๑. มูลปริยายสูตร เล่ม ๑๒

เอวมฺเม สุตํ :- เอกํ สมยํ ภควา อุกฺกฏฺฐายํ วิหรติ สุภควเน สาลราชมูเล. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ “ภิกฺขโว”ติ. “ภทนฺเต”ติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ “สพฺพธมฺมมูลปริยายํ โว ภิกฺขเว เทสิสฺสามิ, ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิกโรถ, ภาสิสฺสามี”ติ. “เอวมฺภนฺเต”ติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ:

ข้าพเจ้า ได้สดับมาอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โคนไม้รังใหญ่ในสุภควัน เขตเมือง อุกกัฏฐา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า "ภิกษุ ทั้งหลาย" ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสว่า"ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมูลเหตุแห่งธรรมทั้งปวง แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลาย จงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว"

ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

อิธ ภิกฺขเว อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต ปฐวึ (๑) ปฐวิโต สญฺชานาติ, ปฐวึ ปฐวิโต สญฺญตฺวา ปฐวึ มญฺญติ, ปฐวิยา มญฺญติ, ปฐวิโต มญฺญติ, ปฐวิมฺเมติ มญฺญติ, ปฐวึ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

อาปํ อาปโต สญฺชานาติ, อาปํ อาปโต สญฺญตฺวา อาปํ มญฺญติ, อาปสฺมึ มญฺญติ, อาปโต มญฺญติ, อาปมฺเมติ มญฺญติ, อาปํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ. เตชํ เตชโต สญฺชานาติ, เตชํ เตชโต สญฺญตฺวา เตชํ มญฺญติ, เตชสฺมึ มญฺญติ, เตชโต มญฺญติ, เตชมฺเมติ มญฺญติ, เตชํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

วายํ วายโต สญฺชานาติ, วายํ วายโต สญฺญตฺวา วายํ มญฺญติ, วายสฺมึ มญฺญติ, วายโต มญฺญติ, วายมฺเมติ มญฺญติ, วายํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๑ ว่าด้วยปุถุชน

“ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชน ในโลกนี้ผู้ยังไม่ได้สดับ ไม่ได้พบพระอริยะ

ทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับคำแนะนำในธรรมของพระอริยะ

ไม่ได้พบสัตบุรุษ ทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับคำแนะนำใน

ธรรมของสัตบุรุษ หมายรู้ปฐวี (ดิน)โดยความเป็นปฐวี ครั้นหมายรู้ปฐวีโดย

ความเป็นปฐวี แล้ว กำหนดหมายซึ่งปฐวี กำหนดหมายในปฐวี กำหนดหมาย

นอกปฐวี กำหนดหมายปฐวีว่าเป็นของเรา ยินดีปฐวี

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้ ’

หมายรู้อาโป(น้ำ)โดยความเป็นอาโป ครั้นหมายรู้อาโปโดยความเป็นอาโปแล้ว กำหนดหมายซึ่งอาโป กำหนดหมายในอาโป กำหนดหมายนอกอาโป กำหนด หมายอาโปว่าเป็นของเรา ยินดีอาโปข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้เตโช(ไฟ)โดยความเป็นเตโช ครั้นหมายรู้เตโชโดยความเป็นเตโชแล้ว กำหนดหมายซึ่งเตโช กำหนดหมายในเตโช กำหนดหมายนอกเตโช กำหนด หมายเตโชว่าเป็นของเรา ยินดีเตโชข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้วาโย(ลม)โดยความเป็นวาโย ครั้นหมายรู้วาโยโดยความเป็นวาโยแล้ว กำหนดหมายซึ่งวาโย กำหนดหมายในวาโย กำหนดหมายนอกวาโย กำหนด หมายวาโยว่าเป็นของเรา ยินดีวาโยข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

ภูเต ภูตโต สญฺชานาติ, ภูเต ภูตโต สญฺญตฺวา ภูเต มญฺญติ, ภูเตสุ มญฺญติ, ภูตโต มญฺญติ, ภูเต เมติ มญฺญติ, ภูเต อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

เทเว เทวโต สญฺชานาติ, เทเว เทวโต สญฺญตฺวา เทเว มญฺญติ, เทเวสุ มญฺญติ, เทวโต มญฺญติ, เทเว เมติ มญฺญติ, เทเว อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

ปชาปตึ ปชาปติโต สญฺชานาติ, ปชาปตึ ปชาปติโต สญฺญตฺวา ปชาปตึ มญฺญติ, ปชาปติสฺมึ มญฺญติ, ปชาปติโต มญฺญติ, ปชาปติมฺเมติ มญฺญติ, ปชาปตึ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

พฺรหฺมํ พฺรหฺมโต สญฺชานาติ, พฺรหฺมํ พฺรหฺมโต สญฺญตฺวา พฺรหฺมํ มญฺญติ, พฺรหฺมนิ (๑) มญฺญติ, พฺรหฺมโต มญฺญติ, พฺรหฺมํ เมติ มญฺญติ, พฺรหฺมํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

อาภสฺสเร อาภสฺสรโต สญฺชานาติ, อาภสฺสเร อาภสฺสรโต สญฺญตฺวา อาภสฺสเร มญฺญติ, อาภสฺสเรสุ มญฺญติ, อาภสฺสรโต มญฺญติ, อาภสฺสเร เมติ มญฺญติ, อาภสฺสเร อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ. สุภกิเณฺห สุภกิณฺหโต สญฺชานาติ, สุภกิเณฺห สุภกิณฺหโต สญฺญตฺวา สุภกิเณฺห มญฺญติ, สุภกิเณฺหสุ มญฺญติ, สุภกิณฺหโต มญฺญติ, สุภกิเณฺห เมติ มญฺญติ, สุภกิเณฺห อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

