๗. จูฬหัตถิปโทปมสูตร เล่ม ๑๒

ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะได้ โดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ ก็อาสวะทั้งหลายของ เธอย่อมเป็นอันสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้ เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น เป็นผู้ข้ามพ้นตัณหาอันเป็นเหตุให้ข้องอยู่ในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้แล้วภิกษุนั้นย่อมวางใจเดิน วางใจยืน วางใจนั่ง วางใจนอนได้ ข้อนั้น เพราะเหตุอะไร เพราะไม่ได้ประสบมารผู้มีใจบาป”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้วภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ปาสราสิสูตรที่ ๖

๗. จูฬหัตถิปโทปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยรอยเท้าช้าง สูตรเล็ก

ปิโลติกปริพาชกเลื่อมใสพระพุทธเจ้า

{๓๒๙} [๒๘๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถีก็สมัยนั้นแล ชาณุสโสณี

พราหมณ์ออกจากพระนครสาวัตถีไปด้วยรถคันใหญ่เทียมด้วยลา มีเครื่อง ประดับ ขาวทุกอย่าง ในเวลาเที่ยงวัน ชาณุสโสณีพราหมณ์ได้เห็นปิโลติกปริพาชก เดินมาแต่ไกล ครั้นแล้วได้ทักปิโลติกปริพาชกดังนี้ว่า “เออแน่ะ ท่านวัจฉายนะ ผู้เจริญมาจากไหนแต่ยังวันเทียว”

ปิโลติกปริพาชกตอบว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาในที่นี้จากสำนักของ พระสมณโคดม”

“ท่านผู้เจริญเข้าใจถึงความเฉียบแหลมแห่งปัญญาของพระสมณโคดม ว่าทรงเป็นบัณฑิตหรือ”

“ท่านผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้าเป็นใครกัน จึงจักเข้าใจถึงความเฉียบแหลมแห่งปัญญาของพระสมณโคดมได้ แม้ผู้ที่จะพึงเข้าใจความเฉียบแหลมแห่งปัญญา ของพระสมณโคดมได้ก็ต้องเป็นเช่นกับพระสมณโคดมแน่แท้ทีเดียว”

“ข่าวว่า ท่านวัจฉายนะผู้เจริญสรรเสริญพระสมณโคดมด้วยคำสรรเสริญ ที่ยอดยิ่ง”

“ท่านผู้เจริญข้าพเจ้าเป็นใครกัน จึงจักไม่สรรเสริญพระสมณโคดม เพราะพระสมณโคดมผู้เจริญนั้นทรงเป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ใคร ๆ ก็สรรเสริญเยินยอกันทั้งนั้นแหละ”

“ท่านวัจฉายนะผู้เจริญเห็นอำนาจประโยชน์อะไรเล่า จึงเป็นผู้เลื่อมใสยิ่งในพระสมณโคดมถึงเพียงนี้”

ร่องรอย ๔ อย่างในพระพุทธเจ้า

{๓๓๐} ปิโลติกปริพาชกตอบว่า “ท่านผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้าเป็นใครจึงเป็นผู้เลื่อมใส ยิ่งในพระสมณโคดมถึงอย่างนี้น่ะหรือ ท่านผู้เจริญ เปรียบเหมือนพรานช้าง ผู้ฉลาดเข้าไปในนาควัน (ป่าเป็นที่อยู่ของช้าง) เห็นรอยเท้าช้างขนาดใหญ่ทั้ง โดยส่วนยาวทั้งโดยส่วนกว้างในนาควัน เขาพึงสันนิษฐานได้ว่า ‘แม่เจ้าโว้ย ช้างตัวนี้ใหญ่จริงหนอ’แม้ฉันใดข้าพเจ้าก็ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อได้

เห็นร่องรอย ๔ อย่าง ในพระสมณโคดมแล้ว ข้าพเจ้าก็สันนิษฐานได้ว่า ‘พระ ผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว,

