันละโทมนัสนั้น

ๆ ได้ ย่อมเป็นอันก้าวล่วงโทมนัสนั้น ๆ ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใน ๓๖ ประการนั้น พวกเธอจงอาศัย คือ พึ่งพิงอุเบกขาอิงวิปัสสนา ๖ นั้น ๆ แล้วจงละ คือ ก้าวล่วงอุเบกขาอิงกามคุณ ๖ นั้น ๆ ให้ได้ อย่างนี้ย่อมเป็นอันละอุเบกขานั้น ๆ ได้ เป็นอันก้าวล่วงโทมนัสนั้น ๆ ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใน ๓๖ ประการนั้น พวกเธอจงอาศัย คือ พึ่งพิงโสมนัสอิงวิปัสสนา ๖ นั้น แล้วจงละ คือ ก้าวล่วงเสียซึ่งโทมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ นั้น ๆ ให้ได้ อย่างนี้ย่อมเป็นอันละโทมนัสนั้น ๆ ได้ ย่อมเป็นอันก้าวล่วงโทมนัสนั้น ๆ ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใน ๓๖ ประการนั้น พวกเธอจงอาศัย คือ พึ่งพิงอุเบกขาอิงวิปัสสนา ๖ นั้น ๆ แล้วจงละ คือ ก้าวล่วงเสียซึ่งโสมนัสอิงวิปัสสนา ๖ นั้น ๆ ให้ได้ อย่างนี้ย่อมเป็นอันละโสมนัสนั้น ๆ ได้ ย่อมเป็นอันก้าวล่วงโสมนัสนั้น ๆ ได้{๖๓๒} [๓๑๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาที่มีประเภทต่างกัน อิงอารมณ์ต่างกันก็มี อุเบกขาที่เป็นหนึ่ง อิงอารมณ์เป็นหนึ่งก็มี

ก็อุเบกขาที่มีประเภทต่างกัน อิงอารมณ์ต่างกันเป็นไฉน คือ อุเบกขา ในรูป ในเสียง ในกลิ่น ในรส ในโผฏฐัพพะ นี้จัดเป็นอุเบกขาที่มีประเภทต่างกัน อิงอารมณ์ต่างกัน

ก็อุเบกขาที่เป็นหนึ่ง อิงอารมณ์เป็นหนึ่งเป็นไฉน คือ อุเบกขาที่อิงอากาสานัญจายตนะก็มี ที่อิงวิญญาณัญจายตนะก็มี ที่อิงอากิญจัญญายตนะก็มี ที่อิงเนวสัญญานาสัญญายตนะก็มี นี้จัดเป็นอุเบกขาที่เป็นหนึ่ง อิงอารมณ์เป็นหนึ่ง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอุเบกขา ๒ อย่างนั้น พวกเธอจงอาศัย คือ พึ่งพิง อุเบกขาที่เป็นหนึ่ง อิงอารมณ์เป็นหนึ่งนั้นแล้วจงละ คือ ก้าวล่วงอุเบกขาที่มีประเภทต่างกัน อิงอารมณ์ต่างกันนั้น ๆ ให้ได้ อย่างนี้ย่อมเป็นอันละอุเบกขานี้ได้ ย่อมเป็นอันก้าวล่วงอุเบกขานี้ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงอาศัย คือ พึ่งพิงวิปัสสนาอันให้ถึงความออกจากตัณหา แล้วจงละ คือ ก้าวล่วงอุเบกขาที่เป็นหนึ่ง อิงอารมณ์เป็นหนึ่งนั้นให้ได้ อย่างนี้ย่อมเป็นอันละอุเบกขานี้ได้ ย่อมเป็นอันก้าวล่วงอุเบกขานี้ได้

ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ในทางดำเนินของสัตว์ ๓๖ นั้น พวกเธอจงอาศัยทางดำเนินของสัตว์ที่เป็นวัฏฏะนี้ ละทางดำเนินของสัตว์ที่เป็นวิวัฏฏะนี้’ นั่นเราอาศัยการละการก้าวล่วงดังนี้กล่าวแล้ว

{๖๓๓} [๓๑๑] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘และพึงทราบการตั้งสติ ๓ ประการ ที่พระอริยะเสพอยู่ประจำ ซึ่งพระอริยะผู้เสพอยู่ย่อมควรที่จะเป็นศาสดาสั่งสอนหมู่คณะ’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว

{๖๓๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ศาสดาย่อมเป็นผู้อนุเคราะห์เกื้อกูล อาศัยความเอ็นดูแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า ‘นี่เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่พวกเธอ นี่เพื่อความสุขแก่พวกเธอ’ เหล่าสาวกของศาสดานั้นกลับไม่ยอมฟังด้วยดี ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งจิตรับรู้ และประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของศาสดาไป ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ในข้อนั้นตถาคตย่อมไม่ชื่นชม ไม่ยินดี และไม่ระคายเคือง

ย่อมมีสติสัมปชัญญะอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่าการตั้งสติประการที่ ๑ ที่พระอริยะเสพอยู่ประจำ ซึ่งพระอริยะผู้เสพอยู่ย่อมควรที่จะเป็นศาสดาสั่งสอนหมู่คณะ