เวหปฺผเล เวหปฺผลโต สญฺชานาติ, เวหปฺผเล เวหปฺผลโต สญฺญตฺวา เวหปฺผเล มญฺญติ, เวหปฺผเลสุ มญฺญติ, เวหปฺผลโต มญฺญติ, เวหปฺผเล เมติ มญฺญติ, เวหปฺผเล อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

อภิภุํ อภิภูโต (๒) สญฺชานาติ, อภิภุํ อภิภูโต สญฺญตฺวา อภิภุํ มญฺญติ, อภิภุสฺมึ มญฺญติ, อภิภูโต มญฺญติ, อภิภุมฺเมติ มญฺญติ, อภิภุํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

หมายรู้ภูต โดยความเป็นภูต ครั้นหมายรู้ภูตโดยความเป็นภูตแล้ว กำหนดหมายซึ่งภูต กำหนดหมายในภูต กำหนดหมายนอกภูต กำหนดหมายภูต ว่าเป็นของเรา ยินดีภูต

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้เทวดาโดยความเป็นเทวดา ครั้นหมายรู้เทวดาโดยความเป็นเทวดาแล้ว กำหนดหมายซึ่งเทวดา กำหนดหมายในเทวดา กำหนดหมายนอกเทวดา กำหนด หมายเทวดาว่าเป็นของเรา ยินดีเทวดาข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้ปชาบดี โดยความเป็นปชาบดี ครั้นหมายรู้ปชาบดีโดยความเป็น ปชาบดีแล้ว กำหนดหมายซึ่งปชาบดี กำหนดหมายในปชาบดี กำหนดหมายนอก ปชาบดี กำหนดหมายปชาบดีว่าเป็นของเรา ยินดีปชาบดีข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้พรหมโดยความเป็นพรหม ครั้นหมายรู้พรหมโดยความเป็นพรหมแล้ว กำหนดหมายซึ่งพรหม กำหนดหมายในพรหม กำหนดหมายนอกพรหม กำหนด หมายพรหมว่าเป็นของเรา ยินดีพรหม

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้อาภัสสรพรหมโดยความเป็นอาภัสสรพรหม ครั้นหมายรู้อาภัสสร พรหมโดยความเป็นอาภัสสรพรหมแล้ว กำหนดหมายซึ่งอาภัสสรพรหม กำหนด หมายในอาภัสสรพรหม กำหนดหมายนอกอาภัสสรพรหม กำหนดหมายอาภัสสร พรหมว่าเป็นของเรา ยินดีอาภัสสรพรหมข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้สุภกิณหพรหมโดยความเป็นสุภกิณหพรหม ครั้นหมายรู้สุภกิณห พรหมโดยความเป็นสุภกิณหพรหมแล้ว กำหนดหมายซึ่งสุภกิณหพรหม กำหนด หมายในสุภกิณหพรหม กำหนดหมายนอกสุภกิณหพรหม กำหนดหมายสุภกิณห พรหมว่าเป็นของเรา ยินดีสุภกิณหพรหมข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้เวหัปผลพรหมโดยความเป็นเวหัปผลพรหม ครั้นหมายรู้เวหัปผล พรหมโดยความเป็นเวหัปผลพรหมแล้ว กำหนดหมายซึ่งเวหัปผลพรหม กำหนด หมายในเวหัปผลพรหม กำหนดหมายนอกเวหัปผลพรหม กำหนดหมายเวหัปผล พรหมว่าเป็นของเรา ยินดีเวหัปผลพรหมข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้อภิภูสัตว์ โดยความเป็นอภิภูสัตว์ ครั้นหมายรู้อภิภูสัตว์โดยความ เป็นอภิภูสัตว์แล้ว กำหนดหมายซึ่งอภิภูสัตว์ กำหนดหมายในอภิภูสัตว์ กำหนด หมายนอกอภิภูสัตว์ กำหนดหมายอภิภูสัตว์ว่าเป็นของเรา ยินดีอภิภูสัตว์ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้

อากาสานญฺจายตนํ อากาสานญฺจายตนโต สญฺชานาติ, อากาสานญฺจายตนํ อากาสานญฺจายตนโต สญฺญตฺวา อากาสานญฺจายตนํ มญฺญติ, อากาสานญฺจายตนสฺมึ มญฺญติ, อากาสานญฺจายตนโต มญฺญติ, อากาสานญฺจายตนมฺเมติ มญฺญติ, อากาสานญฺจายตนํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

วิญฺญาณญฺจายตนํ วิญฺญาณญฺจายตนโต สญฺชานาติ, วิญฺญาณญฺจายตนํ วิญฺญาณญฺจายตนโต สญฺญตฺวา วิญฺญาณญฺจายตนํ มญฺญติ, วิญฺญาณญฺจายตนสฺมึ มญฺญติ, วิญฺญาณญฺจายตนโต มญฺญติ, วิญฺญาณญฺจายตนมฺเมติ มญฺญติ, วิญฺญาณญฺจายตนํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

อากิญฺจญฺญายตนํ อากิญฺจญฺญายตนโต สญฺชานาติ, อากิญฺจญฺญายตนํ อากิญฺจญฺญายตนโต สญฺญตฺวา อากิญฺจญฺญายตนํ มญฺญติ, อากิญฺจญฺญายตนสฺมึ มญฺญติ, อากิญฺจญฺญายตนโต มญฺญติ, อากิญฺจญฺญายตนมฺเมติ มญฺญติ, อากิญฺจญฺญายตนํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนโต สญฺชานาติ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนโต สญฺญตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ มญฺญติ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺมึ มญฺญติ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนโต มญฺญติ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนมฺเมติ มญฺญติ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

หมายรู้อากาสานัญจายตนพรหมโดยความเป็นอากาสานัญจายตน พรหม ครั้นหมายรู้อากาสานัญจายตนพรหมโดยความเป็นอากาสานัญจายตน พรหมแล้ว กำหนดหมายซึ่งอากาสานัญจายตนพรหม กำหนดหมายใน อากาสานัญจายตนพรหม กำหนดหมายนอกอากาสานัญจายตนพรหม กำหนด หมายอากาสานัญจายตนพรหมว่าเป็นของเรา ยินดีอากาสานัญจายตนพรหมข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า 'เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้'

หมายรู้วิญญาณัญจายตนพรหมโดยความเป็นวิญญาณัญจายตนพรหม ครั้น หมายรู้วิญญาณัญจายตนพรหมโดยความเป็นวิญญาณัญจายตนพรหมแล้ว กำหนดหมายซึ่งวิญญาณัญจายตนพรหม กำหนดหมายในวิญญาณัญจายตนพรหม กำหนดหมายนอกวิญญาณัญจายตนพรหม กำหนดหมายวิญญาณัญจายตนพรหม ว่าเป็นของเรา ยินดีวิญญาณัญจายตนพรหมข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า 'เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้'

หมายรู้อากิญจัญญายตนพรหมโดยความเป็นอากิญจัญญายตนพรหม ครั้น หมายรู้อากิญจัญญายตนพรหมโดยความเป็นอากิญจัญญายตนพรหมแล้ว กำหนด หมายซึ่งอากิญจัญญายตนพรหม กำหนดหมายในอากิญจัญญายตนพรหม กำหนดหมายนอกอากิญจัญญายตนพรหม กำหนดหมายอากิญจัญญายตนพรหม ว่าเป็นของเรา ยินดีอากิญจัญญายตนพรหมข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า 'เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้'

หมายรู้เนวสัญญานาสัญญายตนพรหมโดยความเป็นเนวสัญญานาสัญญายตน พรหม ครั้นหมายรู้เนวสัญญานาสัญญายตนพรหมโดยความเป็นเนวสัญญา นาสัญญายตนพรหมแล้ว กำหนดหมายซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนพรหม กำหนด หมายในเนวสัญญานาสัญญายตนพรหม กำหนดหมายนอกเนวสัญญา นาสัญญายตนพรหม กำหนดหมายเนวสัญญานาสัญญายตนพรหมว่าเป็นของเรา ยินดีเนวสัญญานาสัญญายตนพรหมข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐโต สญฺชานาติ, ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐโต สญฺญตฺวา ทิฏฺฐํ มญฺญติ, ทิฏฺฐสฺมึ มญฺญติ, ทิฏฺฐโต มญฺญติ, ทิฏฺฐมฺเมติ มญฺญติ, ทิฏฺฐํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

สุตํ สุตโต สญฺชานาติ, สุตํ สุตโต สญฺญตฺวา สุตํ มญฺญติ, สุตสฺมึ มญฺญติ, สุตโต มญฺญติ, สุตมฺเมติ มญฺญติ, สุตํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

มุตํ มุตโต สญฺชานาติ, มุตํ มุตโต สญฺญตฺวา มุตํ มญฺญติ, มุตสฺมึ มญฺญติ, มุตโต มญฺญติ, มุตมฺเมติ มญฺญติ, มุตํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

วิญฺญาตํ วิญฺญาตโต สญฺชานาติ, วิญฺญาตํ วิญฺญาตโต สญฺญตฺวา วิญฺญาตํ มญฺญติ, วิญฺญาตสฺมึ มญฺญติ, วิญฺญาตโต มญฺญติ, วิญฺญาตมฺเมติ มญฺญติ, วิญฺญาตํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

หมายรู้รูปที่ตนเห็น โดยความเป็นรูปที่ตนเห็น ครั้นหมายรู้รูปที่ตนเห็น โดยความเป็นรูปที่ตนเห็นแล้ว กำหนดหมายซึ่งรูปที่ตนเห็น กำหนดหมายในรูป ที่ตนเห็น กำหนดหมายนอกรูปที่ตนเห็น กำหนดหมายรูปที่ตนเห็นว่าเป็นของเรา ยินดีรูปที่ตนเห็นข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้เสียงที่ตนได้ยิน โดยความเป็นเสียงที่ตนได้ยิน ครั้นหมายรู้เสียงที่ตน ได้ยินโดยความเป็นเสียงที่ตนได้ยินแล้ว กำหนดหมายซึ่งเสียงที่ตนได้ยิน กำหนด หมายในเสียงที่ตนได้ยิน กำหนดหมายนอกเสียงที่ตนได้ยิน กำหนดหมายเสียงที่ ตนได้ยินว่าเป็นของเรา ยินดีเสียงที่ตนได้ยินข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้อารมณ์ที่ตนทราบ โดยความเป็นอารมณ์ที่ตนทราบ ครั้นหมายรู้ อารมณ์ที่ตนทราบโดยความเป็นอารมณ์ที่ตนทราบแล้ว กำหนดหมายซึ่งอารมณ์ ที่ตนทราบ กำหนดหมายในอารมณ์ที่ตนทราบ กำหนดหมายนอกอารมณ์ที่ตน ทราบ กำหนดหมายอารมณ์ที่ตนทราบว่าเป็นของเรา ยินดีอารมณ์ที่ตนทราบข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้อารมณ์ที่ตนรู้แจ้ง โดยความเป็นอารมณ์ที่ตนรู้แจ้ง ครั้นหมายรู้ อารมณ์ที่ตนรู้แจ้งโดยความเป็นอารมณ์ที่ตนรู้แจ้งแล้ว กำหนดหมายซึ่งอารมณ์ที่ ตนรู้แจ้ง กำหนดหมายในอารมณ์ที่ตนรู้แจ้ง กำหนดหมายนอกอารมณ์ที่ตนรู้แจ้ง กำหนดหมายอารมณ์ที่ตนรู้แจ้งว่าเป็นของเรา ยินดีอารมณ์ที่ตนรู้แจ้งข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

เอกตฺตํ เอกตฺตโต สญฺชานาติ, เอกตฺตํ เอกตฺตโต สญฺญตฺวา เอกตฺตํ มญฺญติ, เอกตฺตสฺมึ มญฺญติ, เอกตฺตโต มญฺญติ, เอกตฺตมฺเมติ มญฺญติ, เอกตฺตํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

นานตฺตํ นานตฺตโต สญฺชานาติ, นานตฺตํ นานตฺตโต สญฺญตฺวา นานตฺตํ มญฺญติ, นานตฺตสฺมึ มญฺญติ, นานตฺตโต มญฺญติ, นานตฺตมฺเมติ มญฺญติ, นานตฺตํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

สพฺพํ สพฺพโต สญฺชานาติ, สพฺพํ สพฺพโต สญฺญตฺวา สพฺพํ มญฺญติ, สพฺพสฺมึ มญฺญติ, สพฺพโต มญฺญติ, สพฺพมฺเมติ มญฺญติ, สพฺพํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ.

นิพฺพานํ นิพฺพานโต สญฺชานาติ, นิพฺพานํ นิพฺพานโต สญฺญตฺวา นิพฺพานํ มญฺญติ, นิพฺพานสฺมึ มญฺญติ, นิพฺพานโต มญฺญติ, นิพฺพานมฺเมติ มญฺญติ, นิพฺพานํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? อปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ. ปุถุชฺชนวเสน ปฐมนยภูมิปริจฺเฉโท นิฏฺฐิโต.

หมายรู้ความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นอัน เดียวกัน ครั้นหมายรู้ความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นอัน เดียวกันแล้ว กำหนดหมายซึ่งความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกัน กำหนดหมายในความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกัน กำหนดหมายนอก ความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกัน กำหนดหมายความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติ เป็นอันเดียวกันว่าเป็นของเรา ยินดีความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกันข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้ความที่กามจิตต่างกันโดยความเป็นของต่างกัน ครั้นหมายรู้ความที่ กามจิตต่างกันโดยความเป็นของต่างกันแล้ว กำหนดหมายซึ่งความที่กามจิตต่างกัน กำหนดหมายในความที่กามจิตต่างกัน กำหนดหมายนอกความที่กามจิตต่างกัน กำหนดหมายความที่กามจิตต่างกันว่าเป็นของเรา ยินดีความที่กามจิตต่างกันข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้สักกายะ ทั้งปวงโดยความเป็นสักกายะทั้งปวง ครั้นหมายรู้สักกายะ ทั้งปวงโดยความเป็นสักกายะทั้งปวงแล้ว กำหนดหมายซึ่งสักกายะทั้งปวง กำหนด หมายในสักกายะทั้งปวง กำหนดหมายนอกสักกายะทั้งปวง กำหนดหมายสักกายะ ทั้งปวงว่าเป็นของเรา ยินดีสักกายะทั้งปวงข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

หมายรู้นิพพาน โดยความเป็นนิพพาน ครั้นหมายรู้นิพพานโดยความเป็น นิพพานแล้ว กำหนดหมายซึ่งนิพพาน กำหนดหมายในนิพพาน กำหนดหมาย นอกนิพพาน กำหนดหมายนิพพานว่าเป็นของเรา ยินดีนิพพาน

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาไม่ได้กำหนดรู้’

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๑ ว่าด้วยปุถุชน จบ

โยปิ โส ภิกฺขเว ภิกฺขุ เสโข (๑) อปฺปตฺตมานโส อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมาโน วิหรติ, โสปิ ปฐวึ ปฐวิโต อภิชานาติ, ปฐวึ ปฐวิโต อภิญฺญาย ปฐวึ มา มญฺญี, (๒) ปฐวิยา มา มญฺญี, ปฐวิโต มา มญฺญี, ปฐวิมฺเมติ มา มญฺญี, ปฐวึ มาภินนฺที. ตํ กิสฺส เหตุ ? ปริญฺเญยฺยํ ตสฺสาติ วทามิ.

ฯเปฯ อาปํ. เตชํ. วายํ. ภูเต. เทเว. ปชาปตึ. พฺรหฺมํ. อาภสฺสเร. สุภกิเณฺห. เวหปฺผเล. อภิภุํ. อากาสานญฺจายตนํ. วิญฺญาณญฺจายตนํ. อากิญฺจญฺญายตนํ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. ทิฏฺฐํ. สุตํ. มุตํ. วิญฺญาตํ. เอกตฺตํ. นานตฺตํ. สพฺพํ. นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิชานาติ, นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิญฺญาย นิพฺพานํ มา มญฺญี, นิพฺพานสฺมึ มา มญฺญี, นิพฺพานโต มา มญฺญี, นิพฺพานมฺเมติ มา มญฺญี, นิพฺพานํ มาภินนฺที. ตํ กิสฺส เหตุ ? ปริญฺเญยฺยํ ตสฺสาติ วทามิ. เสขวเสน ทุติยนยภูมิปริจฺเฉโท นิฏฺฐิโต.

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๒ ว่าด้วยเสขบุคคล

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดยังเป็นเสขบุคคล ไม่ได้บรรลุอรหัตตผล ปรารถนาธรรมเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมอยู่ แม้ภิกษุนั้นก็รู้ยิ่งปฐวี โดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว อย่ากำหนดหมายซึ่งปฐวี อย่ากำหนดหมายในปฐวี อย่ากำหนดหมายนอกปฐวี อย่ากำหนดหมายปฐวีว่า เป็นของเรา อย่ายินดีปฐวี

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาควรกำหนดรู้’

ฯลฯ รู้ยิ่งอาโป ... เตโช ... วาโย ... ภูต ... เทวดา ... ปชาบดี ... พรหม ... อาภัสสรพรหม ... สุภกิณหพรหม ... เวหัปผลพรหม ... อภิภูสัตว์ ... อากาสานัญจายตนพรหม ... วิญญาณัญจายตนพรหม ... อากิญจัญญายตนพรหม ... เนวสัญญานาสัญญายตนพรหม ... รูปที่ตนเห็น ... เสียงที่ตนได้ยิน ... อารมณ์ ที่ตนทราบ ... อารมณ์ที่ตนรู้แจ้ง ... ความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกัน ... ความที่กามจิตต่างกัน ... สักกายะทั้งปวง ... รู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพานแล้ว อย่ากำหนดหมายซึ่งนิพพาน อย่า กำหนดหมายในนิพพาน อย่ากำหนดหมายนอกนิพพาน อย่ากำหนดหมาย นิพพานว่าเป็น ของเรา อย่ายินดีนิพพานข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาควรกำหนดรู้’

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๒ ว่าด้วยเสขบุคคล จบ

โยปิ โส ภิกฺขเว ภิกฺขุ อรหํ ขีณาสโว วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต, โสปิ ปฐวึ ปฐวิโต อภิชานาติ, ปฐวึ ปฐวิโต อภิญฺญาย ปฐวึ น มญฺญติ, ปฐวิยา น มญฺญติ, ปฐวิโต น มญฺญติ, ปฐวิมฺเมติ น มญฺญติ, ปฐวึ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? ปริญฺญาตํ ตสฺสาติ วทามิ. ฯเปฯ อาปํ. เตชํ. วายํ. ภูเต. เทเว. ปชาปตึ. พฺรหฺมํ. อาภสฺสเร. สุภกิเณฺห. เวหปฺผเล. อภิภุํ. อากาสานญฺจายตนํ. วิญฺญาณญฺจายตนํ. อากิญฺจญฺญายตนํ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. ทิฏฺฐํ. สุตํ. มุตํ. วิญฺญาตํ. เอกตฺตํ. นานตฺตํ. สพฺพํ. นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิชานาติ, นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิญฺญาย นิพฺพานํ น มญฺญติ, นิพฺพานสฺมึ น มญฺญติ, นิพฺพานโต น มญฺญติ, นิพฺพานมฺเมติ น มญฺญติ, นิพฺพานํ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? ปริญฺเญยฺยํ ตสฺสาติ วทามิ. ขีณาสววเสน ตติยนยภูมิปริจฺเฉโท นิฏฺฐิโต.

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๓ ว่าด้วยพระขีณาสพ

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้น ภวสังโยชน์ แล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ แม้ภิกษุนั้นก็รู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งปฐวี ไม่กำหนดหมายในปฐวี ไม่กำหนดหมายนอกปฐวี ไม่กำหนดหมายปฐวีว่าเป็นของเรา ไม่ยินดีปฐวี

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขากำหนดรู้แล้ว’

ฯลฯ รู้ยิ่งอาโป ... เตโช ... วาโย ... ภูต ... เทวดา ... ปชาบดี ... พรหม ... อาภัสสรพรหม ... สุภกิณหพรหม ... เวหัปผลพรหม ... อภิภูสัตว์ ... อากาสานัญจายตนพรหม ... วิญญาณัญจายตนพรหม ... อากิญจัญญายตนพรหม ... เนวสัญญานาสัญญายตนพรหม ... รูปที่ตนเห็น ... เสียงที่ตนได้ยิน ... อารมณ์ ที่ตนทราบ ... อารมณ์ที่ตนรู้แจ้ง ... ความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกัน ... ความที่กามจิตต่างกัน ... สักกายะทั้งปวง ... รู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพานแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งนิพพาน ไม่กำหนด หมายในนิพพาน ไม่กำหนดหมายนอกนิพพาน ไม่กำหนดหมายนิพพานว่าเป็น ของเรา ไม่ยินดีนิพพานข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขากำหนดรู้แล้ว’

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๓ ว่าด้วยพระขีณาสพ จบ

โยปิ โส ภิกฺขเว ภิกฺขุ อรหํ ขีณาสโว วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต, โสปิ ปฐวึ ปฐวิโต อภิชานาติ, ปฐวึ ปฐวิโต อภิญฺญาย ปฐวึ น มญฺญติ, ปฐวิยา น มญฺญติ, ปฐวิโต น มญฺญติ, ปฐวิมฺเมติ น มญฺญติ, ปฐวึ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตา.

ฯเปฯ อาปํ. เตชํ. วายํ. ภูเต. เทเว. ปชาปตึ. พฺรหฺมํ. อาภสฺสเร. สุภกิเณฺห. เวหปฺผเล. อภิภุํ. อากาสานญฺจายตนํ. วิญฺญาณญฺจายตนํ. อากิญฺจญฺญายตนํ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. ทิฏฺฐํ. สุตํ. มุตํ. วิญฺญาตํ. เอกตฺตํ. นานตฺตํ. สพฺพํ. นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิชานาติ, นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิญฺญาย นิพฺพานํ น มญฺญติ, นิพฺพานสฺมึ น มญฺญติ, นิพฺพานโต น มญฺญติ, นิพฺพานมฺเมติ น มญฺญติ, นิพฺพานํ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตา. ขีณาสววเสน จตุตฺถนยภูมิปริจฺเฉโท นิฏฺฐิโต.

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๔ ว่าด้วยพระขีณาสพ

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้น ภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ แม้ภิกษุนั้นก็รู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งปฐวี ไม่กำหนดหมายในปฐวี ไม่กำหนดหมายนอกปฐวี ไม่กำหนดหมายปฐวีว่าเป็นของเรา ไม่ยินดีปฐวี

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาปราศจากราคะ เนื่องจากราคะสิ้นไป’

ฯลฯ รู้ยิ่งอาโป ... เตโช ... วาโย ... ภูต ... เทวดา ... ปชาบดี ... พรหม ... อาภัสสรพรหม ... สุภกิณหพรหม ... เวหัปผลพรหม ... อภิภูสัตว์ ... อากาสานัญจายตนพรหม ... วิญญาณัญจายตนพรหม ... อากิญจัญญายตนพรหม ... เนวสัญญานาสัญญายตนพรหม ... รูปที่ตนเห็น ... เสียงที่ตนได้ยิน ... อารมณ์ที่ ตนทราบ ... อารมณ์ที่ตนรู้แจ้ง ... ความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกัน ... ความที่กามจิตต่างกัน ... สักกายะทั้งปวง ... รู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพานแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งนิพพาน ไม่กำหนด หมายในนิพพาน ไม่กำหนดหมายนอกนิพพาน ไม่กำหนดหมายนิพพานว่าเป็น ของเรา ไม่ยินดีนิพพานข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาปราศจากราคะ เนื่องจากราคะสิ้นไป’

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๔ ว่าด้วยพระขีณาสพ จบ

โยปิ โส ภิกฺขเว ภิกฺขุ อรหํ ขีณาสโว วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต, โสปิ ปฐวึ ปฐวิโต อภิชานาติ, ปฐวึ ปฐวิโต อภิญฺญาย ปฐวึ น มญฺญติ, ปฐวิยา น มญฺญติ, ปฐวิโต น มญฺญติ, ปฐวิมฺเมติ น มญฺญติ, ปฐวึ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? ขยา โทสสฺส วีตโทสตฺตา. ฯเปฯ อาปํ. เตชํ. วายํ. ภูเต. เทเว. ปชาปตึ. พฺรหฺมํ. อาภสฺสเร. สุภกิเณฺห. เวหปฺผเล. อภิภุํ. อากาสานญฺจายตนํ. วิญฺญาณญฺจายตนํ. อากิญฺจญฺญายตนํ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. ทิฏฺฐํ. สุตํ. มุตํ. วิญฺญาตํ. เอกตฺตํ. นานตฺตํ. สพฺพํ. นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิชานาติ, นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิญฺญาย นิพฺพานํ น มญฺญติ, นิพฺพานสฺมึ น มญฺญติ, นิพฺพานโต น มญฺญติ, นิพฺพานมฺเมติ น มญฺญติ, นิพฺพานํ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? ขยา โทสสฺส วีตโทสตฺตา. ขีณาสววเสน ปญฺจมนยภูมิปริจฺเฉโท นิฏฺฐิโต.

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๕ ว่าด้วยพระขีณาสพ

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้น ภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ แม้ภิกษุนั้นก็รู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งปฐวี ไม่กำหนดหมายในปฐวี ไม่กำหนดหมายนอกปฐวี ไม่กำหนดหมายปฐวีว่าเป็นของเรา ไม่ยินดีปฐวี

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาปราศจากโทสะ เนื่องจากโทสะสิ้นไป’

ฯลฯ รู้ยิ่งอาโป ... เตโช ... วาโย ... ภูต ... เทวดา ... ปชาบดี ... พรหม ... อาภัสสรพรหม ... สุภกิณหพรหม ... เวหัปผลพรหม ... อภิภูสัตว์ ... อากาสานัญจายตนพรหม ... วิญญาณัญจายตนพรหม ... อากิญจัญญายตนพรหม ... เนวสัญญานาสัญญายตนพรหม ... รูปที่ตนเห็น ... เสียงที่ตนได้ยิน ... อารมณ์ ที่ตนทราบ ... อารมณ์ที่ตนรู้แจ้ง ... ความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกัน ... ความที่กามจิตต่างกัน ... สักกายะทั้งปวง ... รู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพานแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งนิพพาน ไม่กำหนด หมายในนิพพาน ไม่กำหนดหมายนอกนิพพาน ไม่กำหนดหมายนิพพานว่าเป็น ของเรา ไม่ยินดีนิพพานข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาปราศจากโทสะ เนื่องจากโทสะสิ้นไป’

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๕ ว่าด้วยพระขีณาสพ จบ

โยปิ โส ภิกฺขเว ภิกฺขุ อรหํ ขีณาสโว วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต, โสปิ ปฐวึ ปฐวิโต อภิชานาติ, ปฐวึ ปฐวิโต อภิญฺญาย ปฐวึ น มญฺญติ, ปฐวิยา น มญฺญติ, ปฐวิโต น มญฺญติ, ปฐวิมฺเมติ น มญฺญติ, ปฐวึ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? ขยา โมหสฺส วีตโมหตฺตา.

ฯเปฯ อาปํ. เตชํ. วายํ. ภูเต. เทเว. ปชาปตึ. พฺรหฺมํ. อาภสฺสเร. สุภกิเณฺห. เวหปฺผเล. อภิภุํ. อากาสานญฺจายตนํ. วิญฺญาณญฺจายตนํ. อากิญฺจญฺญายตนํ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. ทิฏฺฐํ. สุตํ. มุตํ. วิญฺญาตํ. เอกตฺตํ. นานตฺตํ. สพฺพํ. นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิชานาติ, นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิญฺญาย นิพฺพานํ น มญฺญติ, นิพฺพานสฺมึ น มญฺญติ, นิพฺพานโต น มญฺญติ, นิพฺพานมฺเมติ น มญฺญติ, นิพฺพานํ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? ขยา โมหสฺส วีตโมหตฺตา. ขีณาสววเสน ฉฏฺฐนยภูมิปริจฺเฉโท นิฏฺฐิโต.

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๖ ว่าด้วยพระขีณาสพ

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้น ภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ แม้ภิกษุนั้นก็รู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งปฐวี ไม่กำหนดหมายในปฐวี ไม่กำหนดหมายนอกปฐวี ไม่กำหนดหมายปฐวีว่าเป็นของเรา ไม่ยินดีปฐวี

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาปราศจากโมหะ เนื่องจากโมหะสิ้นไป’

ฯลฯ รู้ยิ่งอาโป ... เตโช ... วาโย ... ภูต ... เทวดา ... ปชาบดี ... พรหม ... อาภัสสรพรหม ... สุภกิณหพรหม ... เวหัปผลพรหม ... อภิภูสัตว์ ... อากาสานัญจายตนพรหม ... วิญญาณัญจายตนพรหม ... อากิญจัญญายตนพรหม ... เนวสัญญานาสัญญายตนพรหม ... รูปที่ตนเห็น ... เสียงที่ตนได้ยิน ... อารมณ์ ที่ตนทราบ ... อารมณ์ที่ตนรู้แจ้ง ... ความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกัน ... ความที่กามจิตต่างกัน ... สักกายะทั้งปวง ... รู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพานแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งนิพพาน ไม่กำหนด หมายในนิพพาน ไม่กำหนดหมายนอกนิพพาน ไม่กำหนดหมายนิพพานว่าเป็น ของเรา ไม่ยินดีนิพพานข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะเขาปราศจากโมหะ เนื่องจากโมหะสิ้นไป’

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๖ ว่าด้วยพระขีณาสพ จบ

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๗ ว่าด้วยพระตถาคต

ตถาคโตปิ ภิกฺขเว อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปฐวึ ปฐวิโต อภิชานาติ, ปฐวึ ปฐวิโต อภิญฺญาย ปฐวึ น มญฺญติ, ปฐวิยา น มญฺญติ, ปฐวิโต น มญฺญติ, ปฐวิมฺเมติ น มญฺญติ, ปฐวึ นาภินนฺทติ ตํ กิสฺส เหตุ ? ปริญฺญาตนฺตํ ตถาคตสฺสาติ วทามิ. ฯเปฯ อาปํ. เตชํ. วายํ. ภูเต. เทเว. ปชาปตึ. พฺรหฺมํ. อาภสฺสเร. สุภกิเณฺห. เวหปฺผเล. อภิภุํ. อากาสานญฺจายตนํ. วิญฺญาณญฺจายตนํ. อากิญฺจญฺญายตนํ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. ทิฏฺฐํ. สุตํ. มุตํ. วิญฺญาตํ. เอกตฺตํ. นานตฺตํ. สพฺพํ. นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิชานาติ, นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิญฺญาย นิพฺพานํ น มญฺญติ, นิพฺพานสฺมึ น มญฺญติ, นิพฺพานโต น มญฺญติ, นิพฺพานมฺเมติ น มญฺญติ, นิพฺพานํ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? ปริญฺญาตนฺตํ ตถาคตสฺสาติ วทามิ. ตถาคตวเสน (๑) สตฺตมนยภูมิปริจฺเฉโท นิฏฺฐิโต.

ภิกษุทั้งหลาย แม้ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็รู้ยิ่งปฐวีโดย ความเป็นปฐวี ครั้นรู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งปฐวี ไม่กำหนดหมายในปฐวี ไม่กำหนดหมายนอกปฐวี ไม่กำหนดหมายปฐวีว่าเป็น ของเรา ไม่ยินดีปฐวี

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะตถาคตกำหนดรู้ปฐวีนั้นแล้ว’

ฯลฯ รู้ยิ่งอาโป ... เตโช ... วาโย ... ภูต ... เทวดา ... ปชาบดี ... พรหม ... อาภัสสรพรหม ... สุภกิณหพรหม ... เวหัปผลพรหม ... อภิภูสัตว์ ... อากาสานัญจายตนพรหม ... วิญญาณัญจายตนพรหม ... อากิญจัญญายตนพรหม ... เนวสัญญานาสัญญายตนพรหม ... รูปที่ตนเห็น ... เสียงที่ตนได้ยิน ... อารมณ์ ที่ตนทราบ ... อารมณ์ที่ตนรู้แจ้ง ... ความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกัน ... ความที่กามจิตต่างกัน ... สักกายะทั้งปวง ... รู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพานแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งนิพพาน ไม่กำหนด หมายในนิพพาน ไม่กำหนดหมายนอกนิพพาน ไม่กำหนดหมายนิพพานว่าเป็น ของเรา ไม่ยินดีนิพพานข้อนั้นเพราะเหตุไร

เรากล่าวว่า ‘เพราะตถาคตกำหนดรู้นิพพานนั้นแล้ว’

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๗ ว่าด้วยพระตถาคต จบ

ตถาคโตปิ ภิกฺขเว อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปฐวึ ปฐวิโต อภิชานาติ, ปฐวึ ปฐวิโต อภิญฺญาย ปฐวึ น มญฺญติ, ปฐวิยา น มญฺญติ, ปฐวิโต น มญฺญติ, ปฐวิมฺเมติ น มญฺญติ, ปฐวึ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? “นนฺทิ (๑) ทุกฺขสฺส มูลนฺ”ติ อิติ วิทิตฺวา “ภวา ชาติ, ภูตสฺส ชรามรณนฺ”ติ. ตสฺมาติห ภิกฺขเว ตถาคโต สพฺพโส ตณฺหานํ ขยา วิราคา นิโรธา จาคา ปฏินิสฺสคฺคา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ วทามิ.

ฯเปฯ อาปํ. เตชํ. วายํ. ภูเต. เทเว. ปชาปตึ. พฺรหฺมํ. อาภสฺสเร. สุภกิเณฺห. เวหปฺผเล. อภิภุํ. อากาสานญฺจายตนํ. วิญฺญาณญฺจายตนํ. อากิญฺจญฺญายตนํ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. ทิฏฺฐํ. สุตํ. มุตํ. วิญฺญาตํ. เอกตฺตํ. นานตฺตํ. สพฺพํ. นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิชานาติ, นิพฺพานํ นิพฺพานโต อภิญฺญาย นิพฺพานํ น มญฺญติ, นิพฺพานสฺมึ น มญฺญติ, นิพฺพานโต น มญฺญติ, นิพฺพานมฺเมติ น มญฺญติ, นิพฺพานํ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ ? “นนฺทิ ทุกฺขสฺส มูลนฺ”ติ อิติ วิทิตฺวา “ภวา ชาติ, ภูตสฺส ชรามรณนฺ”ติ. ตสฺมาติห ภิกฺขเว ตถาคโต สพฺพโส ตณฺหานํ ขยา วิราคา นิโรธา จาคา ปฏินิสฺสคฺคา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ วทามีติ. ตถาคตวเสน อฏฺฐมนยภูมิปริจฺเฉโท นิฏฺฐิโต. อิทมโวจ ภควา. น อตฺตมนา เต ภิกฺขู (๒) ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ. มูลปริยายสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ปฐมํ.

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๘ ว่าด้วยพระตถาคต

ภิกษุทั้งหลาย แม้ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็รู้ยิ่งปฐวีโดย ความเป็นปฐวี ครั้นรู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งปฐวี ไม่กำหนดหมายในปฐวี ไม่กำหนดหมายนอกปฐวี ไม่กำหนดหมายปฐวีว่าเป็นของ เรา ไม่ยินดีปฐวี

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

เพราะรู้ว่า ‘ความเพลิดเพลินเป็นมูลเหตุแห่งทุกข์ เพราะมีภพ ชาติจึงมี สัตว์ ผู้เกิดแล้วต้องแก่ ต้องตาย’ เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า ‘ตถาคตตรัสรู้อนุตตร สัมมาสัมโพธิญาณ เพราะสิ้นตัณหา คลายตัณหา ดับตัณหา สละตัณหา สลัดทิ้ง ตัณหาโดยประการทั้งปวง’ฯลฯ รู้ยิ่งอาโป ... เตโช ... วาโย ... ภูต ... เทวดา ... ปชาบดี ... พรหม ... อาภัสสรพรหม ... สุภกิณหพรหม ... เวหัปผลพรหม ... อภิภูสัตว์ ... อากาสานัญจายตนพรหม ... วิญญาณัญจายตนพรหม ... อากิญจัญญายตนพรหม ... เนวสัญญานาสัญญายตนพรหม ... รูปที่ตนเห็น ... เสียงที่ตนได้ยิน ... อารมณ์ ที่ตนทราบ ... อารมณ์ที่ตนรู้แจ้ง ... ความที่จิตที่เป็นฌานสมาบัติเป็นอันเดียวกัน ... ความที่กามจิตต่างกัน ... สักกายะทั้งปวง ... รู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ยิ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพานแล้ว ไม่กำหนดหมายซึ่งนิพพาน ไม่กำหนด หมายในนิพพาน ไม่กำหนดหมายนอกนิพพาน ไม่กำหนดหมายนิพพานว่าเป็น ของเรา ไม่ยินดีนิพพานข้อนั้นเพราะเหตุไร

เพราะรู้ว่า ‘ความเพลิดเพลินเป็นมูลเหตุแห่งทุกข์ เพราะมีภพ ชาติจึงมี สัตว์ผู้เกิดแล้วต้องแก่ ต้องตาย’ เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า ‘ตถาคตตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ เพราะสิ้นตัณหา คลายตัณหา ดับตัณหา สละตัณหา สลัดทิ้งตัณหาโดยประการทั้งปวง”

กำหนดภูมิตามนัยที่ ๘ ว่าด้วยพระตถาคต จบ

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมิได้มีใจยินดีชื่นชม พระภาษิต ของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

มูลปริยายสูตรที่ ๑ จบ