๕. มาคัณฑิยสูตร เล่ม ๑๓

ทีฆนขปริพาชกแสดงตนแป็นอุบาสก

{๒๗๕}ลำดับนั้น ทีฆนขปริพาชกได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำ แสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ท่านพระโคดมทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบ เหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ ทีฆนขสูตรที่ ๔

๕. มาคัณฑิยสูตร

ว่าด้วยมาคัณฑิยปริพาชก

{๒๗๖}[๒๐๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่บนเครื่องลาดหญ้า ในโรงบูชาไฟของพราหมณ์ภารทวาชโคตร ใกล้นิคมของชาวอุรุชื่อว่ากัมมาสธรรม ในแคว้นอุรุ ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก แล้วถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกัมมาสธรรมนิคม ครั้นเสด็จเที่ยว บิณฑบาตในกัมมาสธรรมนิคมแล้ว เสด็จกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหาร เสด็จเข้าไปยังไพรสณฑ์แห่งหนึ่งเพื่อทรงพักผ่อนกลางวัน ครั้นเสด็จเข้าไป แล้วได้ทรงพักผ่อนกลางวันที่โคนไม้แห่งหนึ่ง

{๒๗๗}ครั้งนั้น มาคัณฑิยปริพาชกเดินบริหารแข้งขาอยู่ เข้าไปถึงโรงบูชาไฟ ของพรหมณ์ภารทวาชโคตร ได้เห็นเครื่องลาดหญ้าในโรงบูชาไฟของพราหมณ์ภารทวาชโคตร จึงกล่าวว่า ‘สหาย เครื่องลาดหญ้าที่ปูไว้ในโรงบูชาไฟของท่านภารทวาชะนี้เป็นของใคร คงจะเป็นที่นอนของสมณะกระมัง”

พราหมณ์ภารทวาชโคตรกล่าวว่า “ใช่ ท่านมาคัณฑิยะ พระสมณโคดมผู้ศากยบุตรเสด็จออกผนวชจากศากยุตระกูล ชื่อเสียงอันงามของท่านพระ โคดมนั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ ที่นอนนี้ปูไว้สำหรับท่านพระโคดมนั้น“ท่านภารทวาชะ พวกเราผู้ที่ได้เห็นที่นอนของท่านพระโคดมผู้ขัดขวาง ความเจริญนั้น นับเป็นการเห็นที่ไม่เป็นมงคล”

“ท่านมาคัณฑิยะ ท่านจงเก็บคำพูดนี้เสีย ท่านมาคัณฑิยะ ท่านจงเก็บคำพูดนี้เสีย เพราะว่ากษัตริย์ที่เป็นบัณฑิตก็ดี พราหมณ์ที่เป็นบัณฑิตก็ดี คฤหบดีที่เป็นบัณฑิตก็ดี สมณะที่เป็นบัณฑิตก็ดี เป็นจำนวนมากพากัน เลื่อมใสต่อท่านพระโคดมพระองค์นั้นยิ่งนัก ได้รับการแนะนำในสิ่งที่ประเสริฐ ในสิ่งที่ควรรู้ ในสิ่งที่เป็นธรรม ในสิ่งที่ไม่มีโทษ”

“ท่านภารทวาชะ แม้พวกเราพบท่านพระโคดมนั้นต่อหน้า เราก็กล้าพูดกะท่านพระโคดมต่อหน้าว่า' ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ขัดขวางความเจริญ, ข้อ นั้นเพราะเหตุอะไร เพราะคำพูดอย่างนี้เข้าสูตรของเรา”

“ถ้าการที่จะกล่าวนั้นไม่เป็นการหนักใจต่อท่านมาคัณฑิยะแล้ว ข้าพเจ้าก็จักทูลพระสมณโคดมพระองค์นั้น”

“ท่านภารทวาชะอย่าได้ขวนขวายไปเลย เราได้บอกท่านแล้ว เชิญบอกพระองค์เถิด”

{๒๗๘}[๒๐๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงสดับคำสนทนานี้ของพราหมณ์ ภารทวาชโคตรกับมาคัณฑิยปริพาชกด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัย ของมนุษย์ จึงในตอนเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่พักแล้วเสด็จ เข้าไปยังโรงบูชาไฟของพราหมณ์ภารทวาชโคตร ประทับนั่งบนเครื่องลาดหญ้า ที่เขาปูไว้ ลำดับนั้น พราหมณ์ภารทวาชโคตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัย พอให้ระลึกถึงกันไปแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะเขาว่า“ดูก่อนภารทวาชะ ท่านกับมาคัณฑิยปริพาชกปรารภถึงเครื่องลาดหญ้านี้ได้เจรจาโต้ตอบกันอย่างไรบ้าง”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พรหมณ์ภารทวาชโคตรถึงกับตะลึงขนลุก ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“ข้าพเจ้าปรารถนาจะ กราบทูลเรื่องนี้แก่ท่านพระโคดม แต่ท่านพระโคดมได้ตรัสเรื่องที่ข้าพเจ้ายังไม่ทันจะกราบทูลเสียก่อน”

พระพุทธเจ้าตรัสซักถามมาคัณฑิยะเรื่องกามคุณ

ก็แลเมื่อการเจรจาระหว่างพระผู้มีพระภาคเจ้ากับพราหมณ์ภารทวาชโคตรค้างอยู่ ลำดับนั้น มาคัณฑิยปริพาชกเดินบริหารแข้งขาอยู่ ได้เข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ายังโรงบูชาไฟของพราหมณ์ภารทวาชโคตร ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไป แล้วได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

{๒๗๙}พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะมาคัณฑิยปริพาชกผู้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วว่า

[๒๐๙] “ดูก่อนมาคัณฑิยะ จักษุมีรูปเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในธรรม อันธรรมให้บันเทิงแล้ว จักษุนั้นตถาคตได้ฝึกฝนแล้ว คุ้มครองแล้ว รักษาแล้ว สำรวมแล้ว ตถาคตย่อมแสดงธรรมเพื่อสำรวมจักษุนั้น

ดูก่อนมาคัณฑิยะ โสตะมีเสียงเป็นที่มายินดี...

ดูก่อนมาคัณฑิยะ ฆานะมีกลิ่นเป็นที่มายินดี...

ดูก่อนมาคัณฑิยะ ชิวหามีรสเป็นที่มายินดี...

ดูก่อนมาคัณฑิยะ กายมีโผฏฐัพพะเป็นที่มายินดี...

ดูก่อนมาคัณฑิยะ มโน(ใจ)มีธรรมารมณ์เป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในธรรม อันธรรมให้บันเทิงแล้ว มโนนั้นตถาคตได้ฝึกฝนแล้ว คุ้มครองแล้ว รักษาแล้ว สำรวมแล้ว ตถาคตย่อมแสดงธรรมเพื่อสำรวมใจนั้น

ดูก่อนมาคัณฑิยะ คำที่ท่านกล่าวว่า‘พระสมณโคดมเป็นผู้ขัดขวางความเจริญ’ นั้นท่านคงจะหมายเอาความข้อนี้ละซิ”

“ท่านพระโคดม ก็คำที่ข้าพเจ้ากล่าวว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ขัดขวางความเจริญ, นี้ข้าพเจ้าหมายเอาความข้อนี้แหละ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะ คำพูดอย่างนี้เข้าสูตรของพวกข้าพเจ้า”

{๒๘๐}[๒๑๐]“ดูก่อนมาคัณฑิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คนบางคนในโลกนี้ เป็นผู้เคยได้รับการบำเรอด้วยรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด สมัยต่อมา เขารู้ความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายวิธีสำหรับสลัดทิ้งรูป ทั้งหลายตามความเป็นจริง จึงละตัณหาในรูป บรรเทาความเร่าร้อนที่เกิดขึ้น เพราะปรารภรูปเสียได้ แล้วเป็นผู้ปราศจากความกระหาย มีจิตสงบในภายในอยู่ ดูก่อนมาคัณฑิยะ ก็ท่านมีอะไรที่จะว่าผู้นั้นไหม”

“ไม่มีอะไรจะว่า ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนมาคัณฑิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คนบางคนในโลกนี้เป็นผู้เคยได้รับการบำเรอด้วยเสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ... ด้วยกลิ่นที่พึง รู้แจ้งด้วยฆานะ ... ด้วยรสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ... ด้วยโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด สมัยต่อมา เขารู้ความเกิด ความดับ คุณโทษ และอุบายวิธีสำหรับ สลัดทิ้งโผฏฐัพพะตามความเป็นจริง จึงละตัณหาในโผฏฐัพพะ บรรเทาความเร่าร้อน ที่เกิดขึ้นเพราะปรารภโผฏฐัพพะเสียได้แล้วเป็นผู้ปราศจากความกระหาย มีจิตสงบในภายในอยู่ ดูก่อนมาคัณฑิยะ ก็ท่านมีอะไรจะว่าผู้นั้นไหม”

“ไม่มีอะไรจะว่า ท่านพระโคดม”

{๒๘๑}[๒๑๑] “ดูก่อนมาคัณฑิยะ เมื่อก่อนครั้งเราเป็นคฤหัสถ์ผู้ครองเรือน ก็เป็นผู้อิ่มเอม พรั่งพร้อม บำเรอตนอยู่ด้วยกามคุณ ๕ มีรูป เสียง กลิ่น รส และสัมผัสอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจ ให้กำหนัด ดูก่อนมาคัณฑิยะ ปราสาทของเรานั้นมีอยู่ถึง ๓ หลัง คือ หลังหนึ่ง เป็นที่อยู่ในฤดูฝน หลังหนึ่งเป็นที่อยู่ในฤดูหนาว หลังหนึ่งเป็นที่อยู่ในฤดูร้อน เรานั้นมีแต่สตรีไม่มีบุรุษเจือปน คอยบำเรอขับกล่อมดนตรีอยู่ในปราสาท เป็นที่อยู่ในฤดูฝนตลอด ๔ เดือน ไม่ได้ลงจากปราสาทเลย

สมัยต่อมา เรานั้นรู้ความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายวิธีสำหรับสลัดทิ้ง กามทั้งหลายตามความเป็นจริงแล้วละตัณหาในกาม บรรเทาความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นเพราะปรารภกามเสียได้แล้ว เป็นผู้ปราศจากความกระหาย มีจิตสงบ ในภายในอยู่ เรานั้นเห็นปวงสัตว์โลกผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ถูกกามตัณหาเกาะกินอยู่ ถูกความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นเพราะกามเผาอยู่ เสพกามอยู่ เราจึงไม่กระหยิ่มยินดีต่อสัตว์โลกเหล่านั้น ทั้งไม่ยินดีในกามนั้นด้วย ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเรายินดีต่อความยินดีที่เว้นจากกาม เว้นจากอกุศลธรรม ซึ่งเป็นความยินดีที่ล่วงเลยความสุขอันเป็นทิพย์อยู่ จึงไม่กระหยิ่มยินดีต่อธรรมอันเลว และไม่ยินดีในธรรมอันเลวนั้น

{๒๘๒}[๒๑๒] ดูก่อนมาคัณฑิยะ เปรียบเหมือนคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีที่เป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก อิ่มเอม พรั่งพร้อม บำเรอตนอยู่ ด้วยกามคุณ ๕ มีรูป เสียง กลิ่น รส และสัมผัสอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด เขาประพฤติกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต หลังจากตายไปพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ คือ ความเป็นสหายของเทพดาชั้นดาวดึงส์ เทพบุตรนั้นมีหมู่นางเทพอัปสรแวดล้อมอยู่ในนันทวัน อิ่มเอม พรั่งพร้อม บำเรอตนอยู่ด้วยกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ในดาวดึงส์เทวโลกนั้น เทพบุตรนั้นได้เห็นคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีผู้อิ่มเอม พรั่งพร้อม ถูกปรนเปรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ดูก่อนมาคัณฑิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เทพบุตรผู้มีหมู่นางเทพอัปสรแวดล้อมอยู่ในนันทวัน อิ่มเอม พรั่งพร้อม บำเรอตนอยู่ด้วยกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์นั้น จะพึงกระหยิ่มยินดีต่อคฤหบดีต่อบุตรคฤหบดีโน้น หรือต่อกามคุณ ๕ ของมนุษย์ หรือจะหวนกลับไปเพราะกามคุณของมนุษย์บ้างไหม”

“ข้อนั้นไม่เลย ท่านพระโคดม ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะกามอันเป็นทิพย์ดีกว่าและประณีตกว่ากามของมนุษย์”

“ดูก่อนมาคัณฑิยะ เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อก่อนครั้งยังครองเรือนอยู่ ก็เป็นผู้อิ่มเอม พรั่งพร้อม บำเรอตนอยู่ด้วยกามคุณ ๕ มีรูป เสียง กลิ่น รส และสัมผัสอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด สมัยต่อมา เรานั้นรู้ความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายวิธี สำหรับสลัดทิ้งกามทั้งหลายตามความเป็นจริงแล้วละตัณหาในกาม บรรเทา ความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นเพราะปรารภกามเสียได้แล้ว เป็นผู้ปราศจากความกระหาย มีจิตสงบในภายในอยู่ เรานั้นเห็นปวงสัตว์โลกผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ถูกกามตัณหาเกาะกินอยู่ ถูกความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นเพราะกามเผาอยู่ เสพ กามอยู่ เราจึงไม่กระหยิ่มยินดีต่อสัตว์โลกเหล่านั้น ทั้งไม่ยินดีในกามนั้นด้วย

ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเรายินดีต่อความยินดีที่เว้นจากกาม เว้นจากอกุศลธรรม ซึ่งเป็นความยินดีที่ล่วงเลยความสุขอันเป็นทิพย์อยู่ จึงไม่ กระหยิ่มยินดีต่อธรรมอันเลวและไม่ยินดีในธรรมอันเลวนั้นเลย

เปรียบผู้บริโภคกามเหมือนบุรุษโรคเรื้อน

{๒๘๓}[๒๑๓] ดูก่อนมาคัณฑิยะ เปรียบเหมือนบุรุษโรคเรื้อน มีตัวเป็นแผล เน่าพุพอง ถูกหนอนกัดกิน ใช้เล็บเกาปากแผล ย่างตัวเองอยู่ข้างเตาไฟ มิตร สหาย ญาติสาโลหิตของเขาเชิญแพทย์ผู้ชำนาญการผ่าตัดมารักษา แพทย์ผู้นั้นก็ประกอบยารักษาให้ เขาอาศัยยาแล้วก็ได้หายจากโรคเรื้อน เขาหายโรค แล้วก็มีความสบายขึ้น มีเสรี พึ่งตัวเองได้ ไปไหนมาไหนได้ตามความพอใจ เขาเห็นบุรุษโรคเรื้อนคนอื่นที่มีตัวเป็นแผลเน่า พุพอง ถูกหนอนกัดกิน ใช้ เล็บเกาปากแผล ย่างตัวเองอยู่ข้างเตาไฟ ดูก่อนมาคัณฑิยะ ท่านจะสำคัญ ความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะพึงกระหยิ่มยินดีต่อบุรุษโรคเรื้อนคนโน้น ต่อ เตาไฟ หรือต่อการใช้ยาบ้างไหม”“ไม่เลย ท่านพระโคดม ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเมื่อยังมีโรคอยู่ ความจำเป็นที่เกี่ยวกับการใช้ยาก็ยังต้องมี เมื่อหายโรค ความจำเป็นที่เกี่ยว กับการใช้ยาก็หมดไป”

“ดูก่อนมาคัณฑิยะ เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อก่อนครั้งยังครองเรือนอยู่ ก็เป็นผู้อิ่มเอม พรั่งพร้อม บำเรอตนอยู่ด้วยกามคุณ ๕ ... สมัยต่อมา เรารู้ ความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายวิธีสำหรับสลัดทิ้งกามทั้งหลาย ตามความเป็นจริงแล้วจึงละตัณหาในกาม บรรเทาความเร่าร้อนที่เกิดขึ้น เพราะ ปรารภกามได้แล้ว เป็นผู้ปราศจากความกระหาย มีจิตสงบในภายในอยู่ เรานั้นเห็นปวงลัตว์โลกยังไม่ปราศจากความกำหนัดในกาม ถูกกามตัณหา เกาะกินอยู่ ถูกความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นเพราะกามเผาอยู่ เสพกามอยู่ จึงไม่กระหยิ่มยินดีต่อสัตว์โลกหล่านั้น ทั้งไม่ยินดีในกามนั้นด้วย ข้อนั้นเพราะเหตุ

อะไร เพราะเรามีความยินดีที่เว้นจากกามเว้นจากอกุศลธรรม ซึ่งเป็นความยินดีที่ล่วงเลยความสุขอันเป็นทิพย์ได้ จึงไม่กระหยิ่มยินดีต่อธรรมอัน เลวและไม่ยินดีในธรรมอันเลวนั้นเลย

{๒๘๔}[๒๑๔] ดูก่อนมาคัณฑิยะ เปรียบเหมือนบุรุษโรคเรื้อนมีตัวเป็นแผลเน่า พุพอง ถูกหนอนกัดกิน ใช้เล็บเกาปากแผล ย่างตัวเองอยู่ข้างเตาไฟ มิตร สหายญาติสาโลหิตของเขาเชิญแพทย์ผู้ชำนาญการผ่าตัดมารักษา แพทย์ผู้นั้น ก็ประกอบยารักษาให้ เขาอาศัยยาแล้วก็ได้หายจากโรคเรื้อน เขาหายโรคแล้ว ก็มีความสบายขึ้น มีเสรี พึ่งตัวเองได้ ไปไหนมาไหนได้ตามความพอใจ ทีนั้น บุรุษที่แข็งแรงสองคนช่วยกันจับบุรุษนั้นที่แขนคนละข้างฉุดเขาให้เช้าไปใกล้เตาไฟ ดูก่อนมาคัณฑิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษผู้นั้นจะต้องสะบัด กายอย่างนี้ ๆ ใช่ไหม”

“ใช่ ท่านพระโคดม ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะไฟนั้นมีสัมผัสเป็นทุกข์ มีความร้อนแรงมาก มีความรุ่มร้อนมาก”

“ดูก่อนมาคัณฑิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ไฟนั้นมีสัมผัสเป็นทุกข์ มีความร้อนแรงมาก มีความรุ่มร้อนมากเฉพาะบัดนี้เท่านั้น หรือแม้ เมื่อก่อนไฟนั้นก็มีสัมผัสเป็นทุกข์มีความร้อนแรงมาก มีความรุ่มร้อนเหมือนกัน”

“ท่านพระโคดม ทั้งบัดนี้ ทั้งเมื่อก่อน ไฟนั้นก็มีสัมผัสเป็นทุกข์ มีความร้อนแรงมาก มีความรุ่มร้อนมากเหมือนกัน แต่ว่าบุรุษโรคเรื้อนผู้มีตัวเป็นแผลเน่า พุพอง ถูกหนอนกัดกิน ใช้เล็บเกาปากแผล ถูกโรคเรื้อนเบียดเบียน กายประสาท จึงกลับสำคัญผิดคิดว่าไฟที่มีสัมผัสเป็นทุกข์นั้นว่าเป็นสุขไป”

“ดูก่อนมาคัณฑิยะ กามทั้งหลายก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้ในอดีตกาล ก็มีสัมผัสเป็นทุกข์ มีความร้อนแรงมาก และมีความรุ่มร้อนมาก ถึงในอนาคตกาล กามทั้งหลายก็จักมีสัมผัสเป็นทุกข์ มีความร้อนแรงมากยิ่ง และ มีความรุ่มร้อนมาก แม้ในปัจจุบันเดี๋ยวนี้ กามทั้งหลายก็มีสัมผัสเป็นทุกข์ มี

ความร้อนแรงมาก และมีความรุ่มร้อนมากอยู่ สัตว์โลกเหล่านี้เป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัดในกาม ถูกกามตัณหากัดกร่อนอยู่ ถูกความเร่าร้อนที่ เกิดขึ้นเพราะกามเผาอยู่ ถูกกามคุณเบียดเบียนปัญญินทรีย์ จึงกลับสำคัญผิดคิดว่ากามคุณซี่งมีสัมผัสเป็นทุกข์นั้นว่าเป็นสุขไป

{๒๘๕}[๒๑๕] ดูก่อนมาคัณฑิยะ เปรียบเหมือนบุรุษโรคเรื้อนมีตัวเป็นแผลเน่า พุพอง ถูกหนอนกัดกิน ใช้เล็บเกาปากแผล ย่างตัวเองอยู่ข้างเตาไฟ ดูก่อน มาคัณฑิยะ บุรุษโรคเรื้อนผู้มีตัวเป็นแผล พุพอง ถูกหนอนกัดกิน ยิ่งใช้เล็บ เกาปากแผล ย่างตัวเองข้างเตาไฟด้วยประการใด ๆ ปากแผลเหล่านั้นของ เขาก็ยิ่งไม่สะอาด ยิ่งมีกลิ่นเหม็น และยิ่งเน่าเฟะขึ้นด้วยประการนั้น ๆ แต่จะมีเพียงแค่ความยินดีความพอใจนิดหน่อย ก็คือเพราะเกาปากแผลเท่านั้น ฉันใด ดูก่อนมาคัณฑิยะ สัตว์โลกทั้งหลายก็ฉันนั้นแล เป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัดในกาม ถูกกามตัณหากัดกร่อนอยู่ ถูกความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นเพราะ ปรารภกามคุณเผาอยู่ เสพกามอยู่ ดูก่อนมาคัณฑิยะ สัตว์โลกทั้งหลายผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัดในกาม ถูกกามตัณหากัดกร่อนอยู่ ถูกความเร่าร้อน ที่เกิดขึ้นเพราะกามเผาอยู่ ยังเสพกามอยู่ด้วยประการใด ๆ กามตัณหาก็ยิ่งเจริญแก่สัตว์โลกเหล่านั้น และสัตว์โลกเหล่านั้นก็ยิ่งถูกความเร่าร้อนที่เกิดขึ้น เพราะปรารภกามเผาอยู่ด้วยประการนั้น ๆ แต่จะมีเพียงแค่ความยินดี ความพอใจนิดหน่อย ก็คือเพราะอาศัยกามคุณ ๕ เท่านั้น

{๒๘๖}ดูก่อนมาคัณฑิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านได้เห็นหรือ ได้ยินมาบ้างหรือว่า ‘พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์ผู้อิ่มเอม พรั่งพร้อม ถูก ปรนเปรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ ยังละกามตัณหาไม่ได้ ยังบรรเทาความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นเพราะกามไม่ได้ ได้เป็นผู้ปราศจากความกระหาย มีจิตสงบในภายใน อยู่แล้ว กำลังเป็นอยู่หรือจักเป็นต่อไป”

“ข้อนี้ ไม่เคยได้เห็นไม่เคยได้ยิน ท่านพระโคดม”

“ถูกแล้ว มาคัณฑิยะ ข้อนี้แม้เราเองก็ไม่เคยได้เห็นไม่เคยได้ยินมา

เหมือนกันว่า พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์ผู้อิ่มเอม พรั่งพร้อม ถูกปรนเปรอ อยู่ด้วยกามคุณ ๕ ยังละกามตัณหาไม่ได้ ยังบรรเทาความเร่าร้อนที่เกิดขึ้น เพราะกามไม่ได้ ได้เป็นผู้ปราศจากความกระหาย มีจิตสงบในภายในอยู่แล้ว กำลังเป็นอยู่หรือจักเป็นต่อไป’ ดูก่อนมาคัณฑิยะ โดยที่แท้สมณะหรือพราหมณ์ ที่เป็นผู้ปราศจากความกระหาย มีจิตสงบในภายในอยู่แล้ว กำลังเป็นอยู่หรือ จักเป็นต่อไป ทั้งหมดนั้นล้วนรู้ความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายวิธี สำหรับสลัดทิ้งกามตามความเป็นจริงแล้วละกามตัณหา บรรเทาความเร่าร้อน ที่เกิดขึ้นเพราะกามได้แล้ว จึงได้เป็นผู้ปราศจากความกระหาย มีจิตสงบใน ภายในอยู่แล้ว กำลังเป็นอยู่หรือจักเป็นอยู่ต่อไป”{ 287}ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง บรรดาทางทั้งหลายอันให้ถึงอมตธรรม ทางมีองค์ ๘ เป็นทางอันเกษม

[๒๑๖] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว มาคัณฑิยปริพาชกได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “น่าอัศจรรย์นัก ท่านพระโคดม น่าแปลก ใจนัก ท่านพระโคดม เพียงข้อที่ท่านพระโคดมตรัสว่า ‘ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง’แม้ข้าพเจ้าเองก็ได้ยินมาจาก ปริพาชกทั้งหลายผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์รุ่นก่อน ๆ กล่าวกันอยู่ว่า ‘ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง’ ข้อนี้จึงสมกัน”

“ดูก่อนมาคัณฑิยะ ก็ข้อที่ท่านได้ยินมาจากปริพาชกทั้งหลายผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์รุ่นก่อน ๆ กล่าวกันอยู่ว่า ‘ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง’ ดังนี้นั้น ความไม่มีโรคนั้นเป็นไฉน นิพพานนั้นเป็นไฉน

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ได้ทราบว่ามาคัณฑิยปริพาชก เอาฝ่ามือลูบตัวเองพลางกล่าวว่า “ท่านพระโคดม ความไม่มีโรคนั้นก็คืออันนี้ นิพพานนั้นก็คืออันนี้ เพราะบัดนี้ข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่มีโรค มีความสุขดี อะไร ๆ ก็มิได้เบียดเบียนข้าพเจ้า”

เปรียบผู้บริโภคกามเหมือนคนตาบอด

{๒๘๘}[๒๑๗] “ดูก่อนมาตัณฑิยะ เปรียบเหมือนคนตาบอดมาแต่กำเนิด เขามองไม่เห็นรูปสีดำ สีขาว ไม่เห็นรูปสีเขียว รูปสีเหลือง รูปสีแดง รูปสีชมพู ไม่เห็นที่อันเสมอและไม่เสมอ ไม่เห็นดวงดาว ไม่เห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ เขาแค่ได้ฟังจากคนตาดีกล่าวว่า ‘พ่อคุณ ผ้าช่างขาวผ่อง งามตา ไม่สกปรก สะอาดสะอ้าน, ดังนี้ เขาจึงเที่ยวหาผ้าที่ขาวอยู่ บุรุษคนหนี่ง เอาผ้าหยาบที่เปื้อนเขม่านํ้ามันมาหลอกคนตาบอดแต่กำเนิดนั้นว่า ‘พ่อคุณ ผ้าของท่านผืนนี้ขาวผ่อง งามตา ไม่สกปรก สะอาดสะอ้าน’ เขาจึงรับผ้านั้นมาห่มพลางพูดออกมาด้วยความดีใจว่า ‘พ่อคุณ ผ้าช่างขาวผ่อง งามตา ไม่สกปรก สะอาดสะอ้านจริงหนอ,

ดูก่อนมาคัณฑิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คนตาบอดแต่กำเนิดนั้นรู้อยู่ เห็นอยู่ จึงรับผ้าหยาบที่เปื้อนเขม่านํ้ามันมาห่มพลางพูดออก มาด้วยความดีใจว่า ‘ผ้าช่างขาวผ่อง งามตา ไม่สกปรก สะอาดสะอ้าน, ดังนี้ หรือว่ารับมาห่มด้วยความเชื่อถือคนตาดีอันเล่า,,

“ท่านพระโคดม คนตาบอดแต่กำเนิดนั้นไม่รู้ ไม่เห็น รับผ้าหยาบที่เปื้อน เขม่านํ้ามันมาห่มพลางพูดออกมาด้วยความดีใจว่า ‘ผ้าช่างขาวผ่อง งามตา ไม่สกปรก สะอาดะสอ้าน, แต่ก็รับเอามาด้วยความเชื่อถือคนตาดี,,

“ดูก่อนมาคัณฑิยะ อัญเดียรถีย์ปริพาชกทั้งหลายก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นคนบอด ไม่มีจักษุ ไม่รู้ความไม่มีโรค ไม่เห็นนิพพาน ถึงอย่างนั้น ก็ยัง กล่าวคาถานี้ได้ว่า ‘ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง,

ดังนี้ ดูก่อนมาคัณฑิยะ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ก่อน ๆ ก็ได้ ตรัสพระคาถานี้ไว้ว่า

ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง บรรดาทางทั้งหลายอันให้ถึงอมตธรรม ทางมีองค์ ๘ เป็นทางเกษม

[๒๑๘] บัดนี้ คาถานี้เป็นคาถาของปุถุชนไปโดยลำดับ ดูก่อนมาคัณฑิยะ กายนี้แลเป็นดังโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นความเจ็บไข้ ท่านนั้นกลับมากล่าวถึงกายซึ่งเป็นดังโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นความเจ็บไข้นี้ว่า ‘ท่านพระโคดม ความไม่มีโรคนั้นก็คืออันนี้ นิพพานนั้นก็คืออันนี้, เพราะว่าท่านไม่มีอริยจักษุอันจะเป็นเครื่องมือให้ท่านรู้ความไม่มีโรคและเห็นนิพพานได้”{๒๘๙}“ข้าพเจ้าเลื่อมใสต่อท่านพระโคดมอย่างนี้ ที่ท่านพระโคดมทรงสามารถ แสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าจนทำให้ข้าพเจ้ารู้ถึงความไม่มีโรคและเห็นนิพพานได้”

มาคัณฑิยะอาราธนาพระพุทธเจ้าแสดงธรรม

[๒๑๙] “ดูก่อนมาคัณฑิยะ เปรียบเหมือนคนตาบอดมาแต่กำเนิด เขามองไม่เห็นรูปสีดำ สีขาว ไม่เห็นรูปสีเขียว รูปสีเหลือง รูปสีแดง รูปสีชมพู ไม่เห็นที่อันเสมอและไม่เสมอ ไม่เห็นดวงดาว ไม่เห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ มิตรสหาย ญาติสาโลหิตของเขาจึงเชิญแพทย์ผู้ชำนาญการผ่าตัดให้ มารักษา แพทย์ผู้ชำนาญได้ประกอบยารักษาให้ เขาอาศัยยานั้นแต่ก็ทำให้ จักษุประสาทเกิดขึ้นไม่ได้ ทำให้จักษุประสาทแจ่มใสไม่ได้ ดูก่อนมาคัณฑิยะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน แพทย์นั้นพึงได้รับความลำบาก ความเหน็ดเหนื่อยอยู่บ้างเหมือนกัน มิใช่หรือ”

“ใช่ ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนมาคัณฑิยะ เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน พึงแสดงธรรมแก่ท่านว่า‘ความไม่มีโรคนั้นคืออันนี้ นิพพานนั้นคืออันนี้’ แต่ท่านนั้นก็ยังไม่รู้ความไม่มีโรค ยังไม่เห็นนิพพาน เราเลยมีแต่ความลำบาก ความเหน็ดเหนื่อย”

{๒๙๐}“ข้าพเจ้าเลื่อมใสต่อท่านพระโคดมอย่างนี้ ที่ท่านพระโคดมทรงสามารถ แสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าจนทำให้ข้าพเจ้ารู้ถึงความไม่มีโรคและเห็นนิพพานได้”

[๒๒๐] “ดูก่อนมาคัณฑิยะ เปรียบเหมือนคนตาบอดมาแต่กำเนิด เขามองไม่เห็นรูปสีดำ สีขาว ไม่เห็นรูปสีเขียว รูปสีเหลือง รูปสีแดง รูปสีชมพู ไม่เห็นที่อันเสมอและไม่เสมอ ไม่เห็นดวงดาว ไม่เห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ เขาแค่ได้ฟังจากคนตาดีกล่าวว่า ‘พ่อคุณ ผ้าช่างขาวผ่อง งามตา ไม่สกปรก สะอาดสะอ้าน’ ดังนี้ เขาจึงเที่ยวหาผ้าที่ขาวอยู่ บุรุษคนหนื่ง เอาผ้าหยาบที่เปื้อนเขม่าน้ำมันมาหลอกคนตาบอดแต่กำเนิดนั้นว่า‘พ่อคุณ ผ้าของท่านผืนนี้ขาวผ่อง งามตา ไม่สกปรก สะอาดสะอ้าน’ เขาจึงรับเอาผ้านั้นมาห่ม มิตรสหาย ญาติสาโลหิตของเขาเชิญแพทย์ผู้ชำนาญการผ่าตัด ให้มารักษา แพทย์ผู้ชำนาญนั้นปรุงยาถอน

ยาถ่าย ยาหยอด ยาป้าย ยานัตถุ์ให้ เขาอาศัยยานั้นทำให้จักษุประสาทเกิดขึ้นมาได้ ทำให้จักษุประสาท แจ่มใสได้ พร้อม ๆ กับที่จักษุประสาทเกิดขึ้น เขาย่อมสลัดทิ้งความพอใจในผ้าหยาบที่เปื้อนเขม่าน้ำมันโน้นเสียได้ ทั้งยังจะถือว่าคนที่มาหลอกตนนั้นมิใช่ มิตรบ้าง เป็นศัตรูบ้าง มิหนำยังเห็นว่าผู้นั้นสมควรตายด้วยซํ้าไป เพราะแค้นใจที่ตนถูกบุรุษผู้นั้นหลอกให้ห่มผ้าหยาบที่เปื้อนเขม่านํ้ามันมาเสียนาน ฉันใดดูก่อนมาคัณฑิยะ เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถ้าเราแสดงธรรมแก่ท่านว่า ‘ความไม่มีโรคนั้นคืออันนี้ นิพพานนั้นคืออันนี้’ ท่านนั้นพึงรู้ถึงความไม่มีโรค พึงเห็นนิพพานได้ พร้อม ๆ กับที่ปัญญาจักษุเกิดขึ้น ท่านก็จะสลัดทิ้งความกำหนัดด้วยพอใจในขันธ์ที่มีอุปาทาน ๕ได้ อนื่ง ท่านพึงมีความดำริอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เราถูกจิตนี้ล่อลวงให้หลงผิดมานานแล้ว เราเมื่อยึดมั่น ก็ยึด

มั่นแต่รูป ยึดมั่นแต่เวทนา ยึดมั่นแต่สัญญา ยึดมั่นแต่สังขาร ยึดมั่นแต่วิญญาณเท่านั้น เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมีแก่เรา เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

{๒๙๑}“ข้าพเจ้าเลื่อมใสต่อท่านพระโคดมอย่างนี้ ที่ท่านพระโคดมทรง สามารถแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าจนทำให้ข้าพเจ้าไม่มืดมน ลุกขึ้นจากอาสนะ คือการยึดถือนี้ได้”

[๒๒๑] “ดูก่อนมาคัณฑิยะ ถ้าเช่นนั้น ท่านควรคบสัตบุรุษ เมื่อใดท่านคบสัตบุรุษ เมื่อนั้นท่านก็จักได้ฟังธรรมของสัตบุรุษ เมื่อใดท่านได้ฟังธรรมของสัตบุรุษ เมื่อนั้นท่านก็จักปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เมื่อใดท่านปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เมื่อนั้นท่านก็จักรู้เองเห็นเองว่า ‘โรค ฝี ลูกศร คืออันนี้ โรค ฝี ลูกศรจะดับไปโดยไม่เหลือในที่นี้ เพราะอุปาทานของเรา นั้นดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมมี ด้วยประการฉะนี้”

มาคัณฑิยะได้บรรพชาอุปสมบท

{๒๙๒}[๒๒๒] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว มาคัณฑิยปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ท่านพระโคดมทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าพระองค์พึงได้ บรรพชาอุปสมบทในสำนักท่านพระโคดมเถิด”

“ดูก่อนมาคัณฑิยะ ผู้ใดเคยเป็นอัญเดียรถีย์มาก่อน หวังจะบรรพชาอุปสมบทในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจะต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน พอล่วง ๔ เดือนแล้ว ภิกษุทั้งหลายเต็มใจจึงจะให้บรรพชาอุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุได้ ก็แต่ว่า เรารู้อัธยาศัยของบุคคลมีความต่างกันในข้อนี้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกคนที่เคยเป็นอัญเดียรถีย์มาก่อน เมื่อหวังจะบรรพาอุปสมบทในธรรมวินัยนี้จะต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน พอล่วง ๔ เดือนแล้ว ภิกษุทั้งหลายเต็มใจจึงจะให้บรรพชาอุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุได้ ข้าพระองค์ก็จักอยู่ปริวาส ๔ ปี ล่วง ๔ ปีแล้ว ภิกษุทั้งหลายเต็มใจก็จงให้ ข้าพระองค์บรรพชาอุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุเถิด”

มาคัณฑิยปริพาชกได้บรรพชาได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็ท่านมาคัณฑิยะอุปสมบทแล้วไม่นาน ได้ปลีกตัวออกไปอยู่แต่ผู้เดียว เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ไม่ช้านานเท่าไรก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนบวช เป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ได้ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจ อื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก, ท่านมาคัณฑิยะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายดังนี้แล

จบ มาคัณฑิยสูตรที่ ๕

๖. สันทกสูตร

ว่าด้วยสันทกปริพาชก

{๒๙๓}[๒๒๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้