พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย · คหบดีวรรค
๕. ชีวกสูตร เล่ม ๑๓
Text layerBuddha’s wordsItems ๕๖–๖๑ (Royal Thai)5/10 in คหบดีวรรค4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหบดีวรรค ชีวกสูตร (Royal Thai Volume 13 · Mahachula Volume 13 · Mahamakut Volume 20 · Chaloem Phrakiat Volume 13)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 13, pp. 59–65
จักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มี พระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิม แต่วันนี้เป็นต้นไป”
จบ โปตลิยสูตรที่ ๔
๕. ชีวกสูตร
เรื่องหมอชีวกโกมารภัจ
{๕๖} [๕๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ วัดอัมพวันของหมอชีวกโกมารภัจ ในพระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล หมอชีวกโกมารภัจเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟังมาดังนี้ว่า ‘คนทั้งหลายย่อมฆ่าสัตว์เจาะจงพระสมณโคดม พระสมณโคดมทั้งที่ทรงทราบข้อนั้นอยู่ ก็ยังเสวยเนื้อที่เขา ทำเฉพาะเจาะจงถวายตน, ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกคนที่กล่าว
- ๑หมอชีวก โกมารภัจจ์ เป็นชื่อของแพทย์ผู้เชี่ยวชาญในการรักษาโรคและมีชื่อเสียงอย่างมากใน ครั้งพุทธกาล โดยเป็นแพทย์ประจำพระองค์ของพระเจ้าพิมพิสารและของพระพุทธเจ้า ตามประวัติ เมื่อแรกคลอดถูกนำไปทิ้งเพราะเป็นบุตรของนางคณิกา(หญิงงามเมีอง) อภัยราชกุมาร ชื่งเป็นพระโอรสองค์หนึ่งของพระเจ้าพิมพิสารเสด็จผ่านไปพบ จึงตรัสถามผู้ตามเสด็จ ทรงทราบ ว่ายังมีชีวิตอยู่ จึงทรงตั้งชื่อว่า ชีวก ซึ่งมีความหมายว่า ผู้รอดชีวิต แล้วทรงนำไปชุบเลี้ยงไว้ในพระราชวัง จึงได้สร้อยคำเรียกว่า โกมารภัจจ์ ชื่งหมายถึงผู้ได้รับการเลี้ยงไว้โดยพระราชกุมาร และต่อมาได้เรียนจบวิชาการแพทย์ มีความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างมากได้สร้างวัด ชื่อว่า อัมพวัน (สวนมะม่วง) ถวายแด่พระภิกษุสงฆ์ {ที.สี.อ. ๑๒๒, ม.ม.อ. ๓๔ และดูประวัติโดยละเอียดในจีวรขันธกะ พระบาลีวินัยปิฎก มหาวรรค (แปล) เล่ม ๕}
อย่างนี้ว่า ‘คนทั้งหลายย่อมฆ่าสัตว์เจาะจงพระสมณโคดม พระสมณโคดมทั้งที่ทรงทราบข้อนั้นอยู่ ก็ยังเสวยเนื้อที่เขาทำเฉพาะเจาะจงถวายตน’ ดังนี้ ชื่อว่ากล่าวตรงกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วแลหรือ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำอันไม่เป็นจริงบ้างหรือ ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควร แก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลจะไม่ถึงฐานะที่วิญญูชน จะพึงตำหนิได้บ้างหรือ”
เนื้อทีไม่ควรบริโภคและควรบริโภค ๓ อย่าง
{๕๗} [๕๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนชีวก พวกคนที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘คนทั้งหลายย่อมฆ่าสัตว์เจาะจงพระสมณโคดม พระสมณโคดมทั้งที่ทรง ทราบข้อนั้นอยู่ ก็ยังเสวยเนื้อสัตว์ที่เขาทำเฉพาะเจาะจงถวายตน’ ดังนี้ จะชื่อว่ากล่าวตรงกับที่เรากล่าวหามิได้ แต่ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำอันไม่เป็นจริง ดูก่อนชีวก เรากล่าวถึงเนื้อว่าเป็นของไม่ควรบริโภคโดยฐานะ ๓ ประการ คือ เนื้อที่ตนเห็น ๑ เนื้อที่ตนได้ยิน ๑ เนื้อที่ตนรังเกียจสงสัย ๑ เรากล่าวถึง เนื้อว่าเป็นของไม่ควรบริโภคโดยฐานะ ๓ ประการนี้แล ดูก่อนชีวก เรากล่าวถึงเนื้อ ว่าเป็นของควรบริโภคโดยฐานะ ๓ ประการ คือ เนื้อที่ตนไม่ได้เห็น ๑ เนื้อที่ตนไม่ได้ยิน ๑ เนื้อที่ตนไม่ได้รังเกียจสงสัย ๑ ดูก่อนชีวก เรากล่าวถึง เนื้อว่าเป็นของควรบริโภคโดยฐานะ ๓ ประการนี้แล
การแผ่เมตตา
{๕๘} [๕๓] ดูก่อนชีวก ภิกษุในธรรมวินัยนี้อาศัยหมู่บ้านหรือนิคมแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่ เธอมีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศที่หนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓
- ๑เนื้อที่ตนเห็น หมายถึงเนื้อสัตว์หรือเนื้อปลาที่ภิกษุเห็นเขาฆ่าเจาะจงนำมาปรุงเป็นอาหารถวาย เนื้อที่ตนได้ยิน หมายถึงเนื้อสัตว์หรือเนื้อปลาที่ภิกษุได้ยินว่าเขาฆ่าเจาะจงนำมาปรุงเป็นอาหาร ถวาย เนื้อที่ตนรังเกียจสงสัย หมายถึงเนื้อสัตว์หรือเนื้อปลาที่ภิกษุสงสัยว่าได้เห็น สงสัยว่าได้ยิน หรือรังเกียจสงสัยขึ้นมาเองว่าเขาฆ่าเจาะจงนำมาปรุงเป็นอาหารถวาย (ม.ม.อ. ๓๕)
ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีเข้าไปหาพอแล้วนิมนต์ด้วยภัตเพื่อให้ฉันในวันรุ่งขึ้น ดูก่อนชีวก ภิกษุผู้จำนงอยู่ก็จะรับนิมนต์ พอล่วงราตรีนั้นไป เวลาเข้าภิกษุนั้นนุ่งห่มเรียบร้อยแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังนิเวศน์ของคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดี แล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีนั้นอังคาสเธอด้วยบิณฑบาตอันประณีต เธอย่อมไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ดีจริงหนอ ที่คฤหบดี หรือบุตรคฤหบดีผู้นี้มาอังคาสเราด้วยบิณฑบาตอันประณีต’ แม้ความคิดว่า ‘ขอ ให้คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีผู้นี้อังคาสเราด้วยบิณฑบาตอันประณีตเช่นนี้ตลอดไป’ ก็ไม่มีแก่เธอ เธอไม่ติดใจ ไม่ยินดี ไม่รีบฉันบิณฑบาตนั้น มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาเครื่องถอนตนบริโภคอยู่ ดูก่อนชีวก ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ในตอนนั้น ภิกษุนั้นย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตน เพื่อเบียดเบียน ผู้อื่น หรือเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้างหรือไม่”“ไม่เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนชีวก ในเวลานั้นภิกษุนั้นชื่อว่าฉันอาหารอันไม่มีโทษเลยมิใช่หรือ”
“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า ‘พรหมมีปกติอยู่ ด้วยเมตตา’ คำนั้นเป็นแต่ข้าพระองค์ได้สดับมา ที่กล่าวนี้พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นองค์พยานได้ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าเองก็ทรงมีปกติอยู่ด้วยเมตตา”
“ดูก่อนชีวก บุคคลพึงเป็นผู้มีความพยาบาทเพราะราคะ โทสะ โมหะ ใด ราคะ โทสะ โมหะนั้นตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็น ดุจตาลยอดด้วนแล้ว ให้ถึงความไม่มีในภายหลัง ให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนชีวก ถ้าแลเธอกล่าวหมายเอาการละราคะ โทสะ โมหะ เป็นต้นนี้ เราก็เห็นด้วย”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์กล่าวหมายเอาการละราคะ โทสะ โมหะเป็นต้นนี้แหละ”
การแผ่กรุณา มุทิตา อุเบกขา
{๕๙} [๕๔] “ดูก่อนชีวก ภิกษุในธรรมวินัยนี้อาศัยหมู่บ้านหรือนิคมแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่ เธอมีใจประกอบด้วยกรุณา... มีใจประกอบด้วยมุทิตา... มีใจ ประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศที่หนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลก ทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ คฤหบดีหรือบุตร คฤหบดีเข้าไปหาเธอแล้วนิมนต์ด้วยภัตเพื่อให้ฉันในวันรุ่งขึ้น ดูก่อนชีวก ภิกษุผู้จำนงอยู่ก็จะรับนิมนต์ พอล่วงราตรีนั้นไป เวลาเช้า ภิกษุนั้นนุ่งห่ม