{๖๓๕} ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ศาสดาย่อมเป็นผู้อนุเคราะห์เกื้อกูล อาศัยความเอ็นดูแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า ‘นี่เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่พวกเธอ นี่เพื่อความสุขแก่พวกเธอ’ เหล่าสาวกของศาสดานั้น บางพวกไม่ยอมฟังด้วยดี ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งจิตรับรู้ และประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของศาสดา บางพวกฟังด้วยดี เงี่ยโสตสดับ ตั้งจิตรับรู้ และไม่ประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของศาสดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในข้อนั้นตถาคตก็ไม่ชื่นชม ไม่ยินดี ทั้งจะไม่ชื่นชมก็ไม่ใช่ จะไม่ยินดีก็มิใช่ เว้นทั้งความชื่นชมและความไม่ชื่นชมทั้งสองอย่างนั้นแล้วเป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

นี้เราเรียกว่าการตั้งสติประการที่ ๒ ที่พระอริยะเสพอยู่ประจำ ซึ่งพระอริยะผู้เสพอยู่ย่อมควรที่จะเป็นศาสดาสั่งสอนหมู่คณะ{๖๓๖} ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ศาสดาย่อมเป็นผู้อนุเคราะห์เกื้อกูล อาศัยความเอ็นดูแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า ‘นี่เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่พวกเธอ นี่เพื่อความสุขแก่พวกเธอ’ เหล่าสาวกของศาสดานั้นย่อมฟังด้วยดี เงี่ยโสตสดับ ตั้งจิตรับรู้ และไม่ประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของศาสดา ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ในข้อนั้นตถาคตย่อมชื่นชมยินดี และไม่ระคายเคือง ย่อมมีสติสัมปชัญญะอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่าการตั้งสติประการที่ ๓ ที่พระอริยะเสพอยู่ประจำ ซึ่งพระอริยะผู้เสพอยู่ย่อมควรที่จะเป็นศาสดาสั่งสอนหมู่คณะ

ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘และพึงทราบการตั้งสติ ๓ ประการที่พระอริยะเสพอยู่ประจำ ซึ่งพระอริยะผู้เสพอยู่ย่อมควรที่จะเป็นศาสดาสั่งสอนหมู่คณะ’ นั่นเราอาศัยเหตุนี้กล่าวแล้ว

{๖๓๗} [๓๑๒] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พระอริยะนั้นเรียกได้ว่าเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกผู้ยอดเยี่ยมกว่าอาจารย์ผู้ฝึกทั้งหลาย’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างที่ควรฝึกที่คนฝึกช้างไสให้วิ่งย่อมวิ่งไปได้ทิศเดียวเท่านั้น คือ ทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้ ม้าที่ควรฝึกที่คนฝึกม้าขับขี่ให้วิ่ง ย่อมวิ่งไปได้ทิศเดียวเหมือนกัน คือ ทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้ โคที่ควรฝึกที่คนฝึกโคขับให้วิ่ง ย่อมวิ่งไปได้ทิศเดียวเหมือนกัน คือ ทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้ แต่บุรุษผู้ควรฝึกที่ตถาคตผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนให้วิ่ง ย่อมวิ่งไปได้ทั่วทั้ง ๘ ทิศ คือผู้ได้รูปฌาน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายได้ นี้ทิศที่ ๑

ผู้มีสัญญาในอรูปฌานภายในย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกได้ นี้ทิศที่ ๒

ย่อมเป็นผู้น้อมใจว่างามทั้งนั้น นี้ทิศที่ ๓

เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฎิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา ย่อมเข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ นี้ทิศที่ ๔

เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺฌาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ นี้ทิศที่ ๕

เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึง อากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ นี้ทิศที่ ๖

เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึง เนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้ทิศที่ ๗

เพราะล่วงเสียซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้ทิศที่ ๘

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษผู้ควรฝึกที่ตถาคตผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนให้วิ่ง ย่อมวิ่งไปได้ทั่วทั้ง ๘ ทิศดังนี้

ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พระอริยะนั้นเรียกได้ว่าเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกผู้ยอดเยี่ยมกว่าอาจารย์ผู้ฝึกทั้งหลาย’ นั้นเราอาศัยเหตุดังนี้กล่าวแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นต่างยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ สฬายตนวิภังคสูตรที่ ๗

๘. อุทเทสวิภังคสูตร

ว่าด้วยพระมหากัจจานะขยายความพระพุทธภาษิต

{๖๓๘} [๓๑๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัส พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสอย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอุทเทสวิภังค์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังอุทเทสวิภังค์นั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พร้อมแล้ว พระพุทธเจ้าข้า”{๖๓๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยอาการที่เมื่อพิจารณาอยู่ ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น เมื่อความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น จึงไม่มีเหตุให้เกิดชาติ ชรา มรณะ ทุกข์ และสมุทัยต่อไป” พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตดังนี้ ครั้นแล้วพระองค์ผู้ทรงเป็นพระสุคตเจ้าได้เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร