๕. กูฏทันตสูตร เล่ม ๙

๕. กูฏทันตสูตร

ว่าด้วยพราหมณ์ชื่อกูฏทันตะ

พราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านขานุมัตต์

{๑๙๙} [๓๒๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์ของชาวมคธชื่อหมู่บ้านขานุมัตต์ ได้ยินว่า สมัยนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในสวนอัมพลัฏฐิกา ใกล้หมู่บ้านขานุมัตต์ สมัยนั้น พราหมณ์กูฏทันตะอยู่ปกครองหมู่บ้านขานุมัตต์ซึ่งคับคั่งด้วยผู้คนและสัตว์เลี้ยง อุดมสมบูรณ์ด้วย หญ้า ไม้ นํ้า และธัญญาหาร ซึ่งเป็นพระราชทรัพย์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศล พระราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นของขวัญพิเศษ

ก็สมัยนั้น พราหมณ์กูฏทันตะได้เตรียมมหายัญอยู่ โคเพศผู้ ๗๐๐ ลูกโคเพศผู้ ๗๐๐ ลูกโคเพศเมีย ๗๐๐ แพะ ๗๐๐ และแกะ ๗๐๐ ถูกนำเข้าไปผูกไว้ที่หลักเพื่อบูชายัญ

{๒๐๐}[๓๒๔] พราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านขานุมัตต์ได้สดับข่าวมาว่า “พระสมณโคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยสกุลแล้วเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงหมู่บ้านขานุมัตต์โดยลำดับ ประทับอยู่ในสวนอัมพลัฏฐิกา ใกล้หมู่บ้านขาณุมัตต์ ก็แลพระกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้

จำแนกแจกธรรม พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้น เป็นความดีแท้”

[๓๒๕] ครั้งนั้น พราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านขานุมัตต์ออกจากหมู่บ้านขานุมัตต์เป็นหมู่ๆ พากันไปยังสวนอัมพลัฏฐิกา

{๒๐๑} [๓๒๖] สมัยนั้น พราหมณ์กูฏทันตะพักผ่อนกลางวันอยู่ ณ ปราสาทชั้นบน ได้เห็นพราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านขานุมัตต์ ออกจากหมู่บ้าน ขานุมัตต์รวมกันเป็นหมู่ๆ พากันไปยังสวนอัมพลัฏฐิกา จึงเรียกนักการมาถามว่า “พ่อนักการ พราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านขานุมัตต์ ออกจากหมู่บ้านขานุมัตต์รวมกันเป็นหมู่ๆ พากันไปยังสวนอัมพลัฏฐิกาทำไมกัน”

[๓๒๗] นักการตอบว่า “ท่านผู้เจริญ เรื่องมีอยู่ว่า พระสมณโคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยสกุลแล้ว เสด็จจาริกไปในแคว้นมคธพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงหมู่บ้านขานุมัตต์โดยลำดับ ประทับอยู่ในสวนอัมพลัฏฐิกา ใกล้หมู่บ้านขานุมัตต์ ก็แลพระกิตติศัพท์อัน งามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถี ผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทพและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม’ พราหมณ์ และคฤหบดีเหล่านั้นพากันไปเฝ้าท่านพระโคดมพระองค์นั้นกัน”

[๓๒๘] ลำดับนั้น พราหมณ์กูฏทันตะได้เกิดความคิดเช่นนี้ว่า “ก็เราได้สดับข่าวมาเช่นนี้ว่าพระสมณโคดมทรงทราบยัญสมบัติ ๓ ประการซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ อย่าง แต่เราไม่ทราบ และเราก็ปรารถนาจะบูชามหายัญ อย่ากระนั้นเลย เราควรเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมทูลถามยัญสมบัติ ๓ ประการซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ”[๓๒๙] ลำดับนั้น พราหมณ์กูฏทันตะได้เรียกนักการมาสั่งว่า “พ่อนักการ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงไปหาพราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านขานุมัตต์ แล้วบอกพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย พราหมณ์กูฏทันตะสั่งมาว่า ขอให้ท่านทั้งหลายจงรอก่อน แม้พราหมณ์กูฏทันตะก็จักไปเฝ้าพระสมณโคดมด้วย”นักการรับคำแล้วไปหาพราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านขานุมัตต์ แล้วบอกว่า “ท่านทั้งหลาย พราหมณ์กูฏทันตะสั่งมาว่าขอท่านทั้งหลายจงรอก่อน แม้ท่านพราหมณ์กูฏทันตะก็จักไปเฝ้าพระสมณโคดมด้วย”

เรื่องความดีของพราหมณ์กูฏทันตะ

{๒๐๒} [๓๓๐] สมัยนั้น พราหมณ์หลายร้อยคนพักอยู่ในหมู่บ้านขานุมัตต์ด้วยหวังว่าพวกเราจักบริโภคมหายัญของพราหมณ์กูฏทันตะ พราหมณ์เหล่านั้นได้ทราบว่าพราหมณ์กูฏทันตะจะไปเฝ้าพระสมณโคดม จึงพากันไปหาพราหมณ์กูฏทันตะแล้วถามว่า

[๓๓๑] “ได้ทราบมาว่า ท่านจะไปเฝ้าพระสมณโคดมจริงหรือ”

“จริงอย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคิดว่าจะไปเฝ้าพระสมณโคดม”

“อย่าเลย ท่านกูฏทันตะ ท่านไม่ควรไปเฝ้าพระสมณโคดม ถ้าท่านไป ท่านจะเสียเกียรติยศ เกียรติยศของพระสมณโคดมจักรุ่งเรืองยิ่งขึ้น เพราะเหตุนี้แหละ ท่านจึงไม่ควรไป พระสมณโคดมต่างหากที่ควรจะเสด็จมาหาท่าน

อนึ่ง ท่านเป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้ ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด เพราะเหตุนี้แหละ ท่านจึงไม่ควรไปเฝ้าพระสมณโคดม พระสมณโคดมต่างหากควรจะเสด็จมาหาท่านอนึ่ง ท่านเป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก ...

อนึ่ง ท่านเป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนต์ รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์และ มหาปุริสลักษณะ ...

อนึ่ง ท่านมีรูปงาม น่าดูน่าชื่นชม กอปรด้วยผิวพรรณผุดผ่องยิ่งนัก มีผิวพรรณคล้ายพรหม มีรูปร่างคล้ายพรหม ยากที่จะได้พบเห็น ...

อนึ่ง ท่านเป็นผู้มีศีล มีศีลจำเริญมั่นคง ...

อนึ่ง ท่านเป็นผู้มีวาจาไพเราะ มีสำเนียงไพเราะ มีคำพูดแบบชาวเมือง นุ่มนวล หาโทษมิได้ ให้ผู้ฟังเข้าใจเนื้อความได้ชัด ...

อนึ่ง ท่านเป็นอาจารย์และปาจารย์ของคนหมู่มาก สอนมนต์มาณพถึง ๓๐๐ คน มาณพเป็นอันมากต่างทิศต่างชนบทผู้ต้องการมนต์ ผู้ประสงค์จะมาเรียนมนต์ในสำนักของท่านต่างพากันมาหา ...

อนึ่ง ท่านเป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ ส่วนพระสมณโคดมเป็นคนหนุ่ม และบวชแต่ยังหนุ่ม ...

อนึ่ง ท่านเป็นผู้อันพระเจ้าแผ่นดินมคธจอมเสนาพระนามว่าพิมพิสาร ทรงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม...

อนึ่ง ท่านเป็นผู้อันพราหมณ์โปกขรสาติสักการะ เคารพ นับถือ บูชานอบน้อม

อนึ่ง ท่านปกครองหมู่บ้านขานุมัตต์ซึ่งคับคั่งด้วยผู้คนและสัตว์เลี้ยง อุดมสมบูรณ์ด้วยหญ้า ไม้ น้ำ และธัญญาหาร ซึ่งเป็นพระราชทรัพย์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นของขวัญพิเศษ เพราะเหตุนี้แหละ ท่านจึงไม่ควรไปเฝ้าพระสมณโคดม พระสมณโคดมต่างหากควรจะเสด็จมาหาท่าน”

แสดงพระพุทธคุณ

{๒๐๓} [๓๓๒] เมื่อพวกพราหมณ์กล่าวอย่างนี้แล้ว พราหมณ์กูฏทันตะได้กล่าวว่า “ท่านทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้นขอพวกท่านจงฟังข้าพเจ้าบ้าง เรานี้แหละควรไปเฝ้าท่านพระโคดมพระองค์นั้น ท่านพระโคดมไม่ควรจะเสด็จมาหาเรา เพราะได้ยินว่าพระสมณโคดมเป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายพระมารดาและพระบิดา มีพระครรภ์เป็นที่ทรงถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ติเตียนไม่ได้ด้วยอ้างถึงพระชาติกำเนิด เพราะเหตุนี้แหละท่านพระโคดมจึงไม่ควรจะเสด็จมาหาเรา ที่ถูกเรานี่แหละควรไปเฝ้าพระองค์ท่านได้ยินว่า พระสมณโคดมทรงละพระญาติหมู่ใหญ่เสด็จออกผนวช...

พระองค์ท่านทรงสละเงินทองเป็นอันมากทั้งที่อยู่ในพี้นดิน ทั้งที่อยู่ในอากาศเสด็จออกผนวช ...

พระองค์ท่านกำลังหนุ่มแน่น มีพระเกศาดำสนิท ทรงพระเจริญวัยขั้นปฐมวัย เสด็จออกทรงผนวชเป็นบรรพชิต ...

เมื่อพระมารดาและพระบิดาไม่ทรงปรารถนาให้ทรงผนวช มีพระพักตร์อาบด้วยน้ำพระเนตรทรงกันแสงอยู่ พระองค์ท่านทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ เสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต ...