[๒๘๙] ร่องรอย ๔ อย่างมีอะไรบ้าง

๑. ข้าพเจ้าเห็นขัตติยบัณฑิตบางพวกในโลกนี้ซึ่งเป็นผู้ละเอียดลออ เป็นผู้รู้และชำนาญการโต้ตอบกับผู้อื่น เป็นเหมือนนักขมังธนูผู้ยิงเนื้อทราย ขัตติยบัณฑิตเหล่านั้นประหนึ่งว่าจะเที่ยวทำลายทิฏฐิทั้งหลายของผู้อื่นด้วยปัญญาของตน ขัตติยบัณฑิตเหล่านั้นได้สดับข่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ เขาว่า พระสมณโคดมจักเสด็จยังหมู่บ้านหรือนิคมชื่อโน้น, ขัตติยบัณฑิตเหล่านั้นก็จะคิดผูกปัญหาด้วยตั้งใจว่า ‘พวกเราจักเข้าไปหาพระสมณโคดมแล้วถามปัญหาข้อนี้ หากว่าพระสมณโคดมนั้นถูกพวกเราถามแล้วอย่างนี้จักตอบอย่างนี้ไซร้ พวกเราก็จักยกวาทะ อย่างนี้ขึ้นถามพระองค์ แม้หากว่า พระสมณโคดมนั้นถูกพวกเราถามแล้วอย่างนี้จักตอบอย่าง นี้ไซร้ พวกเราก็จักยกวาทะแม้อย่างนี้ขึ้นถามพระองค์, จึงขัตติยบัณฑิตเหล่านั้นได้สดับว่า ‘ท่านผู้เจริญ เขาว่า พระสมณโคดมได้เสด็จถึงหมู่บ้านหรือนิคมชื่อโน้นแล้ว, ขัตติยบัณฑิตเหล่านั้นก็พากันเข้าไปเฝ้า ณ ที่ซึ่งพระสมณโคดมประทับอยู่ พระสมณโคดมกลับทรงชี้แจงขัตติยบัณฑิตเหล่านั้นให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ขัตติยบัณฑิตเหล่านั้นผู้อันพระสมณ

โคดมทรงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริง ด้วยธรรมีกถาแล้ว ก็ไม่ถามปัญหากะพระสมณโคดมเลย แล้วจักยกวาทะแก่พระสมณโคดมแต่ที่ไหน ที่แท้ก็กลาย เป็นสาวกของพระสมณโคดมนั่นแหละไป ท่านผู้เจริญ เมื่อ ข้าพเจ้าได้เห็นร่องรอยอย่างที่ ๑ นี้ ในพระสมณโคดมแล้ว ข้าพเจ้าก็สันนิษฐานได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’๒. ยังมีอีกอย่างหนึ่ง ท่านผู้เจริญข้าพเจ้าเห็นพราหมณบัณฑิตบางพวกในโลกนี้... เมื่อข้าพเจ้าได้เห็นร่องรอยอย่างที่ ๒ นี้ในพระสมณโคดมแล้ว ข้าพเจ้าก็สันนิษฐานได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’

๓. ยังมีอีกอย่างหนี่ง ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเห็นคฤหบดีบัณฑิต ... เมื่อข้าพเจ้าได้เห็นร่องรอยอย่างที่ ๓ นี้ในพระสมณโคดมแล้ว ข้าพเจ้าก็สันนิษฐานได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์สาวกของ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’

๔. ยังมีอีกอย่างหนึ่ง ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเห็นสมณบัณฑิต บางพวกในโลกนี้ซี่งเป็นผู้ละเอียดลออ เป็นผู้รู้และชำนาญ การโต้ตอบกับผู้อื่นเป็นเหมือนนักขมังธนูผู้ยิงเนื้อทราย สมณบัณฑิตเหล่านั้นประหนึ่งว่าจะเที่ยวทำลายทิฏฐิทั้งหลาย

