๓. มหาเวทัลลสูตร เล่ม ๑๒

๓. มหาเวทัลลสูตร

ว่าด้วยการสนทนาธรรมที่ทำให้เกิดปัญญา สูตรใหญ่

{๔๙๓} [๔๔๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ณพระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากผลสมาบัติแล้ว ได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถีงที่อยู่ ครั้นแล้วได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการสนทนาปราศรัย พอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

เรื่องปัญญากับวิญญาณ

{๔๙๔}ท่านพระมหาโกฏฐิกะ นั่งเรียบร้อยแล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุมีคำที่กล่าวกันว่า ‘ผู้ด้อยปัญญา ผู้ด้อยปัญญา’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงไรหนอ จึงเรียกว่า ‘ผู้ด้อยปัญญา”

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ท่านผู้มีอายุ บุคคลไม่รู้ชัด บุคคลไม่รู้ชัด เพราะเหตุนั้น จึงเรียกบุคคลนั้นว่า ‘ผู้ด้อยปัญญา’ ไม่รู้ชัดอะไร ไม่รู้ชัดว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ บุคคลไม่รู้ชัด บุคคลไม่รู้ชัด เพราะเหตุนั้น จึงเรียกบุคคลนั้นว่า ‘ผู้ด้อยปัญญา”“สาธุ ท่านผู้มีอายุ’ ท่านพระมหาโกฏฐิกะยินดีชื่นชมภาษิตของท่าน พระสารีบุตรดังนี้แล้วได้ถามปัญหาต่อไปว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ มีคำที่ กล่าวกันว่า ‘ผู้มีปัญญา ผู้มีปัญญา’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึง เรียกว่า ‘ผู้มีปัญญา”ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ บุคคลรู้ชัด บุคคลรู้ชัด เพราะเหตุนั้น จึงเรียกบุคคลนั้นว่า ‘ผู้มีปัญญา” รู้ชัดอะไร รู้ชัดว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ บุคคลรู้ชัด บุคคล รู้ชัด เพราะเหตุนั้น จึงเรียกบุคคลนั้นว่า ‘ผู้มีปัญญา”“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ มีคำที่กล่าวกันว่า ‘วิญญาณ วิญญาณ, ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงไรหนอ จึงเรียกว่า ‘วิญญาณ”

“ธรรมชาติรู้แจ้งธรรมชาติรู้แจ้ง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกธรรมชาติ นั้นว่า ‘วิญญาณ’ รู้แจ้งอะไร รู้แจ้งว่า ‘นี้สุข นี้ทุกข์ นี้มิใช่ทุกข์มิใช่สุข’ ธรรมชาติรู้แจ้ง ธรรมชาติรู้แจ้ง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกธรรมชาตินั้นว่า ‘วิญญาณ”“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปัญญากับวิญญาณ ธรรม ๒ ประการนี้รวมกัน หรือแยกกัน และอาจจะแยกแยะออกจากกันแล้วบัญญัติหน้าที่ให้ต่างกันได้ หรือไม่”

“ปัญญากับวิญญาณ ธรรม ๒ ประการนี้รวมกัน ไม่แยกกัน และ ไม่อาจจะแยกแยะออกจากกันแล้วบัญญัติหน้าที่ให้ต่างกันได้ เพราะปัญญา รู้ชัดสิ่งใด วิญญาณก็รู้แจ้งสิ่งนั้น วิญญาณรู้แจ้งสิ่งใด ปัญญาก็รู้ชัดสิ่งนั้น

เพราะฉะนั้น ธรรม ๒ ประการนี้จึงรวมกัน ไม่แยกกัน และไม่อาจจะ แยกแยะออกจากกันแล้วบัญญัติหน้าที่ให้ต่างกันได้”

“ปัญญากับวิญญาณ ธรรม ๒ ประการที่รวมกัน ไม่แยกกันนี้ มีอะไรต่างกันบ้างไหม”

“ระหว่างปัญญากับวิญญาณ ธรรม ๒ ประการที่รวมกัน ไม่แยกกันนี้ ปัญญาควรเจริญ วิญญาณควรกำหนดรู้ นี่เป็นความต่างกันแฟงธรรม ๒ ประการนี้”

เรื่องเวทนา สัญญา และวิญญาณ

{๔๙๕} [๔๕๐] ท่านพระมหาโกฏฐิกะถามต่อไปว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ มีคำที่กล่าวกันว่า ‘เวทนา เวทนา’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงไรหนอ จึงเรียกว่า ‘เวทนา”

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ธรรมชาติรู้สึก ธรรมชาติ รู้สึก เพราะเหตุนั้น จึงเรียกธรรมชาตินั้นว่า ‘เวทนา, รู้สึกอะไร รู้สึกสุขบ้าง รู้สึกทุกข์บ้าง รู้สึกสิ่งที่มิใช่ทุกข์มีใช่สุขบ้าง ธรรมชาติรู้สึก ธรรมชาติรู้สึก เพราะเหตุนั้น จึงเรียกธรรมชาตินั้นว่า ‘เวทนา”“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ มีคำที่กล่าวกันว่า ‘สัญญา สัญญา’ ดังนี้ ด้วย เหตุเพียงไรหนอ จึงเรียกว่า ‘สัญญา”

“ธรรมชาติจำได้ ธรรมชาติจำได้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกธรรมชาตินั้น ว่า ‘สัญญา’ จำอะไรได้ จำสีเขียวได้บ้าง จำสีเหลืองได้บ้าง จำสีแดงได้บ้าง จำสีขาวได้บ้าง ธรรมชาติจำได้ ธรรมชาติจำได้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียก ธรรมชาตินั้นว่า ‘สัญญา”“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เวทนา สัญญา และวิญญาณ ธรรม ๓ ประการ นี้ รวมกันหรือแยกกัน และอาจจะแยกแยะออกจากกันแล้วบัญญัติหน้าที่ ให้ต่างกันได้หรือไม่”

“เวทนา สัญญา และวิญญาณ ธรรม ๓ ประการนี้รวมกันไม่แยกกัน

และไม่อาจแยกแยะออกจากกันแล้วบัญญัติหน้าที่ให้ต่างกันได้ เพราะเวทนา รู้สึกสิ่งใด สัญญาก็จำสิ่งนั้นได้ สัญญาจำสิ่งใดได้ วิญญาณก็รู้แจ้งสิ่งนั้น เพราะฉะนั้น ธรรม ๓ ประการนี้จึงรวมกัน ไม่แยกกัน และไม่อาจ แยกแยะออกจากกันแล้วบัญญัติหน้าที่ให้ต่างกันได้”{๔๙๖} [๔๕๑] ท่านพระมหาโกฏฐิกะถามว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระโยคาวจร ผู้มีมโนวิญญาณอันสละได้แล้ว บริสุทธิ์จากอินทรีย์ ๕ พึงรู้อะไร”

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระโยคาวจร ผู้มีมโน- วิญญาณ อันสละได้แล้ว บริสุทธิ์จากอินทรีย์ ๕ พึงรู้อากาสานัญจายตน ฌานว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ พึงรู้วิญญาณัญจายตนฌานว่า ‘วิญญาณไม่มี ที่สุด, พึงรู้อากิญจัญญายตนฌานว่า ‘ไม่มีอะไร”

เรื่องประโยชน์แห่งปัญญาและเหตุเกิดสัมมาทิฏฐิ

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระโยคาวจรย่อมรู้ธรรมอันตนพึงรู้ด้วยอะไร”

“พระโยคาวจรย่อมรู้ธรรมอันตนพึงรู้ด้วยปัญญาจักษุ ”

“ปัญญามีเพื่อประโยชน์อะไร”

“ปัญญามีความรู้ยิ่งเป็นประโยชน์ มีความกำหนดรู้เป็นประโยชน์ มีการละเป็นประโยชน์”

{๔๙๗} [๔๕๒] ท่านพระมหาโกฏฐิกะถามต่อไปว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฐิมีเท่าไร” ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปัจจัยเพื่อความเกิด ขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิ มี ๒ ประการ คือ

๑. ปรโตโฆสะการได้สดับตรับฟังมาจากบุคคลอื่น

๒. โยนิโสมนสิการการใส่ใจโดยแยบคาย

ธรรม ๒ ประการนี้แลเป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิ ”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สัมมาทิฏฐิ อันองค์ธรรมกี่ประการสนับสนุนแล้ว ย่อมมีเจโตวิมุตติ เป็นผลและมีผลคือเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์ ย่อมมีปัญญา วิมุตติ เป็นผลและมีผลคือปัญญาวิมุตติเป็นอานิสงส์”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สัมมาทิฏฐิอันองค์ธรรม ๕ ประการ สนับสนุน แล้วย่อมมีเจโตวิมุตติเป็นผลและมีผลคือเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์ ย่อมมี ปัญญาวิมุตติเป็นผลและมีผลคือปัญญาวิมุตติเป็นอานิสงส์ คือ สัมมาทิฏฐิ อันศีลสนับสนุนแล้ว ๑ อันสุตะสนับสนุนแล้ว ๑ อันสากัจฉาสนับสนุนแล้ว ๑ อันสมถะสนับสนุนแล้ว ๑ อันวิปัสสนาสนับสนุนแล้ว ๑ สัมมาทิฏฐิอัน องค์ธรรม ๕ ประการเหล่านี้แลสนับสนุนแล้ว ย่อมมีเจโตวิมุตติเป็นผลและ มีผลคือเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์ย่อมมีปัญญาวิมุตติเป็นผลและมีผลคือ ปัญญาวิมุตติเป็นอานิสงส์”

เรื่องภพและฌาน

{๔๙๘} [๔๕๓] ท่านพระมหาโกฏฐิกะถามต่อไปว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ภพมีเท่าไร”

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ภพมี ๓ คือ กามภพ รูปภพ และอรูปภพ ”

“ความเกิดในภพใหม่ในอนาคตมีได้อย่างไร”

“เพราะความยินดียิ่งในอารมณ์นั้นๆ ของเหล่าสัตว์ที่มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องประกอบไว้ อย่างนี้ ความเกิดในภพใหม่ใน อนาคตจึงมีได้”

“ความเกิดในภพใหม่ในอนาคตจะไม่มีได้อย่างไร”

“เพราะอวิชชาสิ้นไป เพราะวิชชาเกิดขึ้น และเพราะตัณหาดับไป อย่าง นี้ ความเกิดในภพใหม่ในอนาคตจึงจะไม่มี’

{๔๙๙} [๔๕๔] ท่านพระมหาโกฏฐิกะถามต่อไปว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปฐมฌาน เป็นไฉน”

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ฌานนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าปฐมฌาน”“ปฐมฌานมีองค์เท่าไร”

“ปฐมฌานมีองค์ ๕ คือ วิตก ๑ วิจาร ๑ ปีติ ๑ สุข ๑ เอกัคคตา ๑ ย่อมเป็นไปแก่ภิกษุผู้เข้าปฐมฌานมีองค์ ๕ ปฐมฌานจึงมีองค์ ๕ อย่างนี้แล”

“ปฐมฌานละองค์เท่าไร ประกอบด้วยองค์เท่าไร”

“ปฐมฌานละองค์ ๕ ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ ภิกษุในพระธรรมวินัย นี้เข้าปฐมฌานแล้วเป็นอันละกามฉันท์ ละพยาบาท ละถีนมิทธะ ละอุทธัจจ กุกกุจจะ ละวิจิกิจฉา ได้แล้ว วิตก ๑วิจาร ๑ ปีติ ๑ สุข ๑ เอกัคคตา ๑ ย่อมเป็นไป ปฐมฌานละองค์ ๕ ประกอบด้วยองค์ ๕ อย่างนี้แล”

เรื่องอินทรีย์ ๕

{๕๐๐} [๔๕๕] ท่านพระมหาโกฏฐิกะถามต่อไปว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ คือ จักขุนทรีย์ ๑ โสตินทรีย์ ๑ ฆานินทรีย์ ๑ ชิวหินทรีย์ ๑

กายินทรีย์ ๑ มีอารมณ์ต่างกัน มีโคจรต่างกัน ไม่รับรู้อารมณ์อันเป็นที่โคจรของกันและกัน ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการเหล่านี้ซึ่งมี อารมณ์ต่างกัน มีโคจรต่างกัน ไม่รับรู้อารมณ์อันเป็นที่โคจรของกันและกันเหล่านี้ มีอะไรเป็นที่อาศัย และใครเล่ารับรู้อารมณ์อันเป็นที่โคจรแห่ง อินทรีย์เหล่านั้น”

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อินทรีย์๕ประการนี้ คือ จักขุนทรีย์ ๑ โสตินทรีย์ ๑ ฆานินทรีย์ ๑ ชิวหินทรีย์ ๑ กายินทรีย์ ๑ มี อารมณ์ต่างกัน มีโคจรต่างกัน ไม่รับรู้อารมณ์อันเป็นที่โคจรของกันและกัน ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการซึ่งมีอารมณ์ต่างกัน มีโคจรต่างกัน ไม่รับรู้อารมณ์อันเป็นที่โคจรของกันและกันเหล่านี้ มีใจเป็นที่อาศัย และ ใจรับรู้อารมณ์อันเป็นที่โคจรแห่งอินทรีย์เหล่านั้น”{๕๐๑} [๔๕๖] “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ คือ จักขุนทรีย์ ๑ โสตินทรีย์ ๑ ฆานินทรีย์ ๑ ชิวหินทรีย์ ๑ กายินทรีย์ ๑ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ อาศัยอะไรจึงดำรงอยู่ได้”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อินทรีย์๕ประการนี้คือ จักขุนทรีย์ ๑ โสตินทรีย์ ๑ ฆานินทรีย์ ๑ ชิวหินทรีย์ ๑ กายินทรีย์ ๑ อินทรีย์ ๕ ประการนี้อาศัยอายุ จึงดำรงอยู่ได้”

“อายุอาศัยอะไรจึงดำรงอยู่ได้”

“อายุอาศัยไออุ่น จึงดำรงอยู่ได้”

‘‘ไออุ่นอาศัยอะไรจึงดำรงอยู่ได้”

“ไออุ่นอาศัยอายุจึงดำรงอยู่ได้”

“ผมเพิ่งรู้ทั่วถึงคำที่ท่านพระสารีบุตรกล่าวแล้วในบัดนี้เองอย่างนี้ว่า ‘อายุอาศัยไออุ่นดำรงอยู่, และว่า ‘ไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่, แต่ผมจะพึง เห็นเนื้อความแห่งคำที่กล่าวนี้ได้อย่างไร,,

“ถ้าเช่นนั้นผมจักชักอุปมาให้ท่านฟัง เพราะวิญญูชนบางพวกในโลก นี้ย่อมทราบเนื้อความแห่งคำที่กล่าวได้ด้วยอุปมาเปรียบเหมือนประทีป น้ำมันกำลังลุกไหม้อยู่แสงสว่างอาศัยเปลวไฟจึงปรากฏได้เปลวไฟก็ อาศัยแสงสว่างจึงปรากฏได้ ฉันใด อายุอาศัยไออุ่นดำรงอยู่ ไออุ่นก็อาศัย อายุดำรงอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน”[๔๕๗] “อายุสังขารกับเวทนียธรรม เป็นอย่างเดียวกัน หรือว่าอายุ สังขารก็อย่างหนึ่ง เวทนียธรรมก็อย่างหนึ่ง

“อายุสังขารกับเวทนียธรรมไม่ใช่อย่างเดียวกันถ้าอายุสังขารกับ เวทนียธรรมเป็นอย่างเดียวกันแล้วการออกจากสมาบัติของภิกษุผู้เข้า สัญญาเวทยิตนิโรธ ก็จะไม่ปรากฏได้ แต่เพราะอายุสังขารกับเวทนียธรรม เป็นคนละอย่างกัน ฉะนั้น การออกจากสมาบัติของภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิต นิโรธจึงปรากฏอยู่”{๕๐๒} “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในเมื่อธรรมเท่าไรจากกายนี้ไป กายนี้ก็ถูกทอดทิ้ง นอนนิ่งเหมือนท่อนไม้ที่ไร้เจตนา”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุในเมื่อธรรม ๓ ประการ คือ อายุ ไออุ่น และวิญญาณจากกายนี้ไป กายนี้ก็ถูกทอดทิ้งนอนนิ่งเหมือนท่อนไม้ที่ไร้เจตนา”

“ระหว่างผู้ที่ตายทำกาละไปกับภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ มีความต่างกันอย่างไร”

“ผู้ที่ตายทำกาละไปมีกายสังขาร วจีสังขาร และจิตตสังขารดับไป แล้วระงับไปแล้ว อายุหมดสิ้นไปแล้ว ไออุ่นสงบแล้ว มีอินทรีย์แตก ทำลายไปแล้ว ส่วนภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ มีกายสังขาร วจีสังขาร และจิตตสังขาร ดับระงับไป แต่อายุยังไม่หมดสิ้น ไออุ่นยังไม่สงบ อินทรีย์ ผ่องใส ผู้ที่ตาย ทำกาละไปกับภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธมีความต่างกัน ฉะนี้”

เรื่องปัจจัยแห่งเจโตวิมุตติ

{๕๐๓} [๔๕๘] ท่านพระมหาโกฏฐิกะถามต่อไปว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปัจจัย แห่งสมาบัติที่เป็นเจโตวิมุตติอันไม่มีทุกข์ไม่มีสุขมีเท่าไร”

ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปัจจัยแห่งสมาบัติที่ เป็นเจโตวิมุตติอันไม่มีทุกข์ไม่มีสุขมี ๔ อย่าง คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุข ละทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ปัจจัยแห่งสมาบัติ ที่เป็นเจโตวิมุตติอันไม่มีทุกข์ไม่มีสุขมี ๔ อย่างเหล่านี้แล”“ปัจจัยแห่งสมาบัติที่เป็นเจโตวิมุตติอันไม่มีนิมิตมีเท่าไร ”

“ปัจจัยแห่งสมาบัติที่เป็นเจโตวิมุตติอันไม่มีนิมิตมี ๒ อย่าง คือ การ ไม่มนสิการถึงนิมิตทั้งปวง ๑ การมนสิการถึงนิพพานธาตุอันไม่มีนิมิต ๑ ปัจจัย แห่งสมาบัติที่เป็นเจโตวิมุตติอันไม่มีนิมีตมี ๒ อย่างเหล่านี้แล”“ปัจจัยแห่งความตั้งอยู่ของเจโตวิมุตติอันไม่มีนิมิตมีเท่าไร”

“ปัจจัยแห่งความดำรงอยู่ของเจโตวิมุตติอันไม่มีนิมิตมี ๓ อย่าง คือ การไม่มนสิการถึงนิมิตทั้งปวง ๑ การมนสิการถึงนิพพานธาตุอันไม่มีนิมิต ๑ การกำหนดเวลา ไว้แต่แรก ๑ ปัจจัยแห่งความตั้งอยู่ของเจโตวิมุตติอันไม่มี นิมิตมี ๓ อย่างเหล่านี้แล“ปัจจัยแห่งการออกของเจโตวิมุตติอันไม่มีนิมิตมีเท่าไร”

“ปัจจัยแห่งความออกของเจโตวิมุตติอันไม่มีนิมิตมี ๒ อย่าง คือ การ มนสิการถึงนิมิตทั้งปวง ๑ การไม่มนสิการถึงนิพพานธาตุอันไม่มีนิมิต ๑ ปัจจัยแห่งการออกของเจโตวิมุตติอันไม่มีนิมิตมี ๒ อย่างเหล่านี้แล

{๕๐๔} [๔๕๙] ท่านพระมหาโกฏฐิกะถามต่อไปว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ธรรม เหล่านี้ คือ อัปปมาณาเจโตวิมุตติ ๑ อากิญจัญญาเจโตวิมุตติ ๑ สุญญตา เจโตวิมุตติ ๑ อนิมิตตาเจโตวิมุตติ ๑ มีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน หรือมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่เพียงพยัญชนะเท่านั้น”

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อัปปมาณาเจโตวิมุตติ ๑ อาภิญจัญญาเจโตวิมุตติ ๑ สุญญตาเจโตวิมุตติ ๑ อนิมิตตาเจโตวิมุตติ ๑ เหตุที่บ่งว่าธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกันก็มีและเหตุที่ บ่งว่าธรรมเหล่านี้มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่เพียงพยัญชนะเท่านั้นก็มี

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ปริยายที่บ่งว่าธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันและมี พยัญชนะต่างกันเป็นไฉน

คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่ง อยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอัน ประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มี ความเบียดเบียนอยู่ มีใจประกอบด้วยกรุณา ... มีใจประกอบด้วยด้วยมุทิตา... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไป ตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุบกขา*อัน ไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ นี้เรียกว่า อัปปมาณาเจโตวิมุตติอากิญจัญญาเจโตวิมุตติเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เพราะ ล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร, ดังนี้อยู่ นี้เรียกว่าอากิญจัญญาเจโต วิมุตติ

สุญญตาเจโตวิมุตติเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่เรือนว่างก็ดี พิจารณาเห็นว่า ‘สิ่งนี้ว่างจากอัตตาบ้าง จากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาบ้าง’ ดังนี้ นี้เรียกว่า สุญญตาเจโตวิมุตติ

อนิมิตตาเจโตวิมุตติเป็นไฉนคือภิกษุในพระธรรมวินัยนี้บรรลุเจโตสมาธิ อันไม่มีนิมิตเพราะไม่มนสิการถึงนิมิตทั้งปวงอยู่นี้เรียกว่าอนิมิตตาเจโตวิมุตติ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ นี้แลคือเหตุที่บ่งว่าธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันและ มีพยัญชนะต่างกัน

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็เหตุที่บ่งว่าธรรมเหล่านี้มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่ เพียงพยัญชนะ เท่านั้นเป็นไฉน

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ราคะเป็นเครื่องทำประมาณ โทสะเป็นเครื่องทำประมาณ โมหะเป็นเครื่องทำประมาณ กิเลสมีราคะเป็นต้นนั้นอันภิกษุ ผู้ขีณาสพละได้แล้วตัดรากขาดแล้วทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ให้ถึงความไม่มีในภายหลัง ให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา อัปปมาณาเจโต วิมุตติไม่ว่าจะมีเท่าใดอกุปปาเจโตวิมุตติ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่า อัปปมาณาเจโตวิมุตติเหล่านั้นอกุปปาเจโตวิมุตตินั้นแลว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่างจากโมหะดูก่อนท่านผู้มีอายุ ราคะเป็นกิเลสทำให้กังวล โทสะเป็นกิเลสทำให้ กังวล โมหะเป็นกิเลสทำให้กังวล กิเลสมีราคะเป็นต้นนั้นอันภิกษุผู้ขีณาสพ ละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ให้ถึงความ ไม่มีในภายหลัง ให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา อากิญจัญญาเจโตวิมุตติ ไม่ว่าจะมีเท่าใด อกุปปาเจโตวิมุตติท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าอากิญจัญญา

เจโตวิมุตติเหล่านั้น อกุปปาเจโตวิมุตตินั้นแล ว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่างจากโมหะ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ราคะเป็นเครื่องทำนิมิต โทสะเป็นเครื่องทำนิมิต โมหะเป็นเครื่องทำนิมิต กิเลสมีราคะเป็นต้นนั้นอันภิกษุผู้ขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ให้ถึงความไม่มีในภายหลัง ให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดาอนิมิตตาเจโตวิมุตติไม่ว่าจะมีเท่าใด อกุปปาเจโตวิมุตติท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าอนิมิตตาเจโตวิมุตติเหล่านั้น อกุปปาเจโตวิมุตตินั้นแลว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่างจากโมหะ ดูก่อนท่านผู้มีอายุนี้แลคือปริยายที่บ่งว่าธรรมเหล่านี้มีอรรถอย่างเดียว กัน ต่างกันแต่เพียงพยัญชนะเท่านั้น”

ท่านพระสารีบุตรได้ตอบปัญหานี้แล้วท่านพระมหาโกฏฐิกะยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตรแล้วแล

จบ มหาเวทัลลสูตรที่ ๓

๔. จูฬเวทัลลสูตร

ว่าด้วยการสนทนาธรรมที่ทำให้เกิดปัญญา สูตรเล็ก

{๕๐๕} [๔๖๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ณพระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่ให้เหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล อุบาสกชื่อ วิสาขะ เข้าไปเยี่ยมภิกษุณีชื่อธัมมทินนาถึงที่อยู่ ครั้นแล้วอภิวาทธัมมทินนาภิกษุณีแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

เรื่องสักกายทิฏฐิ

วิสาขอุบาสกนั่งแล้วได้ถามธัมมทินนาภิกษุณีว่า “พระแม่เจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘สักกายะ สักกายะ, ดังนี้ ธรรมอะไรที่พระผู้มีพระ ภาคเจ้า ตรัสเรียกว่า ‘สักกายะ”

{๕๐๖} ธัมมทินนาภิกษุณีตอบว่า “ท่านวิสาขะ อุปาทานขันธ์ มี ๕ คือ