เรียบร้อยแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังนิเวศน์ของคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดี แล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ คฤหบดีหรือบุตรของคฤหบดีนั้นอังคาสเธอด้วย บิณฑบาตอันประณีต เธอย่อมไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ดีจริงหนอ ที่คฤหบดี หรือบุตรคฤหบดีผู้นี้มาอังคาสเราด้วยบิณฑบาตอันประณีต’ แม้ความคิดว่า ‘ขอให้คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีผู้นี้อังคาสเราด้วยบิณฑบาตอันประณีตเช่นนี้ตลอดไป’ ก็ไม่มีแก่เธอ เธอไม่ติดใจ ไม่ยินดี ไม่รีบฉันบิณฑบาตนั้น มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาเครื่องถอนตนบริโภคอยู่ ดูก่อนชีวก ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ในตอนนั้น ภิกษุนั้นย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตน เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น หรือ เพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้างหรือไม่”“ไม่เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนชีวก ในเวลานั้นภิกษุนั้นชื่อว่าฉันอาหารอันไม่มีโทษเลยมีใช่หรือ”
“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า ‘พรหมมีปกติอยู่ ด้วยอุเบกขา’ คำนั้นเป็นแต่ข้าพระองค์ได้สดับมา ที่กล่าวนี้พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นองค์พยานได้ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าเองก็ทรงมีปกติอยู่ด้วยอุเบกขา”
“ดูก่อนชีวก บุคคลพึงเป็นผู้มีความเบียดเบียน มีความไม่ยินดี มีความกระทบกระทั่งเพราะราคะ โทสะ โมหะใด ราคะ โทสะ โมหะนั้น ตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ให้ถึงความไม่มีในภายหลัง ให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนชีวก ถ้าแลเธอ กล่าวหมายเอาการละราคะ โทสะ โมหะเป็นต้นนี้ เราก็เห็นด้วย”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์กล่าวหมายเอาการละราคะ โทสะ โมหะเป็นต้นนี้แหละ”
ทำบุญได้บาปด้วยเหตุ ๕ ประการ
{๖๐} [๕๕] “ดูก่อนชีวก ผู้ใดฆ่าสัตว์เจาะจงตถาคตหรือสาวกของตถาคต ผู้นั้นย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมากด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ
๑. การที่ผู้นั้นกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านทั้งหลายจงไปนำสัตว์ชื่อโน้นมา, ชื่อว่าย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมาก ด้วยเหตุประการที่ ๑ นี้
๒. การที่สัตว์นั้นเมื่อถูกเขาผูกคอนำมา ย่อมเสวยทุกขโทมนัส ชื่อว่าย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมาก ด้วยเหตุประการ ที่ ๒ นี้
๓. การที่ผู้นั้นพูดอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายจงไปฆ่าสัตว์นี้, ชื่อว่า ย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมากด้วยเหตุประการที่ ๓ นี้
๔. การที่สัตว์นั้นเมื่อเขาเริ่มจะฆ่า ย่อมเสวยทุกข์โทมนัส ชื่อว่า ย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมากด้วยเหตุประการที่ ๔ นี้
- ๑ย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญ (อปุญญํ ปสวติ) คำว่า ประสพ หมายถึงได้รับผลเป็นความทุกข์หรือ ก่อให้เกิดผลเป็นบาปอกุศลต่าง ๆ (ปสวติ = ปฏิลภติ นัย องฺ.ติก.อ. ๒/๑๔๘) ประสบ ตาม พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หมายถึงพบเห็นสิงที่เป็นรูปธรรม
๕. การที่ผู้นั้นย่อมยังตถาคตและสาวกของตถาคตให้ยินดีด้วย เนื้ออันเป็นอกัปปิยะ ชื่อว่าย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมากด้วยเหตุประการที่ ๕ นี้
ดูก่อนชีวก ผู้ใดฆ่าสัตว์เจาะจงตถาคตหรือสาวกของตถาคต ผู้นั้นย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมากด้วยเหตุ ๕ ประการนี้แล”
{๖๑} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ชีวกโกมารภัจได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุทั้งหลายย่อมฉันอาหารอันเป็นกัปปิยะกันหนอ ภิกษุทั้งหลายย่อมฉันอาหารที่ไม่มีโทษกันหนอ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิต ของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศพระธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบ เหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปีด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในความมืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าแต่ พระองค์ ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และ พระสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่า เป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”
จบ ชีวกสูตรที่ ๕
- ๑ให้ยินดีด้วยเนื้ออันเป็นอกัปปิยะ ในที่นี้หมายถึงบุคคลที่ลวงให้ฉันเนื้อต้องห้าม เช่น เนื้อหมี หรือ เนื้อเสือเหลืองเป็นต้น โดยให้เข้าใจว่าเป็นเนื้อสุกรหรือเนื้อฉันได้ แล้วพูดกระทบกระทั่งว่า ‘ท่านเป็นสมณะหรือ ท่านฉันเนื้อต้องห้ามแล้ว’ ซึ่งต้องได้รับผลเป็นความทุกข์อย่างมาก ส่วนบุคคลเหล่าใด ในเวลาหาภิกษาหารยากลำบากเป็นต้นหรือเพื่อบำบัดอาการอาพาธ เข้าใจอยู่ว่า ‘เนื้อหมีก็คล้าย เนื้อสุกร เนื้อเสือเหลืองก็เหมือนเนื้อฉันได้’ กล่าวว่า ‘นี้เป็นเนื้อสุกร เนื้อเป็นเนื้อฉันได้’ แล้วนิมนต์ให้ฉันด้วยอัธยาศัยหวังประโยชน์เกื้อกูล บุคคลเหล่านั้นย่อมประสพบุญเป็นอันมาก (ม.ม.อ. ๓๙)
๖. อุปาลิวาทสูตร
ว่าด้วยวาทะของอุบาลีคฤหบดี
เรื่องทีฆตปัสสีนิครนถ์พบพระพุทธเจ้า
{๖๒} [๕๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน ใกล้เมืองนาลันทา สมัยนั้น นิครนถ์นาฏบุตรอาศัยอยู่ ณ เมืองนาลันทา พร้อมด้วย บริษัทนิครนถ์เป็นอันมาก ครั้งนั้นแล นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีเที่ยวไปบิณฑบาตในเมืองนาลันทา กลับจากบิณฑบาตหลังอาหารแล้วเข้าไปเฝ้าพระ ผู้มีพระภาคเจ้าถึงปาวาริกัมพวัน ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะทีฆตปัสสีนิครนถ์ว่า “ดูก่อนทีฆตปัสสี อาสนะมีอยู่หลายที่ ถ้าท่านประสงค์ก็จงนั่งเถิด” เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ทีฆตปัสสีนิครนถ์ถือเอาอาสนะที่ตํ่ากว่านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง
นิครนถ์นาฏบุตรเป็นทัณฑวาที
{๖๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะทีฆตปัสสีนิครนถ์ว่า “ดูก่อนตปัสสี ก็นิครนถ์นาฏบุตรบัญญัติกรรมในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรม ไว้เท่าไร”
- ๑ปาวาริกัมพวัน สวนมะม่วงของเศรษฐีผู้ประกอบการค้าผ้าโพก (ทุสสปาวาริกเศรษฐี) ซึ่งได้ยกเป็นวัดมอบถวายเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้า เหมือนวัดชีวกัมพวัน (ม.ม.อ. ๓๙)
- ๒นิครนถ์นาฏบุตร เป็นเจ้าลัทธิอัตตกิลมถานุโยค คือถือว่าการทรมานตนเองเป็นการเผากิเลส มักเรียกตนว่า นิครนถ์ (นิคณฺฐ) ซึ่งมีความหมายว่าผู้หมดปมกิเลส เว้นจากกิเลสเครื่องผูกพันแล้ว นาฏบุตร หมายถึงบุตรของนักฟ้อน (ที.สี.อ. ๑๓๒, ม.มู.อ. ๒/๑๔๑)
- ๓บริษัทนิครนถ์ หมายถึงพวกศิษย์หรือสาวกที่เลื่อมใสลัทธิของนิครนถ์นาฏบุตร
- ๔นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสี หมายถึงนิครนถ์ผู้หนึ่งซึ่งได้ชื่ออย่างนี้เพราะบำเพ็ญตบะมานาน (ม.ม.อ. ๓๙)
End of ๕. ชีวกสูตร