ของผู้อื่นด้วยปัญญาของตน สมณบัณฑิตเหล่านั้นได้สดับข่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ เขาว่าพระสมณโคดมจักเสด็จยัง หมู่บ้านหรือนิคมชื่อโน้น’ สมณบัณฑิตเหล่านั้นก็จะคิดผูก ปัญหาด้วยตั้งใจว่า ‘พวกเราจักเข้าไปหาพระสมณโคดม แล้วถามปัญหาข้อนี้ หากว่าพระสมณโคดมนั้นถูกพวกเรา ถามแล้วอย่างนี้จักตอบอย่างนี้ไซร้ พวกเราก็จักยกวาทะอย่างนี้ขึ้นถามพระองค์ แม้หากว่าพระสมณโคดมนั้นถูก พวกเราถามแล้วอย่างนี้จักตอบอย่างนี้ไซร้ พวกเราก็จักยกวาทะแม้อย่างนี้ขึ้นถามพระองค์, สมณบัณฑิตเหล่านั้น ได้สดับว่า ‘ท่านผู้เจริญ เขาว่าพระสมณโคดมได้เสด็จถึง หมู่บ้านหรือนิคมชื่อโน้นแล้ว’ สมณบัณฑิตเหล่านั้นก็พา

กันเข้าไปเฝ้า ณ ที่ซึ่งพระสมณ่โคดมประทับอยู่ พระสมณโคดมกลับทรงชี้แจงสมณบัณฑิตเหล่านั้นให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา สมณบัณฑิตเหล่านั้นผู้อันพระสมณโคดมทรงให้เห็นแจ้งให้ สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ก็ไม่ถามปัญหากะพระสมณโคดมเลย แล้วจักยกวาทะแก่พระ สมณโคดมแต่ที่ไหน ที่แท้กลับทูลขอโอกาสพระสมณโคดม เพื่อออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตกัน พระสมณโคดม ก็ทรงบรรพชาให้สมณบัณฑิตเหล่านั้นสมณบัณฑิตเหล่านั้น ซึ่งพระสมณโคดมทรงบรรพชาให้ในอนาคาริยวินัยนั้นแล้ว ก็ปลีกตัวออกจากหมู่ ไม่ประมาท บำเพ็ญเพียร มีจิตมุ่งพระ นิพพานอยู่ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันเป็นคุณยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ต้องการได้ด้วย ปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่สมณบัณฑิตเหล่านั้นจึงพากัน

กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เราทั้งหลายไม่เสียหายเลยแม้แต่น้อย เราทั้งหลายไม่เสียหายเลยแม้แต่น้อย เพราะว่าเมื่อก่อนเราทั้งหลายไม่เป็นสมณะ เลยก็ปฏิญาณว่า ‘พวกเราเป็นสมณะ’ ไม่เป็นพราหมณ์เลย ก็ปฏิญาณว่า ‘พวกเราเป็นพราหมณ์’ ไม่เป็นพระอรหันต์เลย ก็ปฏิญาณว่า ‘พวกเราเป็นพระอรหันต์’ บัดนี้แล พวกเราเป็นสมณะแล้ว บัดนี้แลพวกเราเป็นพราหมณ์แล้ว บัดนี้แลพวกเราเป็นพระอรหันต์แล้ว’ ท่านผู้เจริญ เมื่อข้าพเจ้าได้เห็นร่องรอย อย่างที่ ๔ นี้ในพระสมณโคดมแล้ว ข้าพเจ้าก็สันนิษฐานได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’ท่านผู้เจริญเมื่อข้าพเจ้าได้เห็นร่องรอย ๔ อย่างเหล่านี้ในพระสมณโคดมแล้วข้าพเจ้าก็สันนิษฐานได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’

{๓๓๑} [๒๙๐] เมื่อปิโลติกปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ชาณุสโสณีพราหมณ์ ได้ลงจากรถคันใหญ่เทียมด้วยลา มีเครื่องประดับขาวทุกอย่าง แล้วห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือไปทางทิศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ แล้วเปล่งอุทานวาจาสามครั้งว่า

“ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ถ้ากระไรเราพึงได้พบกับพระสมณโคดมพระองค์นั้นบ้างในบางครั้ง บางแห่ง เผื่อจะได้สนทนาปราศรัยกันบ้าง”

ครั้งนั้นแล ชาณุสโสณีพราหมณ์ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้สนทนาปราศรัยกับผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการสนทนา ปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลเล่าเรื่องตามที่ได้สนทนาปราศรัยมากับปิโลติกปริพาชกทั้งหมด ถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า

เมื่อชาณุสโสณีพราหมณ์กราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะชาณุสโสณีพราหมณ์ดังนี้ว่า ‘'ดูก่อนพราหมณ์ ข้ออุปมาด้วยรอยเท้าช้างจะ ได้บริบูรณ์โดยพิสดารด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้ก็หาไม่ ก็แลขอท่านจงฟัง อุปมาด้วยรอยเท้าช้างอย่างที่บริบูรณ์โดยพิสดาร จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ให้ฟัง” ชาณุสโสณีพราหมณ์ทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

อุปมาด้วยรอยเท้าช้าง

{๓๓๒} [๒๙๑] “ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนควาญช้างเข้าไปยังนาควัน เขา เห็นรอยเท้าช้างขนาดใหญ่ทั้งโดยส่วนยาวทั้งโดยส่วนกว้างในนาควัน ควาญ ช้างผู้ฉลาดย่อมจะไม่ตัดสินไปก่อนว่า “แม่เจ้าโว้ย ช้างตัวนี้ใหญ่จริงหนอ, ข้อ นั้นเพราะเหตุไรเพราะเหตุว่าในนาควันมีช้างพังที่ชื่อว่าวามนิกา ซึ่งมีรอยเท้าใหญ่อยู่ รอยเท้านี้พึงเป็นรอยเท้าช้างพังวามนิกาเหล่านั้นก็ได้ควาญช้างนั้นตามรอยเท้าช้างนั่นไป เมื่อตามรอยเท้าช้างนั่นไปอยู่ ก็จะ เห็นรอยเท้าช้างขนาดใหญ่ทั้งโดยส่วนยาวทั้งโดยส่วนกว้าง และที่ซึ่งถูกเสียดสีในที่สูงๆในนาควัน ควาญช้างผู้ฉลาดก็จะยังไม่ตัดสินไปก่อนว่า ‘แม่เจ้าโว้ย ช้างตัวนี้ใหญ่จริงหนอ’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าในนาควันมีช้างพังที่ ชื่อว่าอุจจากฬารีกา ซึ่งมีรอยเท้าใหญ่อยู่ รอยเท้านี้พึงเป็นรอยเท้าช้างพังอุจจากฬาริกาเหล่านั้นก็ได้

ควาญช้างนั้นตามรอยเท้าช้างนั้นไป เมื่อตามรอยเท้าช้างนั้นไปอยู่ ก็จะเห็นรอยเท้าช้างขนาดใหญ่ทั้งโดยส่วนยาวทั้งโดยส่วนกว้าง ที่ซึ่งถูกเสียดสีในที่สูง ๆ และที่ซึ่งถูกงาแซะขาดในที่สูง ๆ ในนาควัน ควาญช้างผู้ฉลาดก็จะยังไม่ตัดสินไปก่อนว่า “แม่เจ้าโว้ย ช้างตัวนี้ใหญ่จริงหนอ, ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าในนาควันมีช้างพังที่ชื่อว่าอุจจากเณรุกา ซึ่งมีรอยเท้าใหญ่อยู่ รอยเท้านี้พึงเป็นรอยเท้าช้างพังอุจจากเณรุกาเหล่านั้นก็ได้ควาญช้างนั้นตามรอยเท้าช้างนั้นไป เมื่อตามรอยเท้าช้างนั้นไปอยู่ ก็จะเห็นรอยเท้าช้างขนาดใหญ่ทั้งโดยส่วนยาวทั้งโดยส่วนกว้าง ที่ซึ่งถูกเสียดสีในที่สูง

ๆ ที่ซึ่งถูกงาแซะขาดในที่สูง ๆ และกิ่งไม้หักในที่สูง ๆ ทั้งเห็นช้าง นั้นอยู่โคนต้นไม้ อยู่ในที่แจ้ง เดินอยู่ ยืนอยู่ จ่อมอยู่ หรือนอนอยู่ เขาจึงตัดสินลงไปว่า ‘ช้างตัวนี้เองเป็นช้างที่ใหญ่ตัวนั้น’ แม้ฉันใดดูก่อนพราหมณ์ ข้ออุปไมยก็ฉันนั้นเหมือนกันนั่นแล ตถาคต อุบัติมา ในโลกนี้เป็นพระอรหันต์ตรัสรู้เองโดยชอบถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกพระธรรม ตถาคตนั้นทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกให้แจ้งชัดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย

ตถาคตนั้นแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศ พรหมจรรย์ อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน

คฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ได้ฟังธรรมนั้นเข้าครั้นฟังแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธาเขา ย่อมเห็นตระหนักว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์ บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต’สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผม และหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิตแล้ว

ความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาสาชีพ

{๓๓๓} [๒๙๒] เขาบวชอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ ของ ภิกษุทั้งหลาย คือ

อริยสีลขันธ์

๑. เป็นผู้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณา หวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่๒. เป็นผู้ละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่๓. เป็นผู้ละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกลเว้นขาดจากเมถุน อันเป็นกิจของชาวบ้าน๔. เป็นผู้ละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก

๕. เป็นผู้ละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือ ฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๖. เป็นผู้ละคำหยาบเว้นขาดจากคำหยาบกล่าวแต่คำที่ ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ

๗. เป็นผู้ละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วย ประโยชน์ตามกาลอันควร

[๒๙๓] ๘. เป็นผู้เว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม

๙. เป็นผู้ฉันหนเคียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลาวิกาล

๑๐.เป็นผู้เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล๑๑. เป็นผู้เว้นขาดจากการทัดทรง ประดับและตบแต่งร่างกายด้วยดอกไม้ ของหอมและเครื่องประทินผิวอัน เป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว๑๒.เป็นผู้เว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

๑๓. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับทองและเงิน

๑๔. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ

๑๕. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ

๑๖. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี

๑๗. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย

๑๘. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ

๑๙. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร

๒๐. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา

๒๑. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน

๒๒. เป็นผู้เว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร

๒๓. เป็นผู้เว้นขาดจากการซื้อการขาย

๒๔. เป็นผู้เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด

๒๕. เป็นผู้เว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง

๒๖. เป็นผู้เว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่

อริยสันโดษ

[๒๙๔] ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษ ด้วยจีวรพอคุ้มกายด้วยบิณฑบาตพอ อิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหน ก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วย จีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์เช่นนี้ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน

อริยอินทรียสังวร

[๒๙๕] ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยจักษุ แล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็น ส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษา จักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ เธอฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูด ดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อม ปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรม อันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่า

สำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุประกอบด้วยอริยอินทรีย์สังวรเช่นนี้ ย่อมได้เสวย สุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน

อริยสติสัมปชัญญะ

ภิกษุนั้นย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ใน การเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร แสะจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำ ความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง

การละนิวรณ์

{๓๓๔} [๒๙๖] ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร อริยสติสัมปชัญญะ และอริยสันโดษเช่นนี้แล้ว พักอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรง สติไว้เฉพาะหน้า เธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลก แล้ว ย่อมมีใจปราศ จากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้าย คือพยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้ว ย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละ อุทธัจจกุกกุจจะแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มิจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้ว ย่อมเป็นผู้ข้าม

วิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้ บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้

ฌาน ๔

{๓๓๕} [๒๙๗] ๑. ภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ เหล่านี้อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต เป็นเครื่องทอนกำลังปัญญาได้แล้ว สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่

ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้เราเรียกว่า ‘ตถาคตบท ร่องรอยคือญาณของ ตถาคต’ บ้าง ‘ตถาคตนิเสวิตะ ฐานะที่ถูกสีข้างคือญาณของตถาคตเสียดสีแล้ว’ บ้าง ‘ตถาคตารัญชิตะ ฐานะที่ถูกงาคือญาณของตถาคตแซะขาดแล้ว’ บ้าง อริยสาวกก็จะยังไม่ตัดสินลงไปก่อนว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว จริง พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’๒. ยังอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ ภิกษุบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสใน ภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ...

๓. ยังอีกข้อหนึ่งพราหมณ์ ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไปบรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลาย สรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ...

๔. ยังอีกข้อหนึ่งพราหมณ์ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุขมีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัส โทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้เราก็เรียกว่า ‘ตถาคตบท’ บ้าง ‘ตถาคต นิเสวิตะ’ บ้าง ‘ตถาคตารัญชิตะ’ บ้าง อริยสาวกก็จะยังไม่ตัดสินลงไปก่อนว่า

‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอัน พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’

ปุพเพนิวาสานุสติญาณ

{๓๓๖} [๒๙๘] ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณที่ทำให้ระลึกชาติได้) เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติ บ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบ ชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้างตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้างตลอด สังวัฏฏวิวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้างว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น

มีโคตร อย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติ จากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้, เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อม ทั้งอาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้เราก็เรียกว่า ‘ตถาคตบท’ บ้าง ‘ตถาคตนิเสวิตะ’ บ้าง ‘ตถาคตารัญชิตะ’ บ้าง อริยสาวกก็จะยังไม่ตัดสินลงไปก่อนว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริงพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’

ทิพพจักขุญาณ

{๓๓๗} ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อม จิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย (จุตูปปาตญาณ) เธอย่อม เห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่ง หมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า', ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำ ด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย

ทุคติ วินิบาต นรก ’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิยึดถือการกระทำด้วย อำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อม เห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้เราก็เรียกว่า ‘ตถาคตบท’ บ้าง ‘ตถาคต นิเสวิตะ’ บ้าง ‘ตถาคตารัญชิตะ’ บ้าง อริยสาวกก็จะยังไม่ตัดสินลงไปก่อนว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’

อาสวักขยญาณ

{๓๓๘} [๒๙๙] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อม

จิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ (ญาณที่ทำให้สิ้นอาสวะ) เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็น จริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธนี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา,

ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้เราก็เรียกว่า ‘ตถาคตบท, บ้าง ‘ตถาคตนิเสวิตะ, บ้าง ‘ตถาคตารัญชิตะ’ บ้าง อริยสาวกที่ยังมิได้ตัดสินลงไปก่อน ย่อมจะตัดสินลงไปได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’

เมื่อภิกษุนั้นรู้เห็นอย่างนี้จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก ’

ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้เราก็เรียกว่า ‘ตถาคตบท ’ บ้าง ‘ตถาคตนิเสวิตะ’ บ้าง ‘ตถาคตารัญชิตะ’ บ้าง ดูก่อนพราหมณ์ อริยสาวกย่อม ตัดสินลงไปได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’ ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้แล ดูก่อนพราหมณ์ ข้ออุปมาด้วยรอยเท้าช้างย่อมป็นอันบริบูรณ์โดยพิสดาร ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้แล”{๓๓๙} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ชาณุสโสณีพราหมณ์ได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระสมณโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของ พระองค์แจ่มแจ้งนักพระภาษิตของพระองค์ไพเราะนักพระพุทธเจ้าข้า

ข้าแต่พระสมณโคดมผู้เจริญพระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย อย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คน หลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีสายตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระโคดมผู้เจริญ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป

จบ จูฬหัตถิปโทปมสูตรที่ ๗

๘. มหาหัตถิปโทปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยรอยเท้าช้าง สูตรใหญ่

{๓๔๐} [๓๐๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตร เรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นขาน รับคำของท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า

“ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายรอยเท้าของสัตว์ทั้งหลาย ผู้สัญจรไปมาบน แผ่นดินเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีทั้งหมดนั้นย่อมถึงความรวมลงในรอยเท้าช้าง รอยเท้าช้างชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ารอยเท้าเหล่านั้น เพราะรอยเท้าช้าง มีขนาดใหญ่ แม้ฉันใด กุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามี ทั้งหมดนั้นย่อม ถึงการสงเคราะห์เข้าในอริยสัจ ๔ ฉันนั้นเหมือนกันแลในอริยสัจ ๔ คืออะไรบ้าง คือ ในทุกขอริยสัจ ในทุกขสมุทัยอริยสัจ ในทุกขนิโรธอริยสัจ ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