พระองค์ท่านทรงมีพระรูปงาม น่าดู น่าชื่นชม กอปรด้วยพระฉวีวรรณผุดผ่องยิ่งนัก มีพระฉวีวรรณคล้ายพรหม มีพระรูปคล้ายพรหม ยากที่จะได้พบเห็น ...

พระองค์ท่านทรงเป็นผู้มีศีล มีศีลประเสริฐ มีศีลเป็นกุศล จำเริญด้วยศีลเป็นกุศล ...

พระองค์ท่านทรงมีพระวาจาไพเราะ มีพระสำเนียงไพเราะ ทรงมีพระวาจาแบบชาวเมือง นุ่มนวล หาโทษมิได้ ให้ผู้ฟังเข้าใจเนื้อความได้ชัด ...

พระองค์ท่านทรงเป็นอาจารย์และปาจารย์ของคนหมู่มาก ...

พระองค์ท่านสิ้นกามราคะแล้ว เลิกประดับตบแต่งแล้ว ...

พระองค์ท่านทรงเป็นกรรมวาที เป็นกิริยวาที ไม่ทรงมุ่งร้ายแก่พวก พราหมณ์ พระองค์ท่านทรงผนวชจากสกุลสูงคือสกุลกษัตริย์อันไม่เจือปน ...

พระองค์ท่านทรงผนวชจากสกุลมั่งคั่งมีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก ...

ชนต่างรัฐต่างชนบทพากันมาทูลถามปัญหาพระองค์ท่าน ...

เทวดาหลายพันมอบกายถวายชีวิต ถึงพระองค์ท่านเป็นสรณะ ...

พระกิตติศัพท์อันงามของพระองค์ท่านขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทพ และมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม’ ...

พระองค์ท่านทรงประกอบด้วยลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการ ...

พระองค์ท่านทรงมีปกติกล่าวเชื้อเชิญ เจรจาผูกไมตรี ช่างปราศรัย ไม่สยิ้วพระพักตร์ พระพักตร์เบิกบาน มีปกติตรัสทักทายก่อน ...

พระองค์ท่านเป็นผู้อันบริษัท ๔ สักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมแล้ว...

เทวดาและมนุษย์เป็นอันมากเลื่อมใสพระองค์ท่านยิ่งนัก ...

พระองค์ท่านทรงพำนักอยู่ในหมู่บ้านหรือนิคมใดๆ ในหมู่บ้านหรือนิคมนั้นๆ อมนุษย์จะไม่เบียดเบียนมนุษย์ ...

พระองค์ท่านทรงเป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ และทรงเป็นคณาจารย์ ได้รับการยกย่องว่าเป็นยอดของเจ้าลัทธิเป็นอันมาก พระสมณโคดมมิได้ทรงรุ่งเรืองพระยศเหมือนพวกสมณพราหมณ์เหล่านี้ซึ่งรุ่งเรืองยศตามมีตามเกิด ที่แท้พระสมณโคดมทรงรุ่งเรืองพระยศด้วยวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยม ...

พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชพร้อมทั้งพระโอรสและพระมเหสี ทั้งราชบริพารและอำมาตย์ ทรงมอบกายถวายชีวิตถึงพระองค์ท่านเป็นสรณะ ...

พระเจ้าปเสนทิโกศลพร้อมทั้งพระโอรสและพระมเหสี ทั้งราชบริพารและอำมาตย์ ทรงมอบพระกายถวายชีวิตถึงพระองค์ท่านเป็นสรณะ ...

พราหมณ์โปกขรสาติพร้อมทั้งบุตรและภรรยา ทั้งบริวารและมิตรสหายมอบกายถวายชีวิตถึงพระองค์ท่านเป็นสรณะ ...

พระองค์ท่านทรงเป็นผู้ที่พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชทรง สักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมแล้ว...

พระองค์ท่านทรงเป็นผู้ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสักการะเคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมแล้ว ...

พระองค์ท่านทรงเป็นผู้ที่พราหมณ์โปกขรสาติสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมแล้ว ...

พระองค์ท่านเสด็จถึงหมู่บ้านขานุมัตต์ ประทับอยู่ที่สวนอัมพลัฏฐิกา ใกล้หมู่บ้านขานุมัตต์ ท่านสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งมาสู่เขตหมู่บ้านของเรา ท่านเหล่านั้นจัดว่าเป็นแขกของเรา และเป็นแขกซึ่งเรา

ควรสักการะเคารพนับถือบูชานอบน้อม เพราะเหตุที่ท่านพระสมณโคดมเสด็จถึงหมู่บ้านขานุมัตต์ประทับอยู่ที่สวนอัมพลัฏฐิกา ใกล้หมู่บ้านขานุมัตต์ พระองค์จึงทรงเป็นแขกของพวกเรา และเป็นแขกที่พวกเราควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ฉะนั้น พระองค์ท่านจึงไม่ควรจะเสด็จมาหาเรา ที่ถูก เราต่างหากควรจะไปเฝ้าพระองค์ท่าน ข้าพเจ้าทราบพระคุณของท่านพระโคดมเพียงเท่านี้ แต่ท่านพระโคดมไม่ใช่มีพระคุณเพียงเท่านี้ ความจริงพระองค์ท่านมีพระคุณประมาณมิได้”{๒๐๔} [๓๓๓] เมื่อพราหมณ์กูฏทันตะกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกพราหมณ์เหล่านั้นได้กล่าวว่า “ท่านกูฏทันตะกล่าวชมท่านพระสมณโคดมถึงเพียงนี้ ถึงหากท่านพระโคดมพระองค์นั้นจะประทับอยู่ไกลจากที่นี้ตั้ง ๑๐๐ โยชน์ ก็ควรแท้ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาจะไปเฝ้า แม้จะต้องขนเสบียงไปก็ควร”

พราหมณ์กูฏทันตะกล่าวว่า “ท่านทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น เราทั้งหมดจักไปเฝ้าท่านพระสมณโคดมด้วยกัน”

เรื่องยัญของพระเจ้ามหาวิชิตราช

[๓๓๔] ลำดับนั้น พราหมณ์กูฏทันตะพร้อมด้วยคณะพราหมณ์หมู่ใหญ่ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าที่สวนอัมพลัฏฐิกา ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระถึกถึงกันไปแล้ว ได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ฝ่ายพราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านขานุมัตต์ บางพวกก็ถวายบังคม บางพวกก็ปราศรัย บางพวกก็ประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้า บางพวกก็ประกาศชื่อและโคตร บางพวกก็นิ่งอยู่ แล้วต่างพากันนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง[๓๓๕] พราหมณ์กูฏทันตะนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระสมณโคดมทรงทราบยัญสมบัติ ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ อย่าง

ส่วนข้าพเจ้าไม่ทราบ แต่ปรารถนาจะบูชามหายัญ ขอประทานโอกาส ขอพระโคดมผู้เจริญแสดงยัญสมบัติ ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ อย่าง แก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด”

{๒๐๕} [๓๓๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงฟัง จงตั้งใจให้ดี เราจักกล่าว”

เมื่อพราหมณ์กูฏทันตะทูลรับแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

“ดูก่อนพราหมณ์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาวิชิตราชเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก มีทองและเงินมาก มีเครื่องใช้สอยอันน่าปลื้มใจมาก มีทรัพย์และธัญญาหารมาก มีท้องพระคลังและฉางเต็มบริบูรณ์ ดูก่อนพราหมณ์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาวิชิตราชได้ทรงพักผ่อนอยู่ ได้ทรงคำนึงอย่างนี้ว่า ‘เราได้ครอบครองสมบัติมนุษย์อย่างไพบูลย์แล้ว ได้เอาชนะแล้วปกครองดินแดนกว้างใหญ่ ถ้ากระไร เราพึงบูชามหายัญที่จะเป็นประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน’[๓๓๗] ดูก่อนพราหมณ์ พระเจ้ามหาวิชิตราชรับสั่งให้เรียกพราหมณ์ปุโรหิตมาแล้วตรัสว่า ‘วันนี้เราพักผ่อนอยู่ ได้คำนึงอย่างนี้ว่า ‘เราได้ครอบครองสมบัติมนุษย์อย่างไพบูลย์แล้ว ได้เอาชนะแล้วปกครองดินแดนกว้างใหญ่ ถ้ากระไร เราพึงบูชามหายัญที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน’ ดูก่อนพราหมณ์ เราปรารถนาจะบูชามหายัญ ขอท่านจงชี้แจงวิธีบูชามหายัญที่จะเป็นประโยชน์และความสุขแก่เราตลอด กาลนาน’{๒๐๖} [๓๓๘] ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อพระเจ้ามหาวิชิตราชรับสั่งอย่างนี้แล้ว พราหมณ์ปุโรหิตกราบทูลว่า ‘บ้านเมืองของพระองค์ยังมีเสี้ยนหนาม ยังมี

การเบียดเบียนกัน โจรผู้ร้ายที่ปล้นบ้าน ปล้นนิคม ปล้นเมือง ดักทำร้ายในหนทางเปลี่ยว ก็ยังปรากฏอยู่ ในเมื่อบ้านเมืองยังมีเสี้ยนหนาม ยังมีการเบียดเบียนกันอยู่ พระองค์ยังจะโปรดฟื้นฟูพลีกรรมขึ้น ด้วยเหตุที่ทรงฟื้นฟูพลีกรรมนั้นจะพึงชื่อว่าทรงกระทำสิ่งที่ไม่สมควร บางคราวพระองค์ทรงพระดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักปราบปรามเสี้ยนหนามคือโจร ด้วยการประหาร จองจำ ปรับไหม ตำหนิโทษ หรือเนรเทศ’ ด้วยวิธีเช่นนี้ ยังไม่ชื่อว่าเป็นการถอนเสี้ยนหนามที่ถูกต้อง เพราะว่าจักยังมีโจรบางพวกที่เหลือจากถูกกำจัดอยู่ ภายหลังมันก็จักเบียดเบียนบ้านเมืองของพระองค์ได้ โดยที่แท้ ต้องอาศัยวิธีการเช่นนี้ จึงจะเป็นการถอนเสี้ยนหนามคือโจรที่ถูกต้อง คือ๑. พลเมืองเหล่าใดในบ้านเมืองของพระองค์ อุตสาหะในการทำการเกษตรและการเลี้ยงปศุสัตว์ ขอพระองค์พระราชทานเพิ่มพันธุ์พืชและอาหารให้แก่พลเมืองเหล่านั้น

๒. พลเมืองเหล่าใดในบ้านเมืองของพระองค์ อุตสาหะในการค้าขาย ขอพระองค์พระราชทานเพิ่มทุนให้แก่ พลเมืองเหล่านั้น

๓. ข้าราชการเหล่าใดในบ้านเมืองของพระองค์ขยันขันแข็ง ขอพระองค์พระราชทานเบี้ยเลี้ยงและเงินเดือนแก่ ข้าราชการเหล่านั้น

พลเมืองเหล่านั้นนั่นแหละจักเป็นผู้ขวนขวายในหน้าที่การงานของตน ๆ จักไม่เบียดเบียนบ้านเมืองของพระองค์ และพระองค์จักทรงมีกองพระราชทรัพย์จำนวนมาก บ้านเมืองก็จักตั้งมั่นอยู่ในความร่มเย็น หาเสี้ยนหนามมิได้ ไม่มีการเบียดเบียนกัน พลเมืองจักชื่นชมยินดีต่อกัน ยังบุตรธิดาให้ฟ้อนอยู่บนอก ไม่ต้องปิดประตูเรือนอยู่กัน

ดูก่อนพราหมณ์ พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงรับคำพราหมณ์ปุโรหิตแล้ว ก็ได้พระราชทานเพิ่มพันธุ์พืชและอาหารแก่พลเมืองในบ้านเมืองของพระองค์ ที่อุตสาหะในการทำการเกษตรและการเลี้ยงปศุสัตว์ พระราชทานเพิ่มทุน แก่พลเมืองในบ้านเมืองของพระองค์ที่อุตสาหะในการค้าขาย พระราชทานเบี้ยเลี้ยงและเงินเดือนแก่ข้าราชการในบ้านเมืองของพระองค์ที่ขยันขันแข็ง พลเมืองเหล่านั้นนั่นแหละได้เป็นผู้ขวนขวายในการงานตามหน้าที่ของตนๆ จึงไม่เบียดเบียนบ้านเมืองของพระองค์ อนึ่งเล่า กองพระราชทรัพย์ได้เกิดมีแก่พระองค์เป็นจำนวนมาก บ้านเมืองได้ดำรงอยู่ในความสงบสุขร่มเย็น หาเสี้ยนหนามมิได้ ไม่มีการเบียดเบียนกัน พลเมืองชื่นชมยินดีต่อกัน ยังบุตรธิดาให้ฟ้อนอยู่บนอก ไม่ต้องปิดประตูเรือนอยู่กันดูก่อนพราหมณ์

ครั้งนั้นแล พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงรับสั่งให้พราหมณ์ปุโรหิตมาเฝ้าแล้วตรัสว่า ‘ท่านผู้เจริญ เราถอนเสี้ยนหนามคือโจร ได้แล้วเพราะอาศัยวิธีการของท่าน และได้มีกองพระราชทรัพย์เกิดขึ้น แก่เราจำนวนมาก บ้านเมืองก็ได้ดำรงอยู่ในความร่มเย็น หาเสี้ยนหนามมิได้ ไม่มีการเบียดเบียนกัน พลเมืองชื่นชมยินดีต่อกัน ยังบุตรธิดาให้ ฟ้อนอยู่บนอก ไม่ต้องปิดประตูเรือนอยู่กัน ดูก่อนพราหมณ์ เราปรารถนาจะบูชามหายัญ ขอท่านจงชี้แจงวิธีบูชามหายัญที่จะเป็นประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน’

{๒๐๗} [๓๓๙] พราหมณ์ปุโรหิตกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ถ้าเช่นนั้น ขอพระองค์ได้โปรดรับสั่งให้เชิญเจ้าผู้ครองนคร เชิญอำมาตย์ราชบริพาร เชิญพราหมณ์มหาศาล เชิญคฤหบดีผู้มั่งคั่ง ซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบทใน พระราชอาณาเขตของพระองค์มาปรึกษาว่า ‘ท่านทั้งหลาย เราปรารถนา จะบูชามหายัญ ขอท่านจงร่วมมือกับเราเพื่อประโยชน์และเพื่อความสุขแก่เราตลอดกาลนาน’

ดูก่อนพราหมณ์ พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงรับคำพราหมณ์ปุโรหิตแล้ว ทรงรับสั่งให้เชิญเจ้าผู้ครองนครซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบทใน พระราชอาณาเขตของพระองค์มาปรึกษาว่า ‘ท่านทั้งหลาย เราปรารถนาจะบูชามหายัญ ขอท่านจงร่วมมือกับเราเพื่อประโยชน์และเพื่อความสุข แก่เราตลอดกาลนาน’ เจ้าผู้ครองนครเหล่านั้นกราบทูลว่า ‘ขอพระองค์จงบูชายัญเถิด ขอเดชะ บัดนี้เป็นการสมควรที่จะบูชายัญแล้ว’ ทรงรับสั่งให้เชิญอำมาตย์ราชบริพาร … เชิญพราหมณ์มหาศาล … เชิญคฤหบดีผู้มั่งคั่ง ซึ่งเป็นชาวนิคม และชาวชนบทในพระราชอาณาเขตของพระองค์มาปรึกษาว่า ‘ท่านทั้งหลาย เราปรารถนาจะบูชามหายัญ ขอท่านจงร่วมมือกับเราเพื่อ ประโยชน์และเพื่อความสุขแก่เราตลอดกาลนาน’ คฤหบดีผู้มั่งคั่งเหล่านั้น ก็กราบทูลว่า ‘ขอพระองค์จงทรงบูชายัญเถิด ขอเดชะ บัดนี้เป็นการสมควรที่จะบูชายัญแล้ว’ เหล่าชนผู้เห็นชอบตามพระราชดำริทั้ง ๔ เหล่านี้ จัดเป็นองค์ประกอบของยัญนั้น ดังนี้แล

องค์คุณ ๘ ประการของพระเจ้ามหาวิชิตราช

{๒๐๘} [๓๔๐] พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงประกอบด้วยองค์คุณ ๘ ประการ คือ

๑. ทรงเป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายพระมารดาและพระบิดา มีพระครรภ์เป็นที่ทรงถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่ว บรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงพระชาติกำเนิด

๒. ทรงมีพระรูปงาม น่าดูน่าชื่นชม ประกอบด้วยพระฉวี วรรณผุดผ่องยิ่งนัก มีพระฉวีวรรณคล้ายพรหม มีพระรูปคล้ายพรหม ยากที่จะได้พบเห็น

๓. ทรงมั่งคั่ง มีพระราชทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก มีทองและเงินมาก มีเครื่องใช้สอยกันน่าปลื้มใจมาก มีทรัพย์ และธัญญาหารมาก มีท้องพระคลังและฉางเต็มบริบูรณ์

๔. ทรงมีกำลังทรงสมบูรณ์ด้วยเสนา ๔ เหล่าซึ่งอยู่ในระเบียบวินัย คอยปฏิบัติตามพระราชบัญชา มีพระบรมเดชานุภาพดังจะเผาผลาญศัตรูได้ด้วยพระราชอิสริยยศ๕. ทรงมีพระราชศรัทธา ทรงเป็นทายก เป็นทานบดี มิได้ทรงปิดประตู เป็นดุจบ่อนํ้าของสมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจก ทรงบำเพ็ญพระราชกุศล

๖. ได้ทรงศึกษาทรงสดับเรื่องนั้น ๆ มามาก

๗. ทรงทราบเนื้อหาแห่งข้อที่ทรงศึกษาและภาษิตนั้น ๆ ว่า ‘นี้คือเนื้อหาแห่งภาษิตนี้ ๆ’

๘. ทรงเป็นบัณฑิต เฉียบแหลม ทรงพระปรีชาสามารถที่ จะทรงพระราชดำริเรื่องราวอันเป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันได้

พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงประกอบด้วยองค์คุณ ๘ ประการดังกล่าวนี้ แม้องค์คุณ ๘ ประการเหล่านี้ก็จัดเป็นองค์ประกอบแห่งยัญนั้นโดยแท้ ด้วยประการดังนี้

องค์คุณ ๔ ประการของพราหมณ์ปุโรหิต

{๒๐๙} [๓๔๑] พราหมณ์ปุโรหิตประกอบด้วยองค์คุณ ๔ ประการ คือ

๑. เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด

๒. เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนต์ รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีรอิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และมหาปุริสลักษณะ

๓. เป็นผู้มีศีล มีศีลจำเริญมั่นคง

๔. เป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา เป็นที่ ๑ หรือที่ ๒ ของพวกปฏิคาหก ผู้รับการบูชาด้วยกัน

พราหมณ์ปุโรหิตประกอบด้วยองค์คุณ ๔ ดังแสดงมานี้ แม้องค์คุณ ๔ ประการเหล่านี้ ก็จัดเป็นองค์ประกอบแห่งยัญนั้นโดยแท้ ด้วยประการดังนี้

ยัญวิธี ๓ ประการ

{๒๑๐} [๓๔๒] ดูก่อนพราหมณ์ ลำดับนั้นแล พราหมณ์ปุโรหิตได้แสดง ยัญวิธี ๓ ประการ ถวายพระเจ้ามหาวิชิตราชก่อนทรงบูชายัญว่า

๑. เมื่อพระราชาทรงบูชามหายัญอยู่ อาจทรงมีความเดือดร้อนพระทัยว่า ‘กองโภคสมบัติใหญ่ของเราจักหมดเปลืองไป’ ดังนี้ พระองค์ไม่ควรจะทรงเดือดร้อนพระทัยเช่นนั้น๒. เมื่อพระราชาทรงบูชามหายัญอยู่ อาจทรงมีความเดือดร้อนพระทัยว่า ‘กองโภคสมบัติใหญ่ของเรากำลังหมดเปลืองไปอยู่’ ดังนี้ พระองค์ไม่ควรจะทรงเดือดร้อนพระทัยเช่นนั้น๓. เมื่อพระราชาทรงบูชามหายัญอยู่ อาจทรงมีความเดือดร้อนพระทัยว่า ‘กองโภคสมบัติใหญ่ของเราได้หมดเปลืองไปแล้ว’ ดังนี้ พระองค์ไม่ควรจะทรงเดือดร้อนพระทัยเช่นนั้น

ดูก่อนพราหมณ์ พราหมณ์ปุโรหิตได้แสดงยัญวิธี ๓ ประการดังแสดงมานี้ ถวายพระเจ้ามหาวิชิตราชก่อนทรงบูชายัญนั้นเทียว

อาการ ๑๐ ประการก่อนบูชายัญ

{๒๑๑} [๓๔๓] ดูก่อนพราหมณ์ ลำดับนั้น พราหมณ์ปุโรหิตได้ขจัดความ เดือดร้อนพระหัยของพระเจ้ามหาวิชิตราชเพราะพวกปฏิคาหกก่อนที่จะทรงบูชายัญด้วยอาการ ๑๐ ประการดังนี้

๑. พวกคนที่ทำปาณาติบาตก็ดี พวกที่งดเว้นจากปาณาติบาตก็ดี ต่างก็จักมายังพิธีบูชายัญของพระองค์ ในคนเหล่านั้น พวกที่ทำปาณาติบาตจักได้รับผลเพราะกรรมของเขาเอง ขอพระองค์ทรงเจาะจงเฉพาะพวกที่งดเว้นจากปาณาติบาตเท่านั้น แล้วทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัย ให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด{๒๑๒} ๒. พวกคนที่ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ให้ก็ดี พวกที่งดเว้นจาก การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ก็ดี ต่างก็จักมายังพิธีบูชายัญของพระองค์ ในคนเหล่านั้น พวกที่ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้จักได้รับผลเพราะกรรมของเขาเอง ขอพระองค์จงทรงเจาะจงเฉพาะพวกที่งดเว้นจากการถือเอา สิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้เท่านั้นแล้วทรงบูชา

ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด{๒๑๓} ๓. พวกคนที่ประพฤติผิดในกามทั้งหลายก็ดี พวกที่งดเว้นจาก การประพฤติผิดในกามทั้งหลายก็ดี ต่างก็จักมายังพิธีบูชายัญของพระองค์ ในคนเหล่านั้น พวกที่ประพฤติผิดในกาม ทั้งหลายจักได้รับผลเพราะกรรมของเขาเอง ขอพระองค์จงทรงเจาะจงเฉพาะพวกที่งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ทั้งหลายเท่านั้นแล้วทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา

ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด

{๒๑๔} ๔. พวกที่ชอบพูดเท็จก็ดี พวกที่งดเว้นจากการพูดเท็จก็ดี ต่างก็จักมายังพิธีบูชายัญของพระองค์ ในคนเหล่านั้น พวกที่ชอบพูดเท็จจักได้รับผลเพราะกรรมของเขาเอง ขอพระองค์จงทรง เจาะจงเฉพาะพวกที่งดเว้นจากการพูดเท็จเท่านั้นแล้วทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด{๒๑๕} ๕. พวกที่ชอบพูดส่อเสียดก็ดี พวกที่งดเว้นจากการพูดส่อเสียด ก็ดี ต่างก็จักมายังพิธีบูชายัญของพระองค์ ในคนเหล่านั้นพวกที่ชอบพูดส่อเสียดจักได้รับผลเพราะกรรมของเขาเอง ขอพระองค์จงทรงเจาะจงเฉพาะพวกที่งดเว้นจากการพูด ส่อเสียดเท่านั้นแล้วทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด{๒๑๖}

๖. พวกที่ชอบพูดคำหยาบก็ดี พวกที่งดเว้นจากการพูดคำหยาบก็ดี ต่างก็จักมายังพิธีบูชายัญของพระองค์ ในคนเหล่านั้นพวกที่ชอบพูดคำหยาบจักได้รับผลเพราะกรรมของเขาเอง ขอพระองค์จงทรงเจาะจงเฉพาะพวกที่งดเว้นจากการพูดคำ หยาบเท่านั้น แล้วทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด{๒๑๗} ๗. พวกที่ชอบพูดเพ้อเจ้อก็ดี พวกที่งดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อก็ดี ต่างก็จักมายังพิธีบูชายัญของพระองค์ ในคนเหล่านั้น พวกที่ชอบพูดเพ้อเจ้อจักได้รับผลเพราะกรรมของเขาเอง ขอพระองค์จงทรงเจาะจงเฉพาะพวกที่งดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ เท่านั้นแล้วทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำ

พระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด

{๒๑๘} ๘. พวกที่โลภอยากได้ของของผู้อื่นก็ดี พวกที่ไม่โลภอยากได้ของ ของผู้อื่นก็ดี ต่างก็จักมายังพิธีบูชายัญของพระองค์ ในคน เหล่านั้น พวกที่โลภอยากได้ของของผู้อื่นจักได้รับผลเพราะ กรรมของเขาเอง ขอพระองค์จงทรงเจาะจงเฉพาะพวกที่ไม่ โลภอยากได้ของของผู้อื่นเท่านั้นแล้วทรงบูชา ทรงบริจาคทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด{๒๑๙} ๙. พวกที่มีจิตพยาบาทก็ดี พวกที่มีจิตไม่พยาบาทก็ดี ต่างก็จักมายังพิธีบูชายัญของพระองค์ ในคนเหล่านั้น พวกที่มีจิตพยาบาท จักได้รับผลเพราะกรรมของเขาเอง ขอพระองค์จงทรงเจาะจงเฉพาะพวกที่มีจิตไม่พยาบาทเท่านั้นแล้วทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด{๒๒๐} ๑๐. พวกที่เป็นมิจฉาทิฏฐิก็ดี พวกที่เป็นสัมมาทิฏฐิก็ดี ต่างก็จักมายังพิธีบูชายัญของพระองค์ ในคนเหล่านั้น พวกที่เป็น มิจฉาทิฏฐิ จักได้รับผลเพราะกรรมของเขาเอง ขอพระองค์ จงทรงเจาะจงเฉพาะพวกที่เป็นสัมมาทิฏฐิเท่านั้นแล้วทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด

อาการ ๑๖ ประการที่ทรงบูชายัญ

{๒๒๑} [๓๔๔] ดูก่อนพราหมณ์ ลำดับนั้น พราหมณ์ปุโรหิตได้ยังพระหฤทัย ของพระเจ้ามหาวิชิตราชผู้ทรงบูชามหายัญให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยอาการ ๑๖ ประการดังนี้

๑. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน

กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่มิได้ทรงรับสั่งให้เชิญเหล่าเจ้าผู้ครองนครซึ่งเป็นชาวนิคมและชาว ชนบทมาปรึกษาเลย และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรง ขืนบูชายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ได้ทรงรับสั่งให้ เชิญเหล่าเจ้าผู้ครองนครซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบทมาปรึกษาแล้ว ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด{๒๒๒} ๒. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่มิได้ทรง รับสั่งให้เชิญเหล่าอำมาตย์ราชบริพารซึ่งเป็นชาวนิคมและ ชาวชนบทมาปรึกษาเลย และเมื่อเป็นเช่นนี้

พระองค์ก็ยัง ทรงขืนบูชายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ได้ทรงรับสั่ง ให้เชิญเหล่าอำมาตย์ราชบริพารซึ่งเป็นชาวนิคมมาปรึกษาแล้ว ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด๓. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่มิได้ทรง รับสั่งให้เชิญเหล่าพราหมณ์มหาศาลซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบทมาปรึกษาเลย และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรง ขืนบูชายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ได้ทรงรับสั่งให้เชิญเหล่าพราหมณ์มหาศาลซึ่งเป็นชาวนิคมแสะชาวชนบท

มาปรึกษาแล้ว ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำ พระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด

๔. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งมิได้ทรง รับสั่งให้เชิญเหล่าคฤหบดีผู้มั่งคั่งซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบทมาปรึกษาเลย และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรง ขืนบูชายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ได้ทรงรับสั่งให้ เชิญเหล่าคฤหบดีผู้มั่งคั่งซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบทมาปรึกษาแล้ว ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ ได้ทรงบูชา ทรงบริจาค ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด

{๒๒๓} ๕. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่พระองค์ มิได้ทรงเป็นกษัตริย์ผู้อุภโตสุชาตทั้งฝ่ายพระมารดาและพระบิดา มิได้มีพระครรภ์เป็นที่ทรงถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงพระชาติกำเนิด และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรงขืนบูชามหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ทรงเป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายพระมารดาและพระบิดา มีพระครรภ์เป็นที่ทรงถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ติเตียนไม่ได้ด้วยอ้างถึงพระชาติกำเนิด ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบริจาค ทรงบูชา ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด

{๒๒๔} ๖. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่พระองค์ ทรงมีพระรูปไม่งามไม่น่าดูไม่น่าชื่นชม ไม่ทรงประกอบด้วยพระฉวีวรรณอันผุดผ่อง มิได้ทรงมีพระฉวีวรรณคล้ายพรหม มิได้ทรงมีพระรูปคล้ายพรหม ไม่ยากนักที่จะได้พบเห็น และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรงขืนบูชามหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ทรงมีพระรูปงาม น่าดูน่าชื่นชม ทรงประกอบด้วยพระฉวีวรรณผุดผ่องยิ่งนัก ทรงมีพระฉวีวรรณคล้ายพรหม ทรงมีพระรูปคล้ายพรหม ยากนักที่จะได้พบเห็น ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด

ขอพระองค์ได้ ทรงบริจาค ทรงบูชา ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด๗. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่พระองค์มิได้ทรงเป็นกษัตริย์ที่มั่งคั่ง มีพระราชทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก มีทองและเงินมาก มีเครื่องใช้สอยอันน่าปลื้มใจมาก มีทรัพย์และธัญญาหารมาก มีท้องพระคลังและฉางเต็ม บริบูรณ์ และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรงขืนบูชามหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์ โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ทรงเป็นกษัตริย์ผู้มั่งคั่ง มีพระราชทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก มีทองและเงินมาก มีเครื่องใช้สอยน่าปลื้มใจมาก มีทรัพย์และธัญญาหารมาก มีท้องพระคลัง และฉางเต็มบริบูรณ์ ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบริจาค ทรงบูชา ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด

๘. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่พระองค์มิได้ทรงเป็นกษัตริย์ที่มีกำลัง มิได้ทรงสมบูรณ์ด้วยเสนา ๔ เหล่า ซึ่งอยู่ในระเบียบวินัย คอยปฏิบัติตาม พระราชบัญชามิได้ทรงมีพระบรมเดชานุภาพดังว่าจะเผาผลาญศัตรูได้ด้วยพระราชอิสริยยศ และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ ก็ยังทรงขืนบูชามหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ทรง เป็นกษัตริย์ผู้มีกำลัง ทรงสมบูรณ์ด้วยเสนา ๔ เหล่าซึ่งอยู่ ในระเบียบวินัย คอยปฏิบัติตามพระราชบัญชา ทรงมีพระบรมเดชานุภาพดังว่าจะเผาผลาญข้าศึกได้ด้วยพระราชอิสริยยศ

ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบริจาค ทรงบูชา ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด๙. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่พระองค์มิได้ทรงเป็นกษัตริย์ที่มีพระราชศรัทธา มิได้ทรงเป็นทายก มิได้ทรงเป็นทานบดี มีประตูปิด มิได้เป็นดุจบ่อนํ้าของสมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก ยาจก มิได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศล และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรงขืนบูชามหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ทรงเป็นกษัตริย์ที่ทรงมีพระราชศรัทธา ทรงเป็นทายก เป็นทานบดี มิได้ทรงปิดประตู เป็นดุจบ่อนํ้าของสมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก ยาจกและทรงบำเพ็ญพระราชกุศล’

ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบริจาค ทรงบูชาทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด

๑๐. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่พระองค์มิได้ทรงเป็นกษัตริย์ที่ทรงศึกษาทรงสดับเรื่องนั้นๆ มามาก และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรงขืนบูชามหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ทรงเป็นกษัตริย์ที่ได้ ทรงศึกษาทรงสดับเรื่องนั้น ๆ มามาก’ ขอพระองค์ได้โปรด ทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบริจาค ทรงบูชา ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด๑๑. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่พระองค์มิได้ทรงทราบเนื้อหาแห่งข้อที่ทรงศึกษาและภาษิตนั้นๆ

ว่า ‘นี้คือเนื้อหาแห่งภาษิตนี้ๆ’ และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรงขืนบูชามหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ทรงเป็น กษัตริย์ที่ทรงทราบเนื้อความแห่งข้อที่ทรงศึกษาและภาษิตนั้น ว่า ‘นี้คือเนื้อความแห่งภาษิตนี้ๆ’ ขอพระองค์ได้โปรด ทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบริจาค ทรงบูชา ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด๑๒. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่พระองค์ มิได้ทรงเป็นบัณฑิต มิได้ทรงเฉียบแหลม มิได้ทรงมีพระปรีชา

มิได้สามารถที่จะทรงพระราชดำริเรื่องราวอันเป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันได้ และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรงขืนบูชา มหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยธรรมได้ เพราะพระองค์ทรงเป็นบัณฑิต ทรงเฉียบแหลม ทรงมีพระปรีชาสามารถที่จะทรงพระราชดำริ เรื่องราวอันเป็นอดีต อนาคต ปัจจุบันได้’ ขอพระองค์ได้ โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบริจาค ทรงบูชา ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด

{๒๒๕} ๑๓. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่พราหมณ์ปุโรหิตของพระองค์มิได้เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มิได้มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรงขืนบูชามหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยชอบธรรมได้ เพราะพราหมณ์ปุโรหิตของพระองค์ เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบริจาค ทรงบูชา ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด{๒๒๖} ๑๔. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่ พราหมณ์ปุโรหิตของพระองค์มิได้เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนต์ รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์

พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ มิได้เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และมหาปุริสลักษณะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น พระองค์ก็ยังทรงขืนบูชามหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยชอบธรรมได้ เพราะพราหมณ์ ปุโรหิตของพระองค์เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนต์ รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏภุศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์และมหาปุริสลักษณะ ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ ทรงบริจาค ทรงบูชา ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด๑๕.

เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่พราหมณ์ปุโรหิตของพระองค์ มิได้เป็นผู้มีศีล มิได้มีศีล จำเริญมั่นคง และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรงขืนบูชา มหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยชอบธรรมได้ เพราะพราหมณ์ปุโรหิตของพระองค์เป็นผู้มีศีล มีศีลจำเริญมั่นคง ขอพระองค์ได้โปรดทราบตามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบริจาค ทรงบูชา ทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด๑๖. เมื่อพระองค์กำลังทรงบูชามหายัญอยู่ จะพึงมีคนบางคน กล่าวว่า ‘พระเจ้ามหาวิชิตราชทรงบูชามหายัญ ทั้งที่พราหมณ์ ปุโรหิตของพระองค์มิได้เป็นบัณฑิต มิได้เป็นผู้เฉียบแหลม มิได้มีปัญญา มิได้เป็นที่ ๑ หรือที่ ๒ ในพวกปฏิคาหกผู้รับ

การบูชาด้วยกัน และเมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็ยังทรงขืน บูชามหายัญเห็นปานนั้น’ แม้ด้วยประการเช่นนี้ ก็จะไม่มีผู้ว่ากล่าวพระองค์โดยชอบธรรมได้ เพราะพราหมณ์ปุโรหิต ของพระองค์เป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา เป็นที่ ๑ หรือที่ ๒ ในพวกปฏิคาหกผู้รับการบูชาด้วยกัน ขอพระองค์ได้โปรดทราบดามนี้เถิด ขอพระองค์ได้ทรงบริจาค ทรงบูชาทรงอนุโมทนา ทรงทำพระหฤทัยให้ผ่องใสไว้ภายในเถิด’

ดูก่อนพราหมณ์ พราหมณ์ปุโรหิตได้ยังพระหฤทัยของพระเจ้ามหาวิชิตราชผู้ทรงบูชายัญอยู่ให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริง ด้วยอาการ ๑๖ ประการดังแสดงมานี้แล

{๒๒๗} [๓๔๕] ดูก่อนพราหมณ์ ในยัญนั้น ไม่ต้องฆ่าโค แพะ แกะ ไก่ สุกร และสัตว์นานาชนิด ไม่ต้องตัดต้นไม้มาทำเป็นหลักบูชายัญ ไม่ต้องเกี่ยวหญ้าคามาเพื่อเบียดเบียนสัตว์อื่น แม้เหล่าคนที่เป็นทาส เป็นคนใช้ เป็นกรรมกรของพระเจ้ามหาวิชิตราชนั้น ก็มิได้ถูกอาชญาคุกคาม มิได้ถูกภัยคุกคาม มิได้มีนํ้าตานองหน้าร้องไห้ทำหน้าที่การงานกัน ที่จริงคนที่ปรารถนาจะทำจึงทำที่ไม่ปรารถนาก็ไม่ต้องทำ ปรารถนาจะทำหน้าที่ การงานใดก็ทำไป ไม่ปรารถนาจะทำหน้าที่การงานใดก็ไม่ต้องทำ และยัญนั้นได้สำเร็จแล้วด้วยลำพังเพียงเนยใส นํ้ามัน เนยข้น เปรียง น้ำผึ้ง น้ำอ้อยเท่านั้น{๒๒๘} [๓๔๖] ดูก่อนพราหมณ์ ลำดับนั้นแล พวกเจ้าผู้ครองนครซึ่งเป็น ชาวนิคมและชาวชนบท พวกอำมาตย์ราชบริพารซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบท พวกพราหมณ์มหาศาลซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบท พวกคฤบดี ผู้มั่งคั่งซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบท ต่างก็พากันนำทรัพย์มากมายเข้าไป เฝ้าพระเจ้ามหาวิชิตราชกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ พวกข้าพุทธเจ้าได้นำ

ทรัพย์สินจำนวนมากนี้มาเฉพาะพระองค์ ขอพระองค์จงทรงรับไว้เถิด’

พระเจ้ามหาวิชิตราชตรัสว่า ‘อย่าเลย ท่านทั้งหลาย แม้เราเองก็ได้รวบรวมทรัพย์สินจากภาษีอากรที่เป็นธรรมไว้เป็นจำนวนมากแล้ว ทรัพย์สินที่พวกท่านนำมานั้นก็จงเป็นของพวกท่านเถิด ก็แลพวกท่านจงนำทรัพย์สินจากที่นี้เพิ่มไปอีก’

คนเหล่านั้นถูกพระราชาปฏิเสธ ต่างถอยออกไปปรึกษากันข้างหนึ่งอย่างนี้ว่า ‘การที่พวกเราจะนำทรัพย์สินเหล่านี้คืนไปบ้านเรือนของตนๆ อีกนั้น ไม่เป็นการสมควรแก่พวกเราเลย พระเจ้ามหาวิชิตราชกำลังทรงบูชามหายัญอยู่ เอาเถอะ พวกเรามาร่วมบูชายัญโดยเสด็จพระองค์กันเถิด’

{๒๒๙} [๓๔๗] ดูก่อนพราหมณ์ ลำดับนั้น พวกเจ้าผู้ครองนครซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบทได้เริ่มบำเพ็ญทานทางด้านทิศตะวันออกแห่งหลุมยัญ พวกอำมาตย์ราชบริพารซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบทได้เริ่มบำเพ็ญทาน ทางด้านทิศใต้แห่งหลุมยัญ พวกพราหมณ์มหาศาลซึ่งเป็นชาวนิคมและ ชาวชนบทได้เริ่มบำเพ็ญทานทางด้านทิศตะวันตกแห่งหลุมยัญ พวกคฤหบดีผู้มั่งคั่งซึ่งเป็นชาวนิคมและชาวชนบทได้เริ่มบำเพ็ญทานทางด้านทิศเหนือแห่งหลุมยัญ

ดูก่อนพราหมณ์ แม้ในยัญของเจ้าผู้ครองนครเป็นต้นเหล่านั้นก็ไม่ต้องฆ่าโค แพะ แกะ ไก่ สุกร และสัตว์นานาชนิด ไม่ต้องตัดต้นไม้มาทำเป็นหลักยัญ ไม่ต้องเกี่ยวหญ้าคามาเพื่อเบียดเบียนสัตว์อื่น แม้เหล่าคนที่เป็นทาสเป็นคนใช้ เป็นกรรมกรของพวกเจ้าผู้ครองนครเป็นต้นเหล่านั้น ก็มิได้ถูกอาชญาคุกคาม มิได้ถูกภัยคุกคาม มิได้มีนํ้าตานองหน้า ทำหน้าที่การงานกัน ที่จริงคนที่ปรารถนาจะทำจึงทำ ที่ไม่ปรารถนาก็ไม่ต้องทำ ปรารถนาจะทำหน้าที่การงานใดก็ทำไป ไม่ปรารถนาจะทำหน้าที่ การงานใดก็ไม่ต้องทำ และยัญนั้นได้สำเร็จแล้วด้วยลำพังเพียงเนยใส นํ้ามัน เนยข้น เปรียง นํ้าผึ้ง นํ้าอ้อยเท่านั้น

คนผู้เห็นชอบตามพระราชดำริ ๔ ประเภท ๑ พระเจ้ามหาวิชิตราช ทรงประกอบด้วยองค์คุณ ๘ ประการ ๑ พราหมณ์ปุโรหิตประกอบด้วยองค์ คุณ ๔ ประการ ๑ ดังกล่าวมานี้ รวมเป็นวิธีการ ๓ อย่าง ดูก่อนพราหมณ์ ทั้ง ๓ ประการนี้ รวมเรียกว่า ยัญสมบัติ ๓ อย่าง มีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ”

{๒๓๐} [๓๔๘] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์เหล่านั้น ส่งเสียงอื้ออึงเกรียวกราวว่า ‘โอ้ ยัญ โอ้ ยัญสมบัติ’ ส่วนพราหมณ์ กูฏทันตะนั่งนิ่งอยู่

ต่อนั้น พราหมณ์เหล่านั้นได้ถามพราหมณ์กูฏทันตะว่า “เพราะเหตุไรเล่า ท่านกูฏทันตะจึงไม่ชื่นชมคำสุภาษิตของพระสมณโคดมโดยว่าเป็นคำที่ตรัสดีแล้วเล่า”

พราหมณ์กูฏทันตะกล่าวว่า “ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าจะไม่ชื่นชมคำสุภาษิตของพระสมณโคดมโดยว่าเป็นคำที่ตรัสดีแล้วก็หามิได้ เพราะผู้ที่ไม่ ชื่นชมคำสุภาษิตของพระสมณโคดมโดยว่าเป็นคำที่ตรัสดีแล้วนั้น ศีรษะจะต้องแตกออก ท่านทั้งหลาย ก็แต่ว่าข้าพเจ้าได้คิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมมิได้ตรัสอย่างนี้ว่า ‘เราได้สดับมาแล้วอย่างนี้’ หรือตรัสอย่างนี้ว่า ‘เหตุอย่างนี้ควรจะมีได้แท้’ แต่พระสมณโคดมกลับตรัสว่า ‘เหตุอย่างนี้ได้มีแล้วในกาลนั้น เรื่องเช่นนี้ได้มีแล้วในกาลนั้น’ ดังนี้ทีเดียว ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้คิดอย่างนี้ว่า ‘ในสมัยนั้น พระสมณโคดมคงจะทรงเป็นพระเจ้ามหาวิชิตราชผู้เป็นเจ้าแห่งยัญ หรือทรงเป็นพราหมณ์ปุโรหิตผู้อำนวยการบูชายัญของพระเจ้ามหาวิชิตราชนั้นแน่นอน” ดังนี้แล้วได้กราบทูลถาม พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ก็พระโคดมผู้เจริญย่อมทรงทราบโดยแจ้งชัดหรือว่าผู้บูชายัญเห็นปานนั้น หรือผู้อำนวยการบูชายัญเห็นปานนั้น หลังจากตายไป ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เราย่อมทราบโดยแจ้งชัดว่า ‘ผู้บูชายัญเห็นปานนั้นและผู้อำนวยการบูชายัญเห็นปานนั้น หลัง

จากตายไปย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนพราหมณ์ ในสมัยนั้น เราได้เป็นพราหมณ์ปุโรหิตผู้อำนวยการบูชายัญของพระเจ้ามหาวิชิตราชนั้น”

ทานประจำเป็นยัญทำสืบต่อกันมา

{๒๓๑} [๓๔๙] พราหมณ์กูฏทันตะทูลถามว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ยังมียัญอย่างอื่นอีกไหม ที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่ พราหมณ์ ยัญอย่างอื่นที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่า ยัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการนี้”“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ยัญซึ่งใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการนี้ เป็นไฉน”

“ดูก่อนพราหมณ์ ทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมาบรรดามี ที่บุคคลถวายเจาะจงพวกบรรพชิตผู้มีศีล ก็ยัญนี้แลเป็นยัญซึ่งใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติ ทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการนี้”“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ให้ทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมานั้นใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการนี้”

“ดูก่อนพราหมณ์ พระอรหันต์ก็ดี ท่านที่บรรลุอรหัตตมรรคก็ดีย่อม ไม่เข้าไปสู่ยัญเช่นนั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะในยัญนั้นยังปรากฏว่ามี การประหารด้วยท่อนไม้บ้าง จับไสคอกันบ้าง ฉะนั้น พระอรหันต์ก็ดี ท่านที่บรรลุอรหัตตมรรคก็ดีย่อมไม่เข้าไปสู่ยัญเช่นนั้น ดูก่อนพราหมณ์ ส่วนทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมาบรรดามี ที่บุคคลถวายเจาะจง พวกบรรพชิตผู้มีศีล พระอรหันต์ก็ดี ท่านที่บรรลุอรหัตตมรรคก็ดีย่อมเข้าไปสู่ยัญเช่นนั้นโดยแท้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะในยัญนั้นไม่ปรากฏ ว่ามีการประหารด้วยท่อนไม้ การจับไสคอกันเลย ฉะนั้นพระอรหันต์ก็ดี ท่านที่บรรลุอรหัตตมรรคก็ดีย่อมเข้าไปสู่ยัญเช่นนั้น ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยที่ให้ทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมานั้นใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการนี้”{๒๓๒} [๓๕๐] “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ยังมียัญอย่างอื่นอีกไหมที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ และกว่าทาน ประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมานี้”

“มีอยู่ พราหมณ์ ยัญอย่างอื่นที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ และกว่าทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมานี้”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ยัญนั้นเป็นไฉน”

“ดูก่อนพราหมณ์ ยัญของบุคคลที่สร้างวิหารอุทิศพระสงฆ์ผู้มาแต่ทิศทั้ง ๔ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ และกว่าทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมานี้”

{๒๓๓} [๓๕๑] “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ยังมียัญอย่างอื่นอีกไหมที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ กว่าทานประจำ อันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมา และกว่าวิหารทานนี้”“มีอยู่ พราหมณ์ ยัญอย่างอื่นที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ กว่าทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมา และกว่าวิหารทานนี้”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ยัญนั้นเป็นไฉน”

“ดูก่อนพราหมณ์ ยัญของบุคคลที่มีจิตเลื่อมใส ถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์เป็นสรณะ ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญ ที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ กว่าทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมา และกว่าวิหารทานนี้”{๒๓๔} [๓๕๒] “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ยังมียัญอย่างอื่นอีกไหมที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่า ยัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ กว่าทานประจำ อันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมา กว่าวิหารทาน และกว่าสรณคมน์นี้”“มีอยู่ พราหมณ์ ยัญอย่างอื่นที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ กว่าทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมากว่าวิหารทาน และกว่าสรณคมน์นี้”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ยัญนั้นเป็นไฉน”

“ดูก่อนพราหมณ์ การที่บุคคลเป็นผู้มีจิตเลื่อมใสสมาทานสิกขาบท ทั้งหลาย คือ งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากการดื่มนั้าเมาคือสุราและ เมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์ มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ กว่าทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมา กว่าวิหารทาน และกว่าสรณคมน์นี้”{๒๓๕} [๓๕๓] “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ยังมียัญอย่างอื่นอีกไหมที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ กว่าทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมา กว่าวิหารทาน กว่าสรณคมน์ และกว่าสิกขาบทเหล่านี้”

“มีอยู่ พราหมณ์ ยัญอย่างอื่นที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมีอานิสงส์มากกว่ายัญสมบัติทั้ง ๓ ประการ ซึ่งมีองค์ประกอบ ๑๖ ประการ กว่าทานประจำอันเป็นยัญที่ทำสืบต่อกันมา กว่าวิหารทาน กว่าสรณคมน์ และกว่าสิกขาบทเหล่านี้”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ยัญนั้นเป็นไฉน”

“ดูก่อนพราหมณ์ <*>ตถาคตอุบัติมาในโลกนี้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถี

ฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ตถาคตนั้นทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้ว สอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย แสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนคฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่งได้ฟังธรรมนั้นเข้า ครั้นฟังแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธาเขาย่อมเห็นตระหนักว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์ บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต’สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต

เมื่อบวชแล้วเขาสำรวมระวังในพระปาติโมกข์อยู่ ถึงพร้อมด้วยมารยาทและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรมที่เป็นกุศล มีอาชีวะบริสุทธิ์ ถึงพร้อมด้วยศีล คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ เป็นผู้สันโดษ

*จุลศีล

ดูก่อนพราหมณ์ อย่างไรภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล

๑. ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความ

กรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. เธอละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่

๓. เธอละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน

๔. เธอละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก

๕. เธอละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจาก ข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือฟัง ความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียง กันแล้วบ้าง ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๖. เธอละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ

๗. เธอละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ตามกาลอันควร

๘. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม

๙. เธอฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลาวิกาล

๑๐. เธอเว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล

๑๑. เธอเว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกาย ด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นลักษณะแห่ง การแต่งตัว

๑๒. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

๑๓. เธอเว้นขาดจากการรับทองและเงิน

๑๔. เธอเว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ

๑๕. เธอเว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ

๑๖. เธอเว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี

๑๗. เธอเว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย

๑๘. เธอเว้นขาดจากการรับแพะและแกะ

๑๙. เธอเว้นขาดจากการรับไก่และสุกร

๒๐. เธอเว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา

๒๑. เธอเว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน

๒๒. เธอเว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร

๒๓. เธอเว้นขาดจากการซื้อการขาย

๒๔. เธอเว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด๒๕. เธอเว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง

๒๖. เธอเว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่

ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

จบ จุลศีล

มัชฌิมศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพรากพืชคามและภูตคามเห็นปานนี้อีก คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากผล พืชเกิดจากยอด เป็นห้าทั้งพืชเกิดจากเมล็ด แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๒. เธอเว้นขาดจากการบริโภคของที่ทำการสะสมไว้ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังบริโภคของที่ทำการสะสมไว้เห็นปานนี้อีก คือ สะสมข้าว สะสมนํ้า สะสมผ้า สะสมยานพาหนะ สะสมที่นอน สะสมเครื่องประทิน สะสมของหอม สะสมอามิส แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๓. เธอเว้นขาดจากการดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ การฟ้อน การขับร้อง การประโคม มหรสพมีการรำเป็นต้น การเล่านิทาน การเล่นปรบมือ การเล่นปลุกผี การเล่นตีกลอง ฉากภาพบ้านเมืองที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไม้สูง การเล่นหน้าศพ ชนช้าง แข่งม้า ชนกระบือ ชนโค ชนแพะ ชนแกะ ชนไก่ ประกวดนกกระทา รำกระบี่กระบอง มวยหมัด มวยปลํ้า การรบ การตรวจพล การจัดกระบวนทัพ กองทัพ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๔. เธอเว้นขาดจากการขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทเห็นปานนี้ คือ เล่นหมากรุกแถวละแปดตา แถวละสิบตา เล่นหมากเก็บ เล่นดวด เล่นหมากไหว เล่นโยนบ่วง เล่นไม้หึ่ง เล่นกำทาย เล่นสกา

เล่นเป่าใบไม้ เล่นไถเล็กๆ เล่นหกคะเมน เล่นกังหัน เล่นตวงทราย เล่นรถเล็กๆ เล่นธนูเล็กๆ เล่นทายอักษร เล่นทายใจ เล่นเลียนคนพิการ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๕. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่เห็นปานนี้ คือ เตียงมีเท้าสูงเกินขนาด เตียงมีเท้าเป็นรูปสัตว์ร้าย พรมขนสัตว์ เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยลวดลาย เครื่องลาดขนแกะสีขาว เครื่องลาดมีลวดลายเป็นช่อดอกไม้ เครื่องลาดที่ยัดนุ่น เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยรูปสัตว์ร้ายเช่นสิงโตและเสือ เครื่องลาดขนแกะมีขนสองด้าน เครื่องลาดขนแกะมีขนด้านเดียวเครื่องลาดทองและเงินแกมไหม เครื่องลาดไหมขลิบทองและเงิน เครื่องลาดขนแกะจุนางรำได้ ๑๖ คน เครื่องลาดหลังช้าง เครื่องลาดหลังม้า

เครื่องลาดในรถ เครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือ เครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังชะมด เครื่องลาดมีเพดาน เครื่องลาดมีหมอนสองข้าง แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๖. เธอเว้นขาดจากการประกอบการประดับตบแต่งร่างกายอันเป็น ลักษณะแห่งการแต่งตัว เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภค โภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายประดับตบแต่งร่างกายอันเป็น ลักษณะแห่งการแต่งตัวเห็นปานนี้ คือ อบตัว ไคลอวัยวะ อาบนํ้าหอม นวด ส่องกระจก แต้มตา ทัดดอกไม้ ผัดหน้า ทาปาก ประดับข้อมือ สวมเกี้ยว ใช้ไม้ถือ ใช้กล้องยา ใช้ดาบ ใช้มีดสองคม ใช้ร่ม สวมรองเท้าอันสวยงาม ติดกรอบหน้า ปักปิ่น ใช้พัดและแส้หางจามรี นุ่งห่มผ้าขาว นุ่งห่มผ้าปล่อยชาย แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๗. เธอเว้นขาดจากดิรัจฉานกถา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญ บางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังประกอบดิรัจฉานกถา

เห็นปานนี้ คือ พูดคุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่านํ้า เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อม แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๘. เธอเว้นขาดจากการกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกัน เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกันเห็นปานนี้ คือ ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าซิรู้ทั่วถึง ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าซิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์ คำที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลัง ท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้ผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงถอนวาทะเสีย หรือมิฉะนั้นจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๙. เธอเว้นขาดจากการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสาร เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสารเห็นปานนี้ คือ รับสื่อสารให้พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี และ กุมารว่า ‘ท่านจงไปในที่นี้ ท่านจงไปในที่โน้น ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ไป ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ในที่โน้นมา’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๑๐. เธอเว้นขาดจากการพูดหลอกลวงและการพูดเลียบเคียง เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว

ยังพูดหลอกลวง พูดเลียบเคียง พูดหว่านล้อม พูดและเล็ม แสวงหาลาภ ด้วยลาภ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

จบ มัชฌิมศีล

มหาศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายอวัยวะ ทำนายตำหนิ ทำนายลางดีลางร้าย ทำนายฝัน ทำนายลักษณะ ทำนาย หนูกัดผ้า ทำพิธีบูชาไฟ ทำพิธีเบิกแว่นเวียนเทียน ทำพิธีซัดแกลบบูชาไฟ ทำพิธีซัดรำบูชาไฟ ทำพิธีซัดข้าวสารบูชาไฟ ทำพิธีเติมเนยบูชาไฟ ทำพิธีเติมนํ้ามันบูชาไฟ ทำพิธีเสกเป่าบูชาไฟ ทำพลีกรรมด้วยโลหิต วิชาหมอดูอวัยวะ วิชาดูพื้นที่ วิชาการปกครอง วิชาปลุกเสก วิชาหมอผี วิชาลงเลขยันต์คุ้มกันบ้านเรือน วิชาหมองู วิชาหมอยาพิษ

วิชาหมอแมงป่อง วิชารักษาแผลหนูกัด วิชาทำนายเสียงนก วิชาทำนายเสียงกา เป็นหมอทำนายอายุ เป็นหมอเสกกันลูกศร เป็นหมอทำนายเสียงสัตว์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๒. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายลักษณะ แก้วมณี ลักษณะไม้พลอง ลักษณะผ้า ลักษณะศัสตรา ลักษณะดาบ ลักษณะศร ลักษณะธนู ลักษณะอาวุธ ลักษณะสตรี ลักษณะบุรุษ ลักษณะกุมาร ลักษณะกุมารี ลักษณะทาสชาย ลักษณะทาสหญิง ลักษณะ

ช้าง ลักษณะม้า ลักษณะกระบือ ลักษณะโคอุสภะ ลักษณะโค ลักษณะแพะ ลักษณะแกะ ลักษณะไก่ ลักษณะนกกระทา ลักษณะเหี้ย ลักษณะตุ่น ลักษณะเต่า ลักษณะมฤค แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๓. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ดูฤกษ์ยาตราทัพ ว่า ‘พระราชาจักเสด็จออก พระราชาจักไม่เสด็จออก พระราชาภายในพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายนอกพระนครจักถอย พระราชา ภายนอกพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายในพระนครจักถอย พระราชาภายในพระนครจักมีชัย พระราชาภายนอกพระนครจักปราชัย พระราชาภายนอกพระนครจักมีชัย พระราชาภายในพระนครจักปราชัย พระราชาพระองค์นี้จักมีชัย พระราชาพระองค์นี้จักปราชัย เพราะเหตุนี้ ๆ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๔.

เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีจันทรคราส จักมีสุริยคราส จักมีนักษัตรคราส ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรถูกทาง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรผิดทาง ดาวนักษัตรจักโคจรถูกทาง ดาวนักษัตรจักโคจรผิดทาง จักมีอุกกาบาต จักมีดาวหางจักมี แผ่นดินไหว จักมีฟ้าร้อง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรจักขึ้น จักตก จักมัวหมอง จักกระจ่าง จันทรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ สุริยคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ นักษัตรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีอุกกาบาตจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีดาวหางจักมี

ผลเป็นอย่างนี้ แผ่นดินไหวจักมีผลเป็นอย่างนี้ ฟ้าร้องจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรขึ้น ตก มัวหมอง กระจ่าง จักมีผล เป็นอย่างนี้’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๕. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมี ฝนดี จักมีฝนแล้ง จักมีภักษาหาได้ง่าย จักมีภักษาหาได้ยาก จักมีความ ร่มเย็น จักมีภัย จักเกิดโรค จักมีความสำราญหาโรคมิได้’ หรือคำนวณ ฤกษ์ยาม คำนวณดวงชะตา จับยาม แต่งคำทำนาย และโลกายตศาสตร์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๖. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้

คือ ให้ฤกษ์อาวาหมงคล ฤกษ์วิวาหมงคล ดูฤกษ์เรียงหมอน ดูฤกษ์หย่าร้าง ดูฤกษ์เก็บทรัพย์ ดูฤกษ์จ่ายทรัพย์ ดูโชคดี ดูเคราะห้ร้าย ให้ยาผดุงครรภ์ ร่ายมนต์ทำ ให้ลิ้นแข็ง ทำให้คางแข็ง ทำให้มือสั่น ทำให้หูไม่ได้ยินเสียง เป็นหมอดู ทางกระจกวิเศษ ใช้หญิงสาวเป็นร่างทรง ใช้หญิงประจำเทวาลัยเป็นร่างทรง บวงสรวงดวงอาทิตย์ บวงสรวงท้าวมหาพรหม ร่ายมนต์พ่นไฟ ทำพิธีเชิญขวัญ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๗. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำพิธีบนบาน ทำพิธีแก้บน ร่ายมนต์ขับผี สอนมนต์ป้องกันบ้านเรือน ทำกะเทยให้เป็นชาย ทำชายให้เป็นกะเทย ทำพิธีปลูกเรือน ทำพิธีบวงสรวงพื้นที่ พ่นนํ้ามนต์ รดนํ้ามนต์ ทำพิธีบูชาไฟ ปรุงยาำสำรอก ปรุงยาถ่าย ปรุงยาแก้โรคลมตีขึ้น

เบื้องบน ปรุงยาแก้โรคลมตีลงเบื้องล่าง ปรุงยาแก้ปวดศีรษะ หุงนํ้ามัน หยอดหู ปรุงยาหยอดตา ปรุงยานัตถุ์ ปรุงยาเย็น ป้ายยาตา ทำการผ่าตัด รักษาเด็ก ใส่ยา ชะแผล แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

จบ มหาศีล

อินทรียสังวร

“ดูก่อนพราหมณ์ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย

ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัส ครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่ แยกถือเป็นส่วนๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุผู้ประกอบด้วยอินทรียสังวรอันเป็นอริยะเช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน ดูก่อนพราหมณ์ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย”

สติสัมปชัญญะ

“ดูก่อนพราหมณ์ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ

ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ใน การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ดูก่อนพราหมณ์ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ”

สันโดษ

“ดูก่อนพราหมณ์ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ

ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนพราหมณ์ สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหนก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาต พออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนพราหมณ์ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ”

ละนิวรณ์

“ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร อริยสติสัมปชัญญะ และอริยสันโดษเช่นนี้แล้ว พักอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติเฉพาะหน้า

เธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้ว ย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้ว ย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้ บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้ว ย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้”

อุปมานิวรณ์ ๕

“ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนกู้หนี้มาประกอบการงานจนการงานของเขาสำเร็จผล เขาก็จะใช้หนี้เก่าที่เป็นต้นทุนเดิมจนหมด และก็ยังจะมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับเลี้ยงดูบุตรภรรยา เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรากู้หนี้มาประกอบการงาน บัดนี้การงานของเราสำเร็จผลแล้ว เราได้ใช้หนี้ที่เป็นต้นทุนเดิมหมดสิ้นแล้ว และยังมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับเลี้ยงบุตรภรรยาอีก’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความไม่มีหนี้นั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และร่างกายไม่มีกำลัง

สมัยต่อมาเขาหายป่วย บริโภคอาหารได้ และร่างกายกลับมีกำลังขึ้น เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อ ก่อนเราป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และร่างกายไม่มีกำลัง บัดนี้เราหายป่วยแล้ว บริโภคอาหารได้ และร่างกาย กลับมีกำลัง’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัส ซึ่งมีความไม่มีโรคนั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนต้องโทษถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ สมัยต่อมาเขาพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย ไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใด ๆ เลย เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราต้องโทษถูกคุมขังอยู่

ในเรือนจำ บัดนี้เราพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย และเราไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใดๆ เลย’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีการพ้นออกจากเรือนจำนั้นเป็นเหตุ ฉันใด

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนที่ตกเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ สมัยต่อมาเขาพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ บัดนี้เราพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความเป็นไทแก่ตัวนั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนมีทรัพย์มีโภคสมบัติ เดินทางไกลกันดารที่หาอาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า

สมัยต่อมาเขาข้ามพ้นทาง กันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมู่บ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดี เขาก็จะ คิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรามีทรัพย์มีโภคสมบัติ เดินทางไกลกันดารที่หาอาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า บัดนี้เราข้ามพ้นทางกันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมู่บ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดีแล้ว’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ ถึงความโสมนัสซึ่งมีการลุถึงภูมิสถานอันร่มเย็นนั้นเป็นเหตุ ฉันใดฉันนั้นเหมือนกัน พราหมณ์ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการ เหล่านี้ที่ยังละไม่ได้ในตน เหมือนหนี้ เหมือนโรค เหมือนเรือนจำ เหมือนความเป็นทาส เหมือนทางไกลกันดาร

และเธอย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการที่ละได้แล้วในตน เหมือนความไม่มีหนี้ เหมือนความไม่มีโรค เหมือนการพ้นโทษออกจากเรือนจำ เหมือนความเป็นไทแก่ตน เหมือนภูมิสถานอันร่มเย็น

เมื่อเธอพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ เหล่านี้ที่ละได้แล้วในตน ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น

ฌาน ๔

๑. ปฐมฌาน

เธอสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม เอิบอาบ ซาบซ่านด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนพนักงานสรงสนานหรือลูกมือพนักงานสรงสนานผู้ชำนาญเกลี่ยผงแป้งที่ใช้ในการอาบนํ้าลงในภาชนะสำริดแล้ว ประพรมนํ้าไว้จนเปียกทั่ว ผงแป้งนั้นก็จะถูกยางซึมไปจับติดกันทั่วทั้งหมด ย่อมไม่กระจายออก ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและอันสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้องดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

๒. ทุติยฌาน

ยังอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ ภิกษุบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตกไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้องดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนห้วงนํ้าลึกมีนํ้าพุขึ้น ไม่มีทางที่นํ้าจะไหลไปมาได้ ทั้งด้านตะวันออก ด้านตะวันตก ด้านเหนือ ด้านใต้ ถึงฝนจะไม่หลั่งสายนํ้าลงมาตามฤดูกาล แต่กระแสน้ำเย็นก็พุขึ้นจากห้วงนํ้านั้น แล้วจะพึงทำห้วงนํ้านั้นแหละให้เอิบอาบ ซาบซ่าน เต็มอิ่มด้วยนํ้าเย็น ไม่มี

ส่วนไหนแห่งห้วงนํ้านั้นทั้งหมดที่นํ้าเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

๓. ตติยฌาน

ยังมีอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยสุขอันปราศจากปีติ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนในกอบัวขาบ ในกอบัวหลวง หรือในกอบัวขาว ดอกบัวขาบ ดอกบัวหลวง หรือดอกบัวขาวบางเหล่าซึ่งเกิดในนํ้า เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นนํ้า จมอยู่ในนํ้า มีนํ้าหล่อเลี้ยงไว้ ย่อมเอิบอาบ ซาบซ่านเต็มอิ่มด้วยนํ้าเย็นตลอดยอดถึงเหง้า ไม่มีส่วนไหนแห่งดอกบัวขาบ ดอกบัวหลวง หรือดอกบัวขาวที่นํ้าเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแลย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยสุขอันปราศจากปีติ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้องดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

๔. จตุตถฌาน

ยังอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัส

โทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนนั่งคลุมโปงด้วยผ้าขาวอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่งร่างกายของเขาที่ผ้าขาวจะคลุมไม่ถูก ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล นั่งเข้าฌานแผ่ไปทั่วกายนี้แลด้วยใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

วิชชา ๘

๑. วิปัสสนาญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘กายของเรานี้แลมีรูปร่าง ประกอบขึ้นจากมหาภูตรูป ๔ เกิดแต่มารดาบิดา เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด ไม่เที่ยง ต้องอบต้องนวดฟั้น มีอันทำลายกระจัดกระจายไปเป็นธรรมดา และวิญญาณของเรานี้ก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เนื่องอยู่ในกายนี้

เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์ที่งดงามตามธรรมชาