๓. อัมพัฏฐสูตร เล่ม ๙

๓. อัมพัฏฐสูตร

ว่าด้วยข้อโต้ตอบเรื่องวรรณะกับอัมพัฏฐมาณพ

{๑๔๑} [๒๕๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์ของชาวโกศลชื่ออิจฉานังคลคาม ได้ยินว่า สมัยนั้นพระองค์ประทับอยู่ ณ ราวป่าอิจฉานังคลวัน ใกล้อิจฉานังคลคาม

เรื่องพราหมณ์โปกขรสาติ

{๑๔๒} [๒๕๕] ก็สมัยนั้น พราหมณ์โปกขรสาติปกครองนครอุกกัฏฐะ ซึ่งคับคั่งด้วยผู้คนและสัตว์เลี้ยง อุดมสมบูรณ์ด้วยหญ้า ไม้ นํ้า และธัญญาหาร ซึ่งเป็นพระราชทรัพย์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นของขวัญพิเศษ

พราหมณ์โปกขรสาติได้สดับข่าวว่า พระสมณโคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยสกุลแล้ว เสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงอิจฉานังคลคามโดยลำดับ ประทับอยู่ ณ ราวป่าอิจฉานังคลวัน ใกล้อิจฉานังคลคาม ก็แลพระกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า “แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปด็แล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ด้วยพระปัญญาอันยิ่ง ด้วยพระองค์เองแล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้น เป็นความดีแท้”

เรื่องอัมพัฏฐมาณพ

{๑๔๓} [๒๕๖] ก็สมัยนั้นแล อัมพัฏฐมาณพศิษย์ของพราหมณ์โปกขรสาติ เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนต์ รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์

เกตุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และมหาปุริสลักษณะ อันอาจารย์ยกย่องและรับรองในปาพจน์คือไตรวิทยาซึ่งเป็นของอาจารย์ของตนว่า ‘ฉันรู้สิ่งใด เธอก็รู้สิ่งนั้น เธอรู้สิ่งใด ฉันก็รู้สิ่งนั้น’

[๒๕๗] ครั้งนั้นแล พราหมณ์โปกขรสาติเรียกอัมพัฏฐมาณพมาเล่าว่า “พ่ออัมพัฏฐะ พระสมณโคดมศากยบุตรพระองค์นี้ ทรงผนวชจากศากยสกุล แล้วเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงอิจฉานังคลคามโดยลำดับ ประทับอยู่ ณ ราวป่าอิจฉานังคลวัน ใกล้อิจฉานังคลคาม ก็แลพระกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้น ขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ

เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทพและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เองแล้ว ทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้นเป็นความดีแท้’ มาเถิด พ่ออัมพัฏฐะ เธอจงเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมถึงที่ประทับ แล้วจงรู้ให้ได้ว่าพระกิตติศัพท์ของท่านพระโคดมพระองค์นั้นที่ขจรไปจริงตามนั้นหรือไม่ ท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงคุณเช่นนั้นจริงหรือไม่ เราทั้งหลายจะได้รู้จักท่านพระโคดมพระองค์นั้นไว้อย่างนั้น”[๒๕๘] อัมพัฏฐมาณพถามว่า “ท่านครับ ก็กระผมจักรู้ได้อย่างไรเล่าว่า พระกิตติศัพท์ของท่านพระโคดมพระองค์นั้นที่ขจรไปจริงอย่างนั้นหรือไม่ ท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงคุณเช่นนั้นจริงหรือไม่”

พราหมณ์โปกขรสาติตอบว่า “พ่ออัมพัฏฐะ มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการมาแล้วในมนต์ของเรา ซึ่งพระมหาบุรุษผู้ถึงพร้อมแล้วย่อมมีคติ เป็นสองเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นพระราชาโดยธรรมเป็นใหญ่ในแผ่นดินซึ่งมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว แก้วมณี นางแก้ว

คฤหบดีแก้ว ปริณายกแก้วเป็นที่ ๗ มีพระราชบุตรมากกว่าพันองค์ ซึ่งล้วนกล้าหาญ มีรูปร่างองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชำนะโดยธรรม มิต้องใช้อาชญา มิต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดินนี้อันมีสาครเป็นขอบเขต แต่ถ้าเสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก พ่ออัมพัฏฐะ ก็เราแลเป็นผู้สอนมนต์ เธอเป็นผู้เรียนมนต์”[๒๕๙] อัมพัฏฐมาณพรับคำพราหมณ์โปกขรสาติว่า ได้ขอรับ แล้วลุกจากที่นั่ง ไหว้พราหมณ์โปกขรสาติ กระทำประทักษิณ แล้วขึ้นรถม้าพร้อมด้วยมาณพหลายคนขับตรงไปยังราวป่าอิจฉานังคลวัน เดินทางด้วยพาหนะตลอดภูมิประเทศเท่าที่รถจะไปได้ ลงจากรถแล้วเดินตรงไปยังพระอาราม

สมัยนั้นแล ภิกษุหลายรูปกำลังจงกรมอยู่กลางแจ้ง ลำดับนั้น อัมพัฏฐมาณพเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นถึงที่จงกรม ครั้นแล้วได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นว่า “ท่านผู้เจริญ เวลานี้ท่านพระโคดมพระองค์นั้นประทับอยู่ที่ไหน พวกข้าพเจ้าพากันเข้ามาที่นี่เพื่อจะเฝ้าพระองค์ท่าน”

{๑๔๔} [๒๖๐] ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นมีความเห็นว่า “อัมพัฏฐมาณพผู้นี้เป็นคนเกิดในสกุลที่มีชื่อเสียง ทั้งเป็นศิษย์ของพราหมณ์โปกขรสาติผู้มีชื่อเสียง อันการสนทนาปราศรัยกับพวกกุลบุตรเห็นปานนี้ย่อมไม่เป็นการหนัก พระหัยแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าเลย” จึงตอบอัมพัฏฐมาณพว่า “อัมพัฏฐะ

นั่นพระวิหารมีประตูปิดอยู่ ท่านจงสงบเสียงเข้าไปทางพระวิหารนั้น ค่อย ๆ เข้าไปที่เฉลียง กระแอมไอแล้ว เคาะบานประตูเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรงเปิดประตูรับท่าน’’

[๒๖๑] ลำดับนั้น อัมพัฏฐมาณพสงบเสียงเข้าไปทางพระวิหารซึ่งมีประตูปิดอยู่นั้น ค่อย ๆ เข้าไปยังเฉลียง กระแอมไอแล้วเคาะบานประตู พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปิดประตูรับ อัมพัฏฐมาณพได้เข้าไปแล้ว แม้พวกมาณพก็พากันเข้าไปปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งส่วนอัมพัฏฐมาณพเดินบ้าง ยืนบ้าง ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับนั่งอยู่

{๑๔๕} [๒๖๒] ทีนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “อัมพัฏฐะ เธอเคยสนทนาปราศรัยกับพวกพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ เหมือนดังเธอเดินบ้าง ยืนบ้าง สนทนาปราศรัยกับเราผู้นั่งอยู่เช่นนี้หรือ”

อัมพัฏฐมาณพพูดกดศากยวงศ์ว่าเป็นพวกไพร่หนแรก

[๒๖๓] “ข้อนี้หามิได้ ท่านพระโคดม เพราะว่าพราหมณ์ผู้เดินก็ควรเจรจากับพราหมณ์ผู้เดิน พราหมณ์ผู้ยืนก็ควรเจรจากับพราหมณ์ผู้ยืน พราหมณ์ผู้นั่งก็ควรเจรจากับพราหมณ์ผู้นั่ง พราหมณ์ผู้นอนก็ควรเจรจากับพราหมณ์ผู้นอน แต่กับผู้เป็นสมณะโล้น เป็นไพร่ เป็นพวกคนดำ เกิดจากพระบาทของพระพรหม ข้าพเจ้าจะสนทนาปราศรัยด้วยเหมือนกับที่ สนทนาปราศรัยกับท่านพระโคดม”“อัมพัฏฐะก็เธอคงมีธุระจึงได้มาที่นี้ ก็พวกเธอมาเพื่อประโยชน์อันใด พึงใส่ใจถึงประโยชน์นั้นแหละไว้ให้ดี ก็อัมพัฏฐมาณพยังไม่ได้รับการอบรมมาเลย กลับสำคัญตัวว่าได้รับการอบรมมาดีแล้ว จะมีอะไรอีกเล่า นอกจากไม่ได้รับการอบรม”

[๒๖๔] ลำดับนั้น อัมพัฏฐมาณพถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตำหนิ ด้วยพระวาจาว่าเป็นคนไม่ได้รับการอบรม จึงโกรธ ไม่พอใจ เมื่อจะด่า จะข่ม จะว่ากล่าวพระผู้มีพระภาคเจ้า คิดว่า “เราจักต้องทำให้พระสมณโคดมได้รับความเสียหายให้ได้” จึงได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดม พวกชาติศากยะดุร้าย หยาบช้า มีใจเบา พูดพล่าม เป็นพวกไพร่ ซึ่งพวกที่เป็นไพร่จะไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา ไม่อ่อนน้อมพวกพราหมณ์ ท่านพระโคดม การที่พวกศากยะผู้เป็นไพร่ไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา ไม่อ่อนน้อมพวกพราหมณ์ นี้เป็นการไม่เหมาะไม่สมควรเลย”อัมพัฏฐมาณพพูดกดพวกศากยะว่าเป็นพวกไพร่นี้เป็นหนแรกด้วยประการฉะนี้

พูดกดศากยวงศ์ว่าเป็นพวกไพร่หนที่ ๒

{๑๔๖} [๒๖๕] “ดูก่อนอัมพัฏฐะ ก็พวกศากยะได้ทำผิดอะไรต่อเธอเล่า”

“ท่านพระโคดม ครั้งหนึ่ง ข้าพเจ้าได้ไปยังพระนครกบิลพัสดุ์ด้วย กรณียกิจบางอย่างของพราหมณ์โปกขรสาติผู้อาจารย์ ได้เดินเข้าไปยังท้องพระโรงของพวกศากยะ เวลานั้นพวกศากยะและศากยกุมารมากด้วยกันนั่งเหนืออาสนะสูง ๆ ในท้องพระโรง เอานิ้วมือสะกิดกันและกันหยอก ล้อกันอยู่ เห็นทีจะหัวเราะเยาะข้าพเจ้าเป็นแน่ ไม่มีใครเชื้อเชิญให้ข้าพเจ้านั่งเลย ท่านพระโคดม การที่พวกศากยะผู้เป็นไพร่ ไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา ไม่อ่อนน้อมพวกพราหมณ์ นี้เป็นการไม่เหมาะไม่สมควรเลย”อัมพัฏฐมาณพพูดกดพวกศากยวงศ์ว่าเป็นพวกไพร่นี้เป็นหนที่ ๒ ด้วยประการฉะนี้

พูดกดศากยวงศ์ว่าเป็นพวกไพรหนที่ ๓

{๑๔๗} [๒๖๖] “ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้นางนกไส้ก็ยังพูดได้ตามความปรารถนาในรังของตน ก็พระนครกบิลพัสดุ์เป็นถิ่นของพวกศากยะ อัมพัฏฐะไม่ควรจะคับข้องใจเพราะเรื่องเล็กน้อยเพียงเท่านี้เลย”

“ท่านพระโคดม วรรณะ ๔ เหล่านี้ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร ท่านพระโคดม แท้จริง บรรดาวรรณะ ๔ เหล่านี้ ๓ วรรณะ คือ กษัตริย์ แพศย์ ศูทร์ เป็นคนบำเรอของพราหมณ์พวกเดียวโดยแท้ ท่านพระโคดม การที่พวกศากยะผู้เป็นไพร่ไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา ไม่อ่อนน้อมพวกพราหมณ์ นี้เป็นการไม่เหมาะไม่สมควรเลย”อัมพัฏฐมาณพพูดกดพวกศากยวงศ์ว่าเป็นพวกไพร่นี้เป็นหนที่ ๓ ด้วย ประการฉะนี้

ประวัติตระกูลของอัมพฏฐมาณพ

{๑๔๘} [๒๖๗] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระดำริเช่นนี้ว่า “อัมพัฏฐมาณพผู้นี้พูดเหยียบย่ำพวกศากยวงศ์อย่างรุนแรงว่าเป็นพวกไพร่ ถ้ากระไร เราจะพึงถามถึงโคตรวงศ์เธอดูบ้าง” จึงพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกับอัมพัฏฐมาณพว่า “ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอมีโคตรว่าอย่างไร”“กัณหายนโคตร ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ ขอให้เธอระลึกถึงโคตรเก่าแก่ของมารดาบิดาเธอดูบ้าง พวกศากยวงศ์นั้นเป็นลูกเจ้า แต่เธอเป็นลูกนางทาสีของพวกเจ้า

ศากยะ ก็พวกเจ้าศากยะนั้นเขาอ้างถึงพระเจ้าโอกกากราชว่าเป็นบรรพบุรุษของเขา

{๑๔๙} อัมพัฏฐะเอย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าโอกกากราชทรงพระประสงค์ จะพระราชทานสมบัติแก่พระโอรสของพระมเหสีผู้ที่ทรงรักใคร่โปรดปราน จึงทรงรับสั่งให้กุมารผู้พี่ ๔ พระองค์ คือ พระโอกกามุขราชกุมาร พระกรกัณฑุราชกุมาร พระหัตถินิกราชกุมาร และพระสินิปุรราชกุมาร ออกจากพระราชอาณาเขต พระกุมารเหล่านั้นเสด็จออกจากพระราชอาณาเขตแล้ว ได้ไปตั้งสำนักอาศัยอยู่ ณ ราวป่าไม้สากะใหญ่ ริมฝั่งสระโปกขรณี เชิงเขาหิมพานต์ พระราชกุมารเหล่านั้นทรงอยู่ร่วมเป็นสามีภรรยากับ พวกภคินีของพระองค์เอง เพราะเกรงพระชาติจะระคนกับคนอื่นดูก่อนอัมพัฏฐะ ต่อมาพระเจ้าโอกกากราชตรัสถามหมู่อำมาตย์ราชบริพารว่า ‘บัดนี้พวกกุมารอยู่กันที่ไหน’

พวกอำมาตย์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ มีราวป่าไม้สากะใหญ่อยู่ริมฝั่งสระโบกขรณีเชิงเขาหิมพานต์ บัดนี้พระราชกุมารทั้งหลายอยู่ ณ ที่นั้น พระราชกุมารเหล่านั้นทรงอยู่ร่วมเป็นสามีภรรยากันกับพระภคินีของพระองค์ เองเพราะเกรงพระชาติจะระคนกับคนอื่น’

ดูก่อนอัมพัฏฐะ ขณะนั้นพระเจ้าโอกกากราชทรงเปล่งพระอุทานว่า ‘ท่านทั้งหลาย พวกกุมารสามารถจริงหนอ พวกกุมารสามารถยอดเยี่ยม จริงหนอ”

ดูก่อนอัมพัฏฐะ พวกที่ชื่อว่า ‘ศากยะ’ ก็ปรากฏตั้งแต่กาลครั้งนั้นเป็นต้นมา และพระเจ้าโอกกากราชพระองค์นั้นทรงเป็นบรรพบุรุษของพวกศากยะ

ดูก่อนอัมพัฏฐะ พระเจ้าโอกกากราชมีนางทาสีคนหนึ่งชื่อทิสา นางคลอดบุตรคนหนึ่งชื่อกัณหะ กัณหะพอเกิดมาก็พูดได้เลยว่า ‘แม่จ๋า แม่จงล้างตัวฉัน จงให้ฉันอาบนํ้า แม่จ๋า ขอแม่จงปลดเปลื้องฉันจากสิ่งโสโครกนี้ ฉันเกิดมาเพื่อประโยชน์แก่แม่’

ดูก่อนอัมพัฏฐะ คนสมัยนั้นเรียกปีศาจว่า ‘คนดำ’ เหมือนคนสมัยนี้ เรียกผีว่า ‘ปีศาจ’ นั้นแหละ คนเหล่านั้นจึงกล่าวกันเช่นนี้ว่า ‘เด็กคนนี้ พอเกิดมาก็พูดได้ คนดำเกิดแล้ว ปีศาจเกิดแล้ว’ อัมพัฏฐะ พวกที่ชื่อว่า กัณหายนะจึงปรากฏตั้งแต่กาลครั้งนั้นเป็นต้นมา และกัณหะนั้นเป็น บรรพบุรุษของพวกกัณหายนะ อัมพัฏฐะ เธอระลึกถึงโคตรเก่าแก่ของมารดาบิดาเธอดูเถิด พวกศากยะเป็นลูกเจ้า เธอเป็นลูกทาสีของพวกเจ้าศากยะด้วยประการอย่างนี้แล”{๑๕๐} [๒๖๘] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พวกมาณพทั้งหลายได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดม ขอพระองค์อย่าพูดเหยียบยํ่าอัมพัฏฐมาณพอย่างรุนแรงว่าเป็นลูกทาสีเลย ท่านพระโคดม อัมพัฏฐมาณพมีชาติกำเนิดดี เป็นบุตรผู้มีสกุล เป็นพหูสูต พูดจาไพเราะ เป็นบัณฑิต และเธอสามารถที่จะโต้ตอบคำนี้กับท่านพระโคดมได้”

[๒๖๙] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะมาณพเหล่านั้นว่า “ถ้าพวกเธอคิดเช่นนี้ว่า ‘อัมพัฏฐมาณพมีชาติกำเนิดต่ำ มิใช่บุตรผู้มีสกุล มีความรู้น้อย พูดจาไม่ไพเราะ ด้อยปัญญา และไม่สามารถที่จะโต้ตอบคำนี้กับพระสมณโคดมได้’ อัมพัฏฐมาณพก็จงหยุดเสีย พวกเธอจงโต้ตอบกับเราแทน ก็ถ้าพวกเธอคิดเช่นนี้ว่า ‘อัมพัฏฐมาณพมีชาติกำเนิดดี เป็นบุตร ผู้มีสกุล เป็นพหูสูต พูดจาไพเราะ เป็นบัณฑิต และเธอสามารถที่จะโต้ตอบคำนี้กับท่านพระโคดมได้’ พวกเธอก็จงหยุดเสีย ให้อัมพัฏฐมาณพโต้ตอบกับเราเถิด”

มาณพเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อัมพัฏฐมาณพมีชาติกำเนิดดี เป็นบุตรผู้มีสกุล เป็นพหูสูต พูดจาไพเราะ เป็นบัณฑิต และเธอสามารถที่จะโต้ตอบคำนี้กับท่านพระโคดมได้ พวกข้าพเจ้าจักนิ่งละ อัมพัฏฐมาณพจงโต้ตอบกับท่านพระโคดมเถิด”

{๑๕๑} [๒๗๐] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะอัมพัฏฐมาณพว่า “ดูก่อนอัมพัฏฐะ ปัญหาอันชอบด้วยเหตุผลนี้แลมาถึงเธอเข้าแล้ว ถึงแม้เธอจะไม่ปรารถนา เธอก็ต้องแก้ ถ้าเธอไม่แก้ก็ดี พูดกลบเกลื่อนเสียก็ดี นิ่งเสียก็ดี หลบไปเสียก็ดี ศีรษะของเธอจักแตกเป็นเจ็ดเสี่ยง ณ ที่นี้แหละ ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอได้ยินพวกพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์เล่ากันมาอย่างไร พวกกัณหายนะเกิดมาจากใครก่อน และใครเป็นบรรพบุรุษของพวกกัณหายนะ”เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเช่นนี้แล้ว อัมพัฏฐมาณพได้นิ่งเสีย พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามอัมพัฏฐมาณพแม้เป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอได้ยินพวกพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์เล่ากันมาอย่างไร พวกกัณหายนะเกิดมาจากใครก่อน และใครเป็นบรรพบุรุษของพวกกัณหายนะ”

แม้ครั้งที่ ๒ อัมพัฏฐมาณพก็ได้นิ่งเสีย

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะอัมพัฏฐมาณพว่า “ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจงแก้เดี๋ยวนี้ บัดนี้ไม่ใช่เวลาที่เธอจะนิ่ง อัมพัฏฐะ เพราะผู้ใดถูกตถาคตถามปัญหาอันชอบด้วยเหตุผลถึงสามครั้งแล้วไม่แก้ ศีรษะของผู้นั้นจะแตกเป็นเจ็ดเสียง ณ ที่นี้แหละ”

{๑๕๒} [๒๗๑] สมัยนั้น ยักษ์วชิรปาณีถือค้อนเหล็กใหญ่มีไฟลุกโพลงโชติช่วง ยืนอยู่ในอากาศเบื้องบนอัมพัฏฐมาณพ คิดว่า “ถ้าอัมพัฏฐมาณพนี้ถูก

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามปัญหาที่ชอบด้วยเหตุผลถึงสามครั้งแล้ว ยังไม่ยอมแก้ เราจักทุบศีรษะของเขาให้แตกเป็นเจ็ดเสี่ยง ณ ที่นี้แหละ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าและอัมพัฏฐมาณพเท่านั้นที่เห็นยักษ์วชิรปาณีนั้น

[๒๗๒] ครั้งนั้น อัมพัฏฐมาณพตกใจกลัวจนขนพองสยองเกล้า หวังจะให้พระผู้มีพระภาคเจ้านั่นเองเป็นที่ต้านทาน เป็นที่หลบ เป็นที่พึ่ง จึงกระเถิบเข้าไปนั่งใกล้ๆ แล้วกราบทูลว่า “พระโคดมผู้เจริญตรัสคำนั้นว่าอย่างไร ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดตรัสอีกครั้งเถิด”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอได้ยินพวกพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์เล่ากันมาอย่างไร พวกกัณหายนะเกิดมาจากใครก่อน และใครเป็นบรรพบุรุษของพวกกัณหายนะ”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ยินมาเหมือนอย่างที่พระโคดมผู้เจริญตรัสนั่นแหละ พวกกัณหายนะเกิดมาจากกัณหะนั้นก่อน และก็กัณหะนั้นเป็นบรรพบุรุษของพวกกัณหายนะ”

เรื่องตระกูลวงศ์ของอัมพัฏฐมาณพ

{๑๕๓} [๒๗๓] เมื่ออัมพัฏฐมาณพกล่าวเช่นนี้แล้ว มาณพเหล่านั้นได้ส่งเสียงอื้ออึงเกรียวกราวโวยวายกันใหญ่ว่า “ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า อัมพัฏฐมาณพมีชาติกำเนิดต่ำ มิใช่บุตรผู้มีสกุล เป็นลูกทาสีของพวกศากยวงศ์ ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า พวกศากยวงศ์เป็นโอรสของเจ้านายอัมพัฏฐมาณพ พวกเราไพล่ไปสำคัญพระสมณโคดมผู้ธรรมวาทีว่าควรจะถูกรุกรานเสียได้”[๒๗๔] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริเช่นนี้ว่า “มาณพเหล่านี้พากันพูดเหยียบยํ่าอัมพัฏฐมาณพอย่างรุนแรงว่าเป็นลูกทาสี ถ้ากระไร เราพึงช่วยปลดเปลื้องให้”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะมาณพเหล่านั้นว่า “มาณพทั้งหลาย พวกเธออย่าพูดเหยียบย่ำอัมพัฏฐมาณพอย่างรุนแรงว่าเป็นลูกทาสีเลย เพราะกัณหะนั้นได้เป็นฤๅษีคนสำคัญ เธอไปยังทักษิณาชนบท เรียนมนต์อันประเสริฐแล้วเข้าเฝ้าพระเจ้าโอกกากราช ทูลขอพระราชธิดา พระนามว่ามัททรูปี พระเจ้าโอกกากราชทรงพิโรธไม่พอพระทัยต่อฤๅษีนั้น ว่า ‘เหวย ใครหนอเป็นลูกทาสีแท้ๆ บังอาจมาขอพระธิดามัททรูปีของเราได้’ แล้วทรงขึ้นพระแสงศร แต่ท้าวเธอไม่อาจจะทรงแผลงศรและไม่อาจจะ ทรงลดพระแสงศรนั้นลงได้{๑๕๔} ดูก่อนมาณพทั้งหลาย ครั้งนั้น หมู่อำมาตย์ราชบริพารพากันเข้าไปหากัณหฤๅษีแล้วได้กล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอความสวัสดีจงมีแด่พระราชาเถิด ขอความสวัสดีจงมีแด่พระราชาเถิด’

ฤๅษีตอบว่า ‘ความสวัสดีจักมีแด่พระราชา แต่ถ้าท้าวเธอจักทรงแผลงพระแสงศรลงไปเบื้องต่ำ แผ่นดินจักทรุดตลอดพระราชอาณาเขต’

อำมาตย์กล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอความสวัสดีจงมีแด่พระราชา ขอความสวัสดีจงมีแก่บ้านเมืองเถิด’

ฤๅษีตอบว่า ‘ความสวัสดีจักมีแด่พระราชา ความสวัสดีจักมีแก่บ้านเมือง แต่ถ้าท้าวเธอจักทรงแผลงพระแสงศรขึ้นไปเบื้องบน ฝนจักไม่ตกทั่วพระราชอาณาเขตถึงเจ็ดปี’

อำมาตย์กล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอความสวัสดีจงมีแด่พระราชา ขอความสวัสดีจงมีแก่บ้านเมือง ขอฝนจงตกเถิด’

ฤๅษีตอบว่า ‘ความสวัสดีจักมีแด่พระราชา ความสวัสดีจักมีแก่บ้านเมือง ฝนจักตก แต่พระราชาต้องทรงวางพระแสงศรไว้ที่พระราชกุมารพระองค์ใหญ่ ด้วยทรงตั้งสัตยาธิษฐานว่า ‘ขอพระราชกุมารจงเป็นผู้มีความสวัสดี หายสยองขนเถิด’

ครั้งนั้นแลหมู่อำมาตย์ราชบริพารได้กราบทูลพระเจ้าโอกกากราชว่า ‘ขอพระองค์ทรงวางพระแสงศรที่พระเชษฐกุมารโดยตั้งสัตยาธิษฐานว่า ‘ขอพระราชกุมารจงมีความสวัสดี หายสยองขนเถิด’

ลำดับนั้น พระเจ้าโอกกากราชได้ทรงวางพระแสงศรไว้ที่พระราชกุมารพระองค์ใหญ่แล้ว พระราชกุมารก็เป็นผู้มีความสวัสดี หายสยองขน พระเจ้าโอกกากราชทรงกลัว ทรงถูกขู่ด้วยพรหมทัณฑ์ จึงได้พระราชทานพระนางมัททรูปีราชธิดาแก่ฤๅษีไป ดูก่อนมาณพ พวกเธออย่าพูดเหยียบย่ำอัมพัฏฐมาณพว่าเป็นลูกทาสีให้หนักนักเลย เพราะกัณหะนั้นได้เป็นฤๅษีคนสำคัญมาแล้ว”

ความเป็นกษัตริย์ประเสริฐที่สุด

{๑๕๕} [๒๗๕] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะอัมพัฏฐมาณพว่า “ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ขัตติยกุมารในโลกนี้พึงอยู่ร่วมกับนางพราหมณกัญญา เพราะอาศัยการอยู่ร่วมกันของคนทั้งสองนั้น จึงเกิดบุตรขึ้น บุตรผู้เกิดแต่นางพราหมณกัญญากับขัตติยกุมารนั้นจะควรได้ที่นั่งหรือนํ้าในหมู่พราหมณ์บ้างหรือไม่“ควรได้ พระโคดมผู้เจริญ”

“พวกพราหมณ์จะควรเชิญเขาให้บริโภคในงานเลี้ยงเพื่อผู้ตาย งานเลี้ยงเพื่อการมงคล งานเลี้ยงเพื่อยัญพิธี หรืองานเลี้ยงเพื่อแขกบ้างหรือไม่”

“ควรเชิญเขาให้บริโภคได้ พระโคดมผู้เจริญ”

“พวกพราหมณ์จะควรสอนมนต์ให้เขาหรือไม่”

“ควรสอนให้ พระโคดมผู้เจริญ”

“เขาควรจะถูกห้ามในหญิงทั้งหลายหรือไม่”

“ไม่ควรถูกห้ามเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“เขาควรจะได้รับอภิเษกเป็นกษัตริย์ได้บ้างหรือไม่”

“ไม่ควรได้รับ พระโคดมผู้เจริญ”

“ข้อนั้นเพราะเหตุไร”

“เพราะเขาไม่บริสุทธิ์ข้างฝ่ายมารดา”

{๑๕๖} “ดูก่อนอัมพฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พวกพราหมณกุมารในโลกนี้พึงอยู่ร่วมกับนางขัตติยกัญญา เพราะอาศัยการอยู่ร่วมของคนทั้งสองนั้น จึงเกิดบุตรขึ้นมา บุตรผู้เกิดแต่ขัตติยกัญญากับพราหมณกุมารจะควรได้ที่นั่งหรือนํ้าในหมู่พราหมณ์บ้างหรือไม่”“ควรได้ พระโคดมผู้เจริญ”

“พวกพราหมณ์จะควรเชิญเขาให้บริโภคในงานเลี้ยงเพื่อผู้ตาย งานเลี้ยงเพื่อการมงคล งานเลี้ยงเพื่อยัญพิธี หรืองานเลี้ยงเพื่อแขกได้บ้างหรือไม่”“ควรเชิญเขาให้บริโภคได้ พระโคดมผู้เจริญ”

“พวกพราหมณ์จะควรสอนมนต์ให้เขาหรือไม่”

“ควรสอนให้ พระโคดมผู้เจริญ”

“เขาควรจะถูกห้ามในหญิงทั้งหลายหรือไม่”

“ไม่ควรถูกห้ามเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“เขาควรจะได้รับอภิเษกเป็นกษัตริย์ได้บ้างหรือไม่”

“ไม่ควรได้รับ พระโคดมผู้เจริญ”

“ข้อนั้นเพราะเหตุไร”

“เพราะเขาไม่บริสุทธิ์ข้างฝ่ายบิดา”

{๑๕๗} [๒๗๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอัมพัฏฐะ เมื่อเทียบหญิงกับหญิงก็ดี เมื่อเทียบชายกับชายก็ดี กษัตริย์พวกเดียวประเสริฐ พวกพราหมณ์เลวกว่า ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พราหมณ์ทั้งหลายในโลกนี้พึงโกนศีรษะพราหมณ์คนหนึ่ง มอมด้วยเถ้า แล้วเนรเทศเสียจากแว่นแคว้นหรือจากเมืองเพราะโทษบางอย่าง เขาจะควรได้ที่นั่งหรือนํ้าในหมู่พราหมณ์บ้างหรือไม่”“ไม่ควรเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“พวกพราหมณ์จะควรเชิญเขาให้บริโภคในงานเลี้ยงเพื่อผู้ตาย งานเลี้ยงเพื่อการมงคล งานเลี้ยงเพื่อยัญพิธี หรืองานเลี้ยงเพื่อแขกได้บ้างหรือไม่”

“ไม่ควรเชิญเขาให้บริโภคเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“พวกพราหมณ์จะควรสอนมนต์ให้เขาหรือไม่”

“ไม่ควรสอนให้เลย พระโคดมผู้เจริญ”

“เขาควรจะถูกห้ามในหญิงทั้งหลายหรือไม่”

“เขาควรถูกห้ามทีเดียว พระโคดมผู้เจริญ”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน กษัตริย์ทั้งหลายในโลกนี้พึงปลงเกศากษัตริย์องค์หนึ่ง มอมด้วยเถ้าแล้วเนรเทศเสียจาก แว่นแคว้นหรือจากเมืองเพราะโทษบางอย่าง เขาจะควรได้ที่นั่งหรือนํ้าใน หมู่พราหมณ์บ้างหรือไม่”“ควรได้ พระโคดมผู้เจริญ”

“พวกพราหมณ์จะควรเชิญเขาให้บริโภคในงานเลี้ยงเพื่อผู้ตาย งานเลี้ยงเพื่อการมงคล งานเลี้ยงเพื่อยัญพิธี หรืองานเลี้ยงเพื่อแขกได้บ้างหรือไม่”

“ควรเชิญเขาให้บริโภคได้ พระโคดมผู้เจริญ”

“พวกพราหมณ์จะควรบอกมนต์ให้เขาหรือไม่”

“ควรบอกให้ พระโคดมผู้เจริญ”

“เขาควรจะถูกห้ามในหญิงทั้งหลายหรือไม่”

“เขาไม่ควรถูกห้ามเลย พระโคดมผู้เจริญ”

{๑๕๘} [๒๗๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอัมพัฏฐะ กษัตริย์ย่อมถึงการนับว่าเป็นคนต่ำทรามอย่างยิ่งที่ถูกกษัตริย์ด้วยกันปลงพระเกศา มอมด้วยเถ้า แล้วเนรเทศเสียจากแว่นแคว้นหรือจากเมือง ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ในเมื่อกษัตริย์ถูกนับว่าเป็นคนต่ำทรามอย่างยิ่งเช่นนี้ แต่พวกกษัตริย์ก็ยังประเสริฐ พวกพราหมณ์เสียอีกกลับเลวกว่าด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนอัมพัฏฐะ สมจริงดังคาถาที่สนังกุมารพรหมได้ภาษิตไว้ดังนี้ว่า{๑๕๙} กษัตริย์นับว่าประเสริฐที่สุดในหมู่ชนผู้ถือโคตรเป็น

ใหญ่ ส่วนท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้

ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์

{๑๖๐} ดูก่อนอัมพัฏฐะ ก็คาถานี้นั้นสนังกุมารพรหมขับร้องไว้ถูก ไม่ผิด ภาษิตไว้ถูก ไม่ผิด มีประโยชน์ ไม่ใช่ไม่มีประโยชน์ เราเห็นด้วยทีเดียว ดูก่อนอัมพัฏฐะ ถึงเราก็กล่าวเช่นนี้ว่า{๑๖๑} กษัตริย์นับว่าประเสริฐที่สุดในหมู่ชนผู้ถือโคตรเป็น

ใหญ่ ส่วนท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้

ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์

จบ ปฐมภาณวาร

เรื่องวิชชาและจรณะ

{๑๖๒} [๒๗๘] อัมพัฏฐมาณพทูลถามว่า ‘‘พระโคดมผู้เจริญ ก็จรณะนั้นเป็นไฉน วิชชานั้นเป็นไฉน”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนอัมพัฏฐะ ในวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยม เขาไม่อ้างชาติ อ้างโคตร หรืออ้างความถือตัวกันหรอกว่า ‘ท่านคู่ควรแก่เรา หรือว่าท่านไม่คู่ควรแก่เรา’ ในที่ที่มีอาวาหมงคล วิวาหมงคล หรืออาวาหวิวาหมงคล เขาจึงจะอ้างชาติบ้าง อ้างโคตรบ้าง หรืออ้างความถือตัวบ้างว่า ‘ท่านคู่ควรแก่เรา หรือว่าท่านไม่คู่ควรแก่เรา’ คนที่ยังยึดติดอยู่กับการอ้างชาติ อ้างโคตร อ้างความถือตัว หรือยังยึดติดอยู่กับอาวาหมงคลและวิวาหมงคล ชื่อว่ายังห่างไกลจากวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยม ดูก่อนอัมพัฏฐะ การทำให้แจ้งซึ่งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยม ย่อมมีได้ เพราะละการยึดติดอยู่กับการอ้างชาติ อ้างโคตร อ้างความถือตัว และการยึดติดอยู่กับอาวาหมงคลวิวาหมงคล”{๑๖๓} [๒๗๙] “พระโคดมผู้เจริญ จรณะนั้นเป็นไฉน วิชชานั้นเป็นไฉน”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ <*>ตถาคตอุบัติมาในโลกนี้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ตถาคตนั้นทราบประจักษ์โลกนี้ตลอด ทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอน หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย แสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์ อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน

คฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ได้ฟังธรรมนั้นเข้า ครั้นฟังแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธาเขา

ย่อมเห็นตระหนักว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต’สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต

เมื่อบวชแล้วเขาสำรวมระวังในพระปาติโมกข์อยู่ ถึงพร้อมด้วยมารยาทและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรมที่เป็นกุศล มีอาชีวะบริสุทธิ์ ถึงพร้อมด้วยศีล คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ เป็นผู้สันโดษ

จุลศีล

ดูก่อนอัมพัฏฐะ อย่างไรภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล

๑. ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. เธอละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้ สะอาดอยู่

๓. เธอละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน

๔. เธอละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก

๕. เธอละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๖. เธอละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ

๗. เธอละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ตามกาลอันควร

๘. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม

๙. เธอฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลาวิกาล

๑๐. เธอเว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล

๑๑. เธอเว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกาย ด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว

๑๒. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

๑๓. เธอเว้นขาดจากการรับทองและเงิน

๑๔. เธอเว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ

๑๕. เธอเว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ

๑๖. เธอเว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี

๑๗. เธอเว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย

๑๘. เธอเว้นขาดจากการรับแพะและแกะ

๑๙. เธอเว้นขาดจากการรับไก่และสุกร

๒๐. เธอเว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา

๒๑. เธอเว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน

๒๒. เธอเว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร

๒๓. เธอเว้นขาดจากการซื้อการขาย

๒๔. เธอเว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด๒๕. เธอเว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง๒๖. เธอเว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

จบ จุลศีล

มัชฌิมศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพรากพืชคามและภูตคามเห็นปานนี้อีก คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น

พืชเกิดจากผล พืชเกิดจากยอด เป็นห้าทั้งพืชเกิดจากเมล็ด แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๒. เธอเว้นขาดจากการบริโภคของที่ทำการสะสมไว้ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังบริโภคของที่ทำการสะสมไว้เห็นปานนี้อีก คือ สะสมข้าว สะสมนํ้า สะสมผ้า สะสมยานพาหนะ สะสมที่นอน สะสมเครื่องประทิน สะสมของหอม สะสมอามิส แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๓. เธอเว้นขาดจากการดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ การฟ้อน การขับร้อง การประโคม มหรสพมีการรำเป็นต้น การเล่านิทาน การเล่นปรบมือ การเล่นปลุกผี การเล่นตีกลอง ฉากภาพบ้านเมืองที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไม้สูง การเล่นหน้าศพ ชนช้าง แข่งม้า ชนกระบือ ชนโค ชนแพะ ชนแกะ ชนไก่ ประกวดนกกระทา รำกระบี่กระบอง มวยหมัด มวยปลํ้า การรบ การตรวจพล การจัดกระบวนทัพ กองทัพ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๔. เธอเว้นขาดจากการขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท

เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทเห็นปานนี้ คือ เล่นหมากรุกแถวละแปดตา แถวละสิบตา เล่นหมากเก็บ เล่นดวด เล่นหมากไหว เล่นโยนบ่วง เล่นไม้หึ่ง เล่นกำทาย เล่นสะกา เล่นเป่าใบไม้ เล่นไถเล็กๆ เล่นหกคะเมน เล่นกังหัน เล่นตวงทราย เล่นรถเล็กๆ เล่นธนูเล็กๆ เล่นทายอักษร เล่นทายใจ เล่นเลียนคนพิการ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๕. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่เห็นปานนี้ คือ เตียงมีเท้าสูงเกินขนาด เตียงมีเท้าเป็นรูปสัตว์ร้าย พรมขนสัตว์ เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยลวดลาย เครื่องลาดขนแกะสีขาว เครื่องลาดมีลวดลายเป็นช่อดอกไม้ เครื่องลาดที่ยัดนุ่น เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยรูปสัตว์ร้ายเช่นสิงโตและเสือ เครื่องลาดขนแกะมีขนสองด้าน เครื่องลาดขนแกะมีขนด้านเดียว เครื่องลาดทองและเงินแกมไหม เครื่องลาดไหมขลิบทองและเงิน เครื่องลาดขนแกะจุนางรำ ได้ ๑๖ คน เครื่องลาดหลังช้าง เครื่องลาดหลังม้า

เครื่องลาดในรถ เครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือ เครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังชะมด เครื่องลาดมีเพดาน เครื่องลาดมีหมอนสองข้าง แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๖. เธอเว้นขาดจากการประกอบการประดับตบแต่งร่างกายอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายประดับตบแต่งร่างกายอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัวเห็นปานนี้ คือ อบตัว ไคลอวัยวะ อาบนํ้าหอม นวด ส่องกระจก แต้มตา ทัดดอกไม้ ผัดหน้า ทาปาก ประดับข้อมือ สวมเกี้ยว ใช้ไม้ถือ ใช้กล้องยา ใช้ดาบ ใช้มีดสองคม ใช้ร่ม สวมรองเท้าอันสวยงาม ติดกรอบหน้า ปักปิ่น ใช้พัดและแส้หางจามรี นุ่งห่มผ้าขาว นุ่งห่มผ้าปล่อยชาย แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๗. เธอเว้นขาดจากดิรัจฉานกถา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังประกอบดิรัจฉานกถาเห็นปานนี้ คือ พูดคุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก

เรื่องท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อม แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๘. เธอเว้นขาดจากการกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกัน เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกันเห็นปานนี้ คือ ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าซิรู้ทั่วถึง ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าซิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์ คำที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลัง ท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้ผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงถอนวาทะเสีย หรือมิฉะนั้นจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๙. เธอเว้นขาดจากการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสาร เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสารเห็นปานนี้ คือ รับสื่อสารให้พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี และกุมารว่า ‘ท่านจงไปในที่นี้ ท่านจงไปในที่โน้น ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ไป ท่าน จงนำเอาสิ่งนี้ในที่โน้นมา’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๑๐. เธอเว้นขาดจากการพูดหลอกลวงและการพูดเลียบเคียง เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพูดหลอกลวง พูดเลียบเคียง พูดหว่านล้อม พูดและเล็ม แสวงหาลาภด้วยลาภ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

จบ มัชฌิมศีล

มหาศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายอวัยวะ ทำนายตำหนิ ทำนายลางดีลางร้าย ทำนายฝัน ทำนายลักษณะ ทำนายหนูกัดผ้า ทำพิธีบูชาไฟ ทำพิธีเบิกแว่นเวียนเทียน ทำพิธีซัดแกลบบูชาไฟ ทำพิธีซัดรำบูชาไฟ ทำพิธีซัดข้าวสารบูชาไฟ ทำพิธีเติมเนยบูชาไฟ ทำพิธีเติมนํ้ามันบูชาไฟ ทำพิธีเสกเป่าบูชาไฟ ทำพลีกรรมด้วยโลหิต วิชาหมอดูอวัยวะ วิชาดูพื้นที่ วิชาการปกครอง วิชาปลุกเสก วิชาหมอผี วิชาลง เลขยันต์คุ้มกันบ้านเรือน วิชาหมองู วิชาหมอยาพิษ

วิชาหมอแมงป่อง วิชารักษาแผลหนูกัด วิชาทำนายเสียงนก วิชาทำนายเสียงกา เป็นหมอทำนายอายุ เป็นหมอเสกกันลูกศร เป็นหมอทำนายเสียงสัตว์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๒. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายลักษณะแก้วมณี ลักษณะไม้พลอง ลักษณะผ้า ลักษณะศัสตรา ลักษณะดาบ ลักษณะศร ลักษณะธนู ลักษณะอาวุธ ลักษณะสตรี ลักษณะบุรุษ ลักษณะกุมาร ลักษณะกุมารี ลักษณะทาสชาย ลักษณะทาสหญิง ลักษณะช้าง ลักษณะม้า ลักษณะกระบือ ลักษณะโคอุสภะ ลักษณะโค ลักษณะแพะ ลักษณะแกะ ลักษณะไก่ ลักษณะนกกระทา ลักษณะเหี้ย ลักษณะตุ่น ลักษณะเต่า ลักษณะมฤค แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๓. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ดูฤกษ์ยาตราทัพ

ว่า ‘พระราชาจักเสด็จออก พระราชาจักไม่เสด็จออก พระราชาภายในพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายนอกพระนครจักถอย พระราชาภายนอกพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายในพระนครจักถอย พระราชาภายในพระนครจักมีชัย พระราชาภายนอกพระนครจักปราชัย พระราชาภายนอกพระนครจักมีชัย พระราชาภายในพระนครจักปราชัย พระราชาพระองค์นี้จักมีชัย พระราชาพระองค์นี้จักปราชัยเพราะเหตุนี้ ๆ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๔. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีจันทรคราส จักมีสุริยคราส จักมีนักษัตรคราส ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรถูกทาง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรผิดทาง ดาวนักษัตรจักโคจรถูกทาง ดาวนักษัตรจักโคจรผิดทาง จักมีอุกกาบาต จักมีดาวหาง จักมีแผ่นดินไหว จักมีฟ้าร้อง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรจักขึ้น จักตก จักมัวหมอง จักกระจ่าง จันทรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ สุริยคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ นักษัตรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้

ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีอุกกาบาตจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีดาวหางจักมีผลเป็นอย่างนี้ แผ่นดินไหวจักมีผลเป็นอย่างนี้ ฟ้าร้องจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรขึ้น ตก มัวหมอง กระจ่าง จักมีผล เป็นอย่างนี้’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๕. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จัก

มีฝนดี จักมีฝนแล้ง จักมีภักษาหาได้ง่าย จักมีภักษาหาได้ยาก จักมีความร่มเย็น จักมีภัย จักเกิดโรค จักมีความสำราญหาโรคมิได้’ หรือคำนวณฤกษ์ยาม คำนวณดวงชะตา จับยาม แต่งคำทำนาย และโลกายตศาสตร์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๖. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ให้ฤกษ์อาวาหมงคล ฤกษ์วิวาหมงคล ดูฤกษ์เรียงหมอน ดูฤกษ์หย่าร้าง ดูฤกษ์เก็บทรัพย์ ดูฤกษ์จ่ายทรัพย์ ดูโชคดี ดูเคราะห์ร้าย ให้ยาผดุงครรภ์ ร่ายมนต์ทำให้ลิ้นแข็ง ทำให้คางแข็ง ทำให้มือสั่น ทำให้หูไม่ได้ยินเสียง เป็นหมอดูทางกระจกวิเศษ ใช้หญิงสาวเป็นร่างทรง ใช้หญิงประจำเทวาลัยเป็นร่างทรง บวงสรวงดวงอาทิตย์ บวงสรวงท้าวมหาพรหม ร่ายมนต์พ่นไฟ ทำพิธีเชิญขวัญ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๗.

เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำพิธีบนบาน ทำพิธีแก้บน ร่ายมนต์ขับผี สอนมนต์ป้องกันบ้านเรือน ทำกะเทยให้เป็นชาย ทำชายให้เป็นกะเทย ทำพิธีปลูกเรือน ทำพิธีบวงสรวงพื้นที่ พ่นน้ำมนต์ รดนํ้ามนต์ ทำพิธีบูชาไฟ ปรุงยาสำรอก ปรุงยาถ่าย ปรุงยาแก้โรคลมตีขึ้นเบื้องบน ปรุงยาแก้โรคลมตีลงเบื้องล่าง ปรุงยาแก้ปวดศีรษะ หุงน้ำมันหยอดหู ปรุงยาหยอดตา ปรุงยานัตถุ์ ปรุงยาเย็น ป้ายยาตา เป็นหมอตา ทำการผ่าตัด รักษาเด็ก ใส่ยา ชะแผล แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่งดูก่อนอัมพัฏฐะ ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ ไหน ๆ คือ จากสีลสังวร เปรียบเหมือนพระราชามหากษัตริย์ผู้ได้มูรธาภิเษก กำจัดราชศัตรูได้แล้ว ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหน ๆ คือ จากราชศัตรู ฉันใด

ดูก่อนอัมพัฏฐะ ภิกษุก็ฉันนั้นนั่นแล สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้แล้ว ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหน ๆ คือ จากสีลสังวรนั้น ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยอริยสีลขันธ์นี้ ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน ดูก่อนอัมพัฏฐะ ด้วยประการด้งกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล”

จบ มหาศีล

อินทรียสังวร

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย

ดูก่อนอัมพัฏฐะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวมๆ ไม่แยกถือเป็นส่วนๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวมๆ ไม่แยกถือเป็นส่วนๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุผู้ประกอบด้วยอินทรีย สังวรอันเป็นอริยะเช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน ดูก่อนอัมพัฏฐะ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย”

สติสัมปชัญญะ

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ

ดูก่อนอัมพัฏฐะภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก

ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ดูก่อนอัมพัฏฐะ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ”

สันโดษ

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ

ดูก่อนอัมพัฏฐะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนอัมพัฏฐะ สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหนก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาต พออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนอัมพัฏฐะ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ”

ละนิวรณ์

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร อริยสติสัมปชัญญะ และอริยสันโดษเช่นนี้แล้ว พักอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติเฉพาะหน้าเธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้ว ย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้ว ย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง

มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้ว ย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้”

อุปมานิวรณ์ ๕

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนคนกู้หนี้มาประกอบการงานจนการงานของเขาสำเร็จผล เขาก็จะใช้หนี้เก่าที่เป็นต้นทุนเดิมจนหมด และก็ยังจะมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับเลี้ยงดูบุตรภรรยา เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรากู้หนี้มาประกอบการงาน บัดนี้การงานของเราสำเร็จผลแล้ว เราได้ใช้หนี้ที่เป็นต้นทุนเดิมหมดสิ้นแล้วและยังมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับเลี้ยงบุตรภรรยาอีก’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความไม่มีหนี้นั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนคนป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และร่างกายไม่มีกำลัง

สมัยต่อมาเขาหายป่วย บริโภคอาหารได้ และร่างกายกลับมีกำลังขึ้น เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และร่างกายไม่มีกำลัง บัดนี้เราหายป่วยแล้ว บริโภคอาหารได้ และร่างกาย กลับมีกำลัง’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัส ซึ่งมีความไม่มีโรคนั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนคนต้องโทษถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ สมัยต่อมาเขาพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย และไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใด ๆ เลย เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราต้องโทษถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ บัดนี้เราพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย และ

เราไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใดๆ เลย’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีการพ้นออกจากเรือนจำนั้นเป็นเหตุ ฉันใด

ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนคนที่ตกเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ สมัยต่อมาเขาพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ บัดนี้เราพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความเป็นไทแก่ตัวนั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนคนมีทรัพย์มีโภคสมบัติ เดินทางไกลกันดารที่หาอาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า

สมัยต่อมาเขาข้ามพ้นทางกันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมู่บ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดี เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรามีทรัพย์มีโภคสมบัติ เดินทางไกลกันดารที่หาอาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า บัดนี้เราข้ามพ้นทางกันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมู่บ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดีแล้ว’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ ถึงความโสมนัสซึ่งมีการลุถึงภูมิสถานอันร่มเย็นนั้นเป็นเหตุ ฉันใดฉันนั้นเหมือนกัน อัมพัฏฐะ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการ เหล่านี้ที่ยังละไม่ได้ในตน เหมือนหนี้ เหมือนโรค เหมือนเรือนจำ เหมือนความเป็นทาส เหมือนทางไกลกันดาร

และเธอย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการที่ละได้แล้วในตน เหมือนความไม่มีหนี้ เหมือนความไม่มีโรค เหมือนการพ้นโทษออกจากเรือนจำ เหมือนความเป็นไทแก่ตน เหมือนภูมิสถานอันร่มเย็น

เมื่อเธอพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ เหล่านี้ที่ละได้แล้วในตน ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น

ฌาน ๔

๑. ปฐมฌาน

เธอสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌาน ที่มีวิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม เอิบอาบ ซาบซ่านด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ไม่มีส่วนไหนแห่ง สรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนพนักงานสรงสนานหรือลูกมือพนักงานสรงสนานผู้ชำนาญ เกลี่ยผงแป้งที่ใช้ในการอาบนํ้าลงในภาชนะ สำริดแล้วประพรมนํ้าไว้จนเปียกทั่ว ผงแป้งนั้นก็จะถูกยางซึมไปจับติดกันทั่วทั้งหมด ย่อมไม่กระจายออก ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ทำกายนี้แหละ ให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ข้อนี้ก็จัดเข้าในจรณะของภิกษุนั้น

๒. ทุติยฌาน

ยังอีกข้อหนึ่ง อัมพัฏฐะ ภิกษุบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตกไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติ และสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กาย ของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนห้วงนํ้าลึกมีนํ้าพุขึ้น ไม่มีทางที่นํ้าจะไหลไปมาได้ ทั้งด้านตะวันออก ด้านตะวันตก ด้านเหนือ ด้านใต้ ถึงฝนจะไม่หลั่งสายน้ำลงมาตามฤดูกาล แต่กระแสนํ้าเย็นก็พุขึ้นจากห้วงนํ้านั้น แล้วจะพึงทำห้วงนํ้านั้นแหละให้เอิบอาบ ซาบซ่าน เต็มอิ่มด้วยนํ้าเย็น ไม่มีส่วนไหนแห่งห้วงนํ้านั้นทั้งหมดที่นํ้าเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล

ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิด แต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ข้อนี้กิจัดเข้าในจรณะของภิกษุนั้น

๓. ตติยฌาน

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อัมพัฏฐะ ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลาย สรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยสุขอันปราศจากปีติ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนในกอบัวขาบ ในกอบัวหลวง หรือใน กอบัวขาว ดอกบัวขาบ ดอกบัวหลวง หรือดอกบัวขาวบางเหล่าซึ่งเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นนํ้า จมอยู่ในนํ้า มีน้ำหล่อเลี้ยงไว้ ย่อมเอิบอาบ ซาบซ่าน เต็มอิ่มด้วยนํ้าเย็นตลอดยอดถึงเหง้า ไม่มีส่วนไหนแห่งดอกบัวขาบ ดอกบัวหลวง หรือดอกบัวขาวที่นํ้าเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยสุขอันปราศจาก ปีติ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ข้อนี้กิจัดเข้าในจรณะของภิกษุนั้น

๔. จตุตถฌาน

ยังอีกข้อหนึ่ง อัมพัฏฐะ ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ เธอนั่งเข้าฌานแผ่ไปทั่วกายนี้แลด้วยใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนคนนั่งคลุมโปงด้วยผ้าขาวอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่งร่างกายของเขาที่ผ้าขาวจะคลุมไม่ถูก ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล

นั่งเข้าฌานแผ่ไปทั่วกายนี้แลด้วยใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีส่วนไหนแห่ง สรรพางค์กายของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ข้อนี้ก็จัดเข้าในจรณะของภิกษุนั้น

ดูก่อนอัมพัฏฐะ จรณะนั้นเป็นอย่างนี้แล

วิชชา ๘

๑. วิปัสสนาญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘กายของเรานี้แลมีรูปร่าง ประกอบขึ้นจากมหาภูตรูป ๔ เกิดแต่มารดาบิดา เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด ไม่เที่ยง ต้องอบต้องนวดฟั้น มีอันทำลายกระจัดกระจายไปเป็นธรรมดา และวิญญาณของเรานี้ก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เนื่องอยู่ในกายนี้’

เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์ที่งดงามตามธรรมชาติ มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว สุกใสแวววาวสมส่วนทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาวหรือสีนวลร้อยอยู่ข้างในนั้น คนที่ตาดีหยิบแก้วไพฑูรย์นั้นวางไว้ในมือ ก็จะพิจารณาเห็นได้ว่า ‘แก้วไพฑูรย์นี้งามโชติช่วง มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว สุกใสแวววาวสมส่วนทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาวหรือสีนวลร้อยอยู่ข้างในนั้น’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า‘กายของเรานี้แลมีรูปร่างประกอบขึ้นมาจากมหาภูตรูป ๔ เกิดแต่ มารดาบิดา เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด ไม่เที่ยง ต้องอบต้องนวดฟั้น มีอันทำลายและกระจัดกระจายไปเป็นธรรมดา และวิญญาณของเรานี้ก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เนื่องอยู่ในกายนี้’ ดูก่อนอัมพัฏฐะ ข้อนี้จัดเข้าในวิชชาของภิกษุนั้น

๒. มโนมยิทธิญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเนรมิตรูปอันเกิดแต่ใจ คือ เนรมิตกายอื่นจากกายนี้ มีรูปเกิดแต่ใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง

ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนคนชักไส้ออกจากหญ้าปล้อง เขาพึงรู้ ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นหญ้าปล้อง นี้เป็นไส้ หญ้าปล้องก็อย่างหนึ่ง ไส้ก็อย่างหนึ่ง ก็แต่ไส้ถูกชักออกจากหญ้าปล้องนั่นเอง’ หรือเปรียบเหมือนคน ชักดาบออกจากฝัก เขาพึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นดาบ นี้เป็นฝัก ดาบก็อย่างหนึ่ง ฝักก็อย่างหนึ่ง ก็แต่ดาบถูกชักออกจากฝักนั่นเอง’ หรือเปรียบเหมือนคนดึงงูออกจากคราบ เขาพึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นงู นี้เป็นคราบ งูก็อย่างหนึ่ง คราบก็อย่างหนึ่ง ก็แต่งูถูกดึงออกจากคราบนั่นเอง’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเนรมิตรูปอันเกิดแต่ใจ คือ เนรมิตกายอื่นจากกายนี้ มีรูปเกิดแต่ใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ข้อนี้ก็จัดเข้าในวิชชาของภิกษุนั้น

๓. อิทธิวิธญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออิทธิวิธี เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็น หลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้น ดำลงในแผ่นดินเหมือนในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดิน

ก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไป ตลอดถึงพรหมโลกก็ได้

ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนช่างหม้อหรือลูกมือของช่างหม้อผู้ชำนาญเมื่อนวดดินแล้ว พึงทำภาชนะชนิดต่างๆ ตามที่ตนต้องการให้สำเร็จได้ หรือเปรียบเหมือนช่างงาหรือลูกมือของช่างงาผู้ชำนาญเมื่อแต่งงาดีแล้ว พึงทำเครื่องงาชนิดต่างๆตามที่ต้องการให้สำเร็จได้ หรือเปรียบเหมือนช่างทองหรือลูกมือของช่างทองผู้ชำนาญเมื่อหลอมทองดีแล้ว พึงทำทองรูปพรรณชนิดต่างๆ ที่ต้องการให้สำเร็จได้ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงานตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออิทธิวิธี เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้ ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ข้อนี้ก็จัดเข้าในวิชชาของภิกษุนั้น

๔. ทิพพโสตธาตุญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อทิพพโสตธาตุ เธอย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และ เสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์

ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนคนเดินทางไกล ได้ยินเสียงกลองบ้าง เสียงตะโพนบ้าง เสียงสังข์บ้าง เสียงบัณเฑาะว์บ้าง เสียงเปิงมางบ้าง เขาพึงเข้าใจได้ว่า ‘นั่นเสียงกลอง นั่นเสียงตะโพน นั่นเสียงสังข์ นั่น เสียงบัณเฑาะว์ นั่นเสียงเปิงมางบ้าง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อทิพพโสตธาตุ เธอย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์ ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ข้อนี้ก็จัดเข้าในวิชชาของภิกษุนั้น

๕. เจโตปริยญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเจโตปริยญาณ เธอย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้นดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนหญิงสาวหรือชายหนุ่มที่ชอบการแต่งตัว เมื่อส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่หมดจดหรือในภาชนะนํ้าที่ใสสะอาด หน้ามีไฝฝ้าก็รู้ว่าหน้ามีไฝฝ้า หรือหน้าไม่มีไฝฝ้าก็รู้ว่าหน้าไม่มี

ไฝฝ้า ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเจโตปริยญาณ เธอย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของ บุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิหรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ข้อนี้ก็จัดเข้าในวิชชาของภิกษุนั้น

๖. ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหาร

อย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ(คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้

ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนคนจากหมู่บ้านตนไปยังหมู่บ้านอื่น แล้วจากหมู่บ้านแม้นั้นไปยังหมู่บ้านอื่นอีก จากหมู่บ้านนั้นกลับมายังหมู่บ้าน ของตนตามเดิม เขาพึงระลึกได้อย่างนี้ว่า ‘เราได้จากหมู่บ้านของเรา ไปยังหมู่บ้านโน้น ในหมู่บ้านนั้นเราได้ยืนอย่างนี้ ได้นั่งอย่างนี้ ได้พูดอย่างนี้ ได้นิ่งอย่างนี้ และเราได้จากหมู่บ้านนั้นไปยังหมู่บ้านโน้น แม้ในหมู่บ้านโน้น เราก็ได้ยืนอย่างนี้ ได้นั่งอย่างนี้ ได้พูดอย่างนี้ ได้นิ่งอย่างนี้ แล้วเราก็กลับจากหมู่บ้านนั้นมายังหมู่บ้านของตนตามเดิม’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส

อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจาก ภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ข้อนี้ก็จัดเข้าในวิชชาของภิกษุนั้น

๗. ทิพพจักขุญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดีตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต

นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนปราสาทตั้งอยู่ที่ทางสามแยกกลางพระนคร คนตาดียืนอยู่บนปราสาทนั้นพึงมองเห็นผู้คนที่กำลังเข้าสู่เรือนบ้าง กำลังออกจากเรือนบ้าง กำลังสัญจรไปมาอยู่ในถนนบ้าง นั่งอยู่ที่สามแยกท่ามกลางพระนครบ้างได้ เขาพึงรู้ว่า ‘คนเหล่านี้เข้าไปสู่เรือนอยู่ คนเหล่านี้ออกจากเรือนอยู่ คนเหล่านี้สัญจรไปมาอยู่ในถนน คนเหล่านี้นั่งอยู่ที่สามแยกท่ามกลางพระนคร’ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่ การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ

เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายไป จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่ สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ข้อนี้ก็จัดเข้าในวิชชาของภิกษุนั้น

๘. อาสวักขยญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุด พ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

ดูก่อนอัมพัฏฐะ เปรียบเหมือนสระน้ำบนยอดเขาใสสะอาดไม่ขุ่นมัว คนตาดียืนอยู่บนขอบสระนั้นก็พึงมองเห็นหอยโข่งและหอยกาบบ้าง ก้อนกรวดและกระเบื้องบ้าง ฝูงปลาที่กำลังว่ายอยู่บ้างหยุดอยู่บ้างในสระนั้นได้ เขาพึงรู้แจ้งอย่างนี้ว่า ‘สระน้ำนี้ใสสะอาด ในสระนํ้านี้มีหอยโข่งและ

หอยกาบบ้าง มีก้อนกรวดและกระเบื้องบ้าง มีฝูงปลากำลังว่ายอยู่บ้าง หยุดอยู่บ้าง’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนอัมพัฏฐะ แม้ข้อนี้ก็จัดเข้าในวิชชาของภิกษุนั้นดูก่อนอัมพัฏฐะ วิชชานั้นเป็นอย่างนี้แล ดูก่อนอัมพัฏฐะ ภิกษุผู้ปฏิบัติเช่นนี้เรียกว่า ‘ผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชา’ ก็ได้ ‘ผู้สมบูรณ์ด้วยจรณะ’ ก็ได้ ‘ผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ’ ก็ได้ ดูก่อนอัมพัฏฐะ วิชชาสมบัติและจรณสมบัติข้ออื่นซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญยิ่งกว่าวิชชาสมบัติและจรณสมบัติ ดังกล่าวนี้ไม่มีเลย”

ทางเสื่อมวิชชาและจรณะ ๔

[๒๘๐] “ดูก่อนอัมพัฏฐะ วิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้แลมีทางเสื่อมอยู่ ๔ ประการ ๔ ประการ มีอะไรบ้าง คือ

๑. ดูก่อนอัมพัฏฐะ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้เมื่อยังไม่บรรลุ วิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้ หาบหิ้วบริขารดาบส

เข้าไปสู่ราวป่าด้วยตั้งใจว่าจักบริโภคผลไม้ที่หล่น สมณพราหมณ์นั้นต้องเป็นคนรับใช้ท่านผู้เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะแล้วโดยแท้ นี้เป็นทางเสื่อมแห่งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมข้อที่ ๑

{๑๖๔}๒. ยังมีอีกข้อหนึ่ง อัมพัฏฐะ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เมื่อไม่ได้บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้ ไม่สามารถที่จะหาผลไม้ที่หล่นมาบริโภคได้ จึงถือเสียมและตะกร้าเข้าไปสู่ราวป่าด้วยตั้งใจว่าจักบริโภคเหง้าไม้ รากไม้ และผลไม้ สมณพราหมณ์นั้นต้องเป็นคนรับใช้ท่านผู้เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะแล้วโดยแท้ นี้เป็นทางเสื่อมแห่งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมข้อที่ ๒

{๑๖๕}๓. ยังมีอีกข้อหนึ่ง อัมพัฏฐะ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เมื่อไม่ได้บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้ ไม่สามารถที่จะหาผลไม้ที่หล่นมาบริโภคได้ และไม่สามารถที่จะหาเหง้าไม้ รากไม้ และผลไม้มาบริโภคได้ จึงสร้างเรือนไฟไว้ใกล้บ้านหรือนิคมแล้วบูชาไฟอยู่ สมณพราหมณ์นั้นต้องเป็นคนรับใช้ท่านผู้เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะแล้วโดยแท้ นี้เป็นทางเสื่อมแห่งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมข้อที่ ๓{๑๖๖}๔. ยังมีอีกข้อหนึ่ง อัมพัฏฐะ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เมื่อไม่ได้บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้ ไม่สามารถที่จะหาผลไม้ที่หล่นมาบริโภคได้ ไม่สามารถที่จะหาเหง้าไม้ รากไม้ และผลไม้มาบริโภคได้ และไม่สามารถที่จะบูชาไฟได้ จึงสร้างเรือนมีประตูสี่ด้านไว้ที่หนทางใหญ่ีสี่แยกแล้วพำนักอยู่ด้วยตั้งใจว่า ผู้ที่มาจากทิศทั้ง ๔ นี้ ไม่ว่าจะเป็นสมณะหรือพราหมณ์ก็ตาม เราจักบูชาท่านผู้นั้นตาม สติกำลัง’ สมณพราหมณ์นั้นต้องเป็นคนรับใช้ท่านผู้เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะโดยแท้ นี้เป็นทางเสื่อมแห่งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมข้อที่ ๔

ดูก่อนอัมพัฏฐะ ทางเสื่อมแห่งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้ มีอยู่ ๔ ประการฉะนี้แล

{๑๖๗}[๒๘๑] ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอกับอาจารย์ย่อมปรากฏในวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้ บ้างหรือ”

อัมพัฏฐมาณพกราบทูลว่า “ไม่มีเลย พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้ากับ อาจารย์ปฏิบัติไปทางหนึ่ง วิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนั้นอยู่อีกทางหนึ่ง ข้าพเจ้ากับอาจารย์ห่างไกลจากวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้นัก”“ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอกับอาจารย์ เมื่อยังไม่ได้บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้ จึงหาบหิ้วบริขารดาบสเข้าไปสู่ราวป่าด้วยตั้งใจว่า จักบริโภคผลไม้ที่หล่น อย่างนั้นหรือ”

“อย่างนั้นหามิได้เลย พระโคดมผู้เจริญ”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอกับอาจารย์เมื่อไม่ได้บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้ และไม่สามารถที่จะหาผลไม้ที่หล่นมาบริโภคได้ จึงถือเสียมและตะกร้าเข้าไปสู่ราวป่าด้วยตั้งใจว่า จักหาบริโภคเหง้าไม้ รากไม้ และผลไม้ อย่างนั้นหรือ”“อย่างนั้นหามิได้เลย พระโคดมผู้เจริญ”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอกับอาจารย์ เมื่อไม่ได้บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้ ไม่สามารถที่จะหาผลไม้ที่หล่นมาบริโภคได้ และไม่สามารถที่จะหาเหง้าไม้ รากไม้ และผลไม้มาบริโภคได้ จึงสร้างเรือนไฟไว้ใกล้ ๆ หมู่บ้านหรือนิคม แล้วบูชาอยู่อย่างนั้นหรือ”

“อย่างนั้นหามิได้เลย พระโคดมผู้เจริญ”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอกับอาจารย์ เมื่อไม่ได้บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้ ไม่สามารถที่จะหาผลไม้ที่หล่นบริโภคได้ ไม่สามารถที่จะหาเหง้าไม้ รากไม้ และผลไม้มาบริโภคได้ และไม่สามารถที่จะบูชาไฟได้ จึงสร้างเรือนไฟที่มีประตูสี่ด้านไว้ที่หนทางใหญ่สี่แยก แล้วพำนักอยู่ด้วยตั้งใจว่า ‘ผู้ที่มาจาก ทิศทั้ง ๔ นี้ ไม่ว่าจะเป็นสมณะหรือพราหมณ์ก็ตาม เราจักบูชาท่านผู้นั้น ตามสติกำลัง’ อย่างนั้นหรือ”“อย่างนั้นหามิได้เลย พระโคดมผู้เจริญ”

{๑๖๘} [๒๘๒] “ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอกับอาจารย์เสื่อมจากวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้ นอกจากจะเสื่อมจากวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมนี้แล้ว ยังมีทางเสื่อม ๔ ประการนี้อยู่ด้วย

ดูก่อนอัมพัฏฐะ ก็พราหมณ์โปกขรสาติอาจารย์ของเธอได้พูดว่า ‘สมณะโล้นบางเหล่าเป็นพวกไพร่ เป็นพวกกัณหโคตร เกิดแต่บาทของพรหม ประโยชน์อะไรที่พวกพราหมณ์ผู้ทรงไตรเพทจะสนทนาด้วย’ ถึงตนก็ตกอยู่ในความเสื่อมจนบำเพ็ญวิชชาสมบัติและจรณสมบัติไม่ได้ ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจงเห็นความผิดของพราหมณ์โปกขรสาติอาจารย์ของเธอนี้ว่ามีเพียงไร”

ฤๅษีผู้เป็นบุรพาจารย์

{๑๖๙} [๒๘๓] “ดูก่อนอัมพัฏฐะ ถึงพราหมณ์โปกขรสาติจะปกครองเมืองที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานให้ พระองค์ก็ยังไม่ทรงโปรดให้เข้าเฝ้าหน้าพระที่นั่ง เวลาจะทรงปรึกษาก็ทรงปรึกษานอกพระวิสูตร ไฉนเล่าจึง ไม่ทรงโปรดให้เข้าเฝ้าหน้าพระที่นั่งแก่เขาผู้รับพระราชทานภิกษาที่ชอบธรรมที่เขานำมาให้ ดูเอาเถิดอัมพัฏฐะ ความผิดของพราหมณ์โปกขรสาติอาจารย์ของเธอนี้มีเพียงไร

[๒๘๔] ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงช้างพระที่นั่งหรือรถพระที่นั่ง ทรงปรึกษาราชกิจบางเรื่อง กับมหาอำมาตย์หรือพระบรมวงศานุวงศ์ แล้วเสด็จจากที่นั้นไปประทับยังที่อื่น ภายหลังคนชั้นศูทรหรือทาสของศูทรพึงมายืนอยู่ ณ ที่ตรงนั้น แล้วพูดอ้างว่า ‘พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสอย่างนี้ๆ’ เพียงเขาพูดได้เหมือนอย่าง ที่พระราชาตรัส หรือปรึกษาได้เหมือนอย่างที่พระราชาทรงปรึกษา จะเหมาเอาว่าเขาเป็นพระราชาหรือราชอำมาตย์ได้ไหมเล่า”“มิได้เลย พระโคดมผู้เจริญ”

[๒๘๕] “ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอก็เช่นนั้นเหมือนกัน บรรดาฤๅษีผู้เป็นบุรพาจารย์ของพวกพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทวะ ฤๅษีเวสสามิตร ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษีอังคีรสะ ฤๅษีภารทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนต์ สอนมนต์ไว้ มีบทมนต์เก่าที่ขับไว้ บอกไว้ รวบรวมไว้แล้ว ซึ่งพราหมณ์ทั้งหลายในปัจจุบันนี้ได้พากันขับตาม กล่าวตาม กล่าวได้ถูกต้อง บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้ บอกไว้ เพียงคิดว่า ‘เรากับอาจารย์เรียนมนต์ของท่านเหล่านั้น’ เธอก็จักเป็นฤๅษีหรือปฏิบัติเพื่อเป็นฤๅษีได้ นั่นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้[๒๘๖] ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอได้ฟังพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์เล่ากันมาอย่างไร บรรดาฤๅษีผู้เป็นบุรพาจารย์ของพวกพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทวะ ฤๅษีเวสสามิตร ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษีอังคีรสะ ฤๅษีภารทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนต์ สอนมนต์ไว้ มีบทมนต์เก่าที่ขับไว้ บอกไว้ รวบรวมไว้แล้ว ซึ่งพราหมณ์ทั้งหลายในปัจจุบัน นี้ได้พากันขับตาม กล่าวตาม กล่าวได้ถูกต้องบอกได้ถูกต้องตามที่ท่าน

เหล่านั้นได้กล่าวไว้ บอกไว้ ฤๅษีเหล่านั้นอาบน้ำทาตัวเรียบร้อย แต่งผม แต่งหนวด สวมพวงดอกไม้เป็นอาภรณ์ นุ่งผ้าขาว อิ่มเอิบพรั่งพร้อม ถูกปรนเปรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ เหมือนเธอกับอาจารย์ในบัดนี้หรือไม่”“ไม่เหมือนเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ... ฤๅษีเหล่านั้นบริโภคข้าวสาลีที่เก็บกากแล้ว มีแกงและกับหลายอย่าง เหมือนเธอกับอาจารย์ในบัดนี้หรือไม่”“ไม่เหมือนเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ ... ฤๅษีเหล่านั้นถูกปรนเปรออยู่ด้วยเหล่านารี ผู้มีเรือนร่างอ่อนช้อยมีผ้าโพกเป็นอาภรณ์ เหมือนเธอกับอาจารย์ในบัดนี้หรือไม่”“ไม่เหมือนเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ ... ฤๅษีเหล่านั้นใช้รถเทียมด้วยม้าที่ตัดแต่งหางแล้ว แทงสัตว์พาหนะด้วยปฏักด้ามยาวขับไป เหมือนเธอกับอาจารย์ในบัดนี้หรือไม่”

“ไม่เหมือนเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ ... ฤๅษีเหล่านั้นใช้บุรุษผู้ขัดกระบี่ยาวให้รักษาเชิงเทิน แห่งนครที่มีคูล้อมรอบ ลงลิ่มสลักไว้ เหมือนเธอกับอาจารย์ในบัดนี้หรือไม่”“ไม่เหมือนเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอกับอาจารย์มิได้ปฏิบัติเพื่อเป็นฤๅษีด้วยประการฉะนี้แล ดูก่อนอัมพัฏฐะ ผู้ใดมีความเคลือบแคลงสงสัยในเรา ผู้นั้นจงตั้งปัญหาถามเรา เราจักตอบให้”

ทรงแสดงลักษณะมหาบุรุษ ๒ ประการ

{๑๗๐} [๒๘๗] ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากพระวิหารเสด็จขึ้นสู่สถานจงกรม แม้อัมพัฏฐมาณพก็ออกจากพระวิหารขึ้นสู่สถานจงกรม ขณะที่อัมพัฏฐมาณพเดินจงกรมตามพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่นั้น ได้พิจารณาดูลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการในพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้เห็นลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการโดยมาก เว้นอยู่ ๒ ประการ คือ พระคุยหะที่เร้นอยู่ในฝักกับพระชิวหาใหญ่ จึงยังเคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อ ไม่เลื่อมใสอยู่[๒๘๘] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า “อัมพัฏฐมาณพนี้เห็นลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการของเราโดยมาก เว้นอยู่ ๒ ประการ คือ คุยหะที่เร้นอยู่ในฝักกับชิวหาใหญ่ จึงยังเคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อ ไม่เลื่อมใสอยู่” ทันใดนั้น จึงทรงบันดาลอิทธาภิสังขารให้อัมพัฏฐมาณพได้เห็นพระคุยหะที่เร้นอยู่ในฝักและทรงแลบพระชิวหาสอดเข้าช่องพระกรรณ ทั้งสองข้างกลับไปมา สอดเข้าช่องพระนาสิกทั้งสองข้างกลับไปมา แผ่ปิดจนมิดมณฑลพระนลาฏ

{๑๗๑} ครั้งนั้น อัมพัฏฐมาณพคิดว่า “พระสมณโคดมทรงมีลักษณะมหาบุรุษครบ ๓๒ ประการบริบูรณ์ไม่บกพร่อง” เขาจึงได้ทูลลาพระผู้มีพระภาคเจ้า ว่า “พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอทูลลาไป ณ บัดนี้ ข้าพเจ้ามีกิจมาก มีธุระมาก”

“ดูก่อนอัมพัฏฐะ เธอจงสำคัญกาลอันควรไปบัดนี้เถิด”

แล้วอัมพัฏฐมาณพก็ขึ้นรถม้ากลับไป

{๑๗๒} [๒๘๙] สมัยนั้น พราหมณ์โปกขรสาติลุกออกมานั่งคอยรับอัมพัฏฐมาณพอยู่ที่อารามของตนพร้อมด้วยพราหมณ์หมู่ใหญ่ ฝ่ายอัมพัฏฐมาณพขับรถไปอารามของตนจนสุดทางที่รถจะไปได้ ลงเดินเข้าไปหาพราหมณ์โปกขรสาติ ไหว้แล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

[๒๙๐] พราหมณ์โปกชรสาติถามว่า “พ่ออัมพัฏฐะ เธอได้พบพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้นแล้วหรือ”

“ได้พบแล้ว ขอรับ”

“ก็กิตติศัพท์ของท่านพระโคดมพระองค์นั้นที่ขจรไปเป็นจริงตามนั้น ไม่เป็นอย่างอื่นหรือ ท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงคุณเช่นนั้นจริง ไม่เป็นอย่างอื่นหรือ”

“กิตติศัพท์ของท่านพระโคดมพระองค์นั้นที่ขจรไปเป็นจริงตามนั้น ไม่เป็นอย่างอื่นเลย ท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงคุณเช่นนั้นจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย และทรงมีลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการบริบูรณ์ ไม่บกพร่อง”

“เธอได้สนทนาปราศรัยอะไรด้วยหรือไม่”

“ได้สนทนาปราศรัยด้วย ขอรับ”

“เธอได้สนทนาปราศรัยอย่างไรบ้าง”

ทันใดนั้น อัมพัฏฐมาณพจึงได้เล่าเรื่องเท่าที่ตนได้สนทนาปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้าให้พราหมณ์โปกขรสาติทราบทุกประการ

{๑๗๓} [๒๙๑] เมื่ออัมพัฏฐมาณพกล่าวอย่างนี้ พราหมณ์โปกขรสาติได้กล่าว ว่า “โธ่เอ๋ย พ่อบัณฑิตของเรา โธ่เอ๋ย พ่อพหูสูตของเรา โธ่เอ๋ย พ่อทรงไตรเพทของเรา ฟังว่า หลังจากตายแล้ว คนเราจะเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกกัน ก็เพราะท่านผู้ประพฤติประโยชน์เช่นนี้แหละ เธอได้พูดกระทบกระเทียบท่านพระโคดมอย่างนี้ๆ แต่ท่านพระโคดมกลับตรัสยกเอา พวกเราขึ้นเป็นตัวเปรียบเทียบอย่างนี้ๆ โธ่เอ๋ย พ่อบัณฑิตของเรา โธ่เอ๋ย

พ่อพหูสูตของเรา โธ่เอ๋ย พ่อทรงไตรเพทของเรา ฟังว่า หลังจากตายแล้ว คนเราจะเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกกัน ก็เพราะท่านผู้ประพฤติประโยชน์เช่นนี้แหละ” พราหมณ์โปกขรสาติโกรธ ขัดใจ ถึงกับเตะอัมพัฏฐมาณพล้มกลิ้งไป และต้องการจะไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าเสียเองในขณะนั้นทีเดียว

โปกขรสาติพราหมณ์เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า

[๒๙๒] พวกพราหมณ์เหล่านั้นได้พูดห้ามว่า “ท่าน วันนี้เกินเวลาที่จะไปเฝ้าพระสมณโคดมเสียแล้ว รอพรุ่งนี้ค่อยไปเฝ้าเถิด ท่านโปกขรสาติ”

{๑๗๔} ครั้งนั้น พราหมณ์โปกขรสาติให้จัดแจงของเคี้ยวของบริโภคอย่างประณีต ในนิเวศน์ของตนแล้วเอาใส่ยานพาหนะ เมื่อคบเพลิงยังตามอยู่ ได้ออกจากอุกกัฏฐนคร ขับยานพาหนะตรงไปยังราวป่าอิจฉานังคลวัน ไปจนสุดทางที่ยานพาหนะจะไปได้แล้วจึงลงเดินเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง[๒๙๓] เมื่อนั่งเรียบร้อยแล้ว พราหมณ์โปกขรสาติได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อัมพัฎฐมาณพศิษย์ของข้าพเจ้าได้มาที่นี่หรือ”

“ได้มาที่นี่ พราหมณ์”

“พระองค์ได้สนทนาปราศรัยอะไรๆ กับเขาหรือไม่”

“ได้สนทนากัน พราหมณ์”

“พระองค์ได้สนทนาปราศรัยกับเขาอย่างไร”

จึงพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเล่าเรื่องเท่าที่พระองค์ได้สนทนาปราศรัยกับอัมพัฏฐมาณพให้พราหมณ์โปกขรสาติทราบทุกประการ

{๑๗๕} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเช่นนี้แล้ว พราหมณ์โปกขรสาติได้ทูลว่า “ท่านพระโคดม อัมพัฎฐมาณพเป็นคนโง่ ได้โปรดยกโทษให้เขาเถิด”

“อัมพัฏฐมาณพจงมีความสุขเถิด พราหมณ์”

[๒๙๔] ครั้งนั้น พราหมณ์โปกขริสาติได้พิจารณาดูลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการในพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้เห็นลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการโดยมาก เว้นอยู่ ๒ ประการ คือ พระคุยหะที่เร้นอยู่ในฝักกับ พระชิวหาใหญ่ จึงยังเคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อไม่เลื่อมใสอยู่

[๒๙๕] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า “พราหมณ์โปกขรสาติ นี้เห็นลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการของเราโดยมาก เว้นอยู่ ๒ ประการ คือ คุยหะที่เร้นอยู่ในฝักกับชิวหาใหญ่จึงยังเคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อไม่เลื่อมใสอยู่” ทันใดนั้น จึงทรงบันดาลอิทธาภิสังขารให้พราหมณ์โปกขรสาติ ได้เห็นพระคุยหะที่เร้นอยู่ในฝัก และทรงแลบพระชิวหาสอดเข้าช่องพระกรรณทั้งสองข้างกลับไปมา สอดเข้าช่องพระนาสิกทั้งสองข้างกลับไปมา แผ่ปิดจนมิดมณฑลพระนลาฏ[๒๙๖] พราหมณ์โปกขรสาติคิดว่า “พระสมณโคดมทรงมีลักษณะ พระมหาบุรุษครบ ๓๒ ประการบริบูรณ์ไม่บกพร่อง” ดังนี้แล้วทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอพระโคดมผู้เจริญและพระภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหาร ในวันนี้ด้วยเถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ

{๑๗๖} [๒๙๗] พราหมณ์โปกขรสาติทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์แล้ว จึงทูลถึงเวลาเสวยภัตตาหารว่า “พระโคดมผู้เจริญ ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

ครั้นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนุ่งเรียบร้อยแล้ว ทรงถือบาตร จีวร เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของพราหมณ์โปกขรสาติพร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์ ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดแล้ว

ลำดับนั้น พราหมณ์โปกขรสาติได้อังคาสพระผู้มีพระภาคเจ้าให้ทรงอิ่มหนำเพียงพอด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีตด้วยมือของตน และพวกมาณพก็ได้อังคาสพระภิกษุสงฆ์ ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จ วางพระหัตถ์จากบาตรแล้ว พราหมณ์โปกขรสาติจึงถืออาสนะต่ำนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

[๒๙๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสอนุปุพพิกถาแก่พราหมณ์โปกขรสาติ คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความตํ่าทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อทรงทราบว่าพราหมณ์โปกขรสาติมีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้า ทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค โปรดพราหมณ์โปกขรสาติ ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดขึ้นแล้วแก่พราหมณ์โปกขรสาติ ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

โปกขรสาติพราหมณ์ประกาศตนเป็นอุบาสก

{๑๗๗} [๒๙๙] ลำดับนั้น พราหมณ์โปกขรสาติได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ได้

กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทางหรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า “คนมีตาดีจักเห็นรูปได้” ดังนี้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้พร้อมทั้งบุตรภรรยา บริวาร และมิตรสหาย ขอถึงพระองค์ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์เป็นสรณะ ขอพระสมณโคดมผู้เจริญได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ไว้ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิต ถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป และขอพระองค์ได้โปรดเสด็จเข้าไป สู่สกุลโปกขรสาติเหมือนเข้าไปสู่สกุลแห่งอุบาสกอื่น ๆ ในนครอุกกัฏฐะ เหล่ามาณพมาณวิกาในสกุลโปกขรสาตินั้นจักไหว้ จักลุกรับ จักถวายอาสนะหรือนํ้า จักทำใจให้เลื่อมใสในพระองค์ ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่มาณพมาณวิกาเหล่านั้นสิ้นกาลนาน”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ท่านพูดดี พราหมณ์” ดังนี้แล

จบ อัมพัฏฐสูตรที่ ๓

๔. โสณทัณฑสูตร

ว่าด้วยพราหมณ์ชื่อโสณทัณฑะ

พราหมณ์และคฤหบดีชาวนครจัมปา

{๑๗๘} [๓๐๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นอังคะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จถึงนครจัมปา ได้ยินว่า สมัยนั้นพระองค์ประทับอยู่ที่ขอบสระโบกขรณีคัคครา ในนครจัมปา

{๑๗๙} ก็สมัยนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะครองนครจัมปา ซึ่งคับคั่งด้วยผู้คน และสัตว์เลี้ยง อุดมสมบูรณ์ด้วยหญ้า ไม้ นํ้า และธัญญาหาร ซึ่งเป็นพระราชทรัพย์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นของขวัญพิเศษ

[๓๐๑] พราหมณ์และคฤหบดีชาวนครจัมปาได้ฟังข่าวมาว่า “พระสมณโคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยสกุลแล้ว เสด็จจาริกไปในแคว้นอังคะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงนครจัมปาโดยลำดับ ประทับอยู่ที่สระโบรกขรณีคัคครา ในนครจัมปา ก็แลพระกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็น สารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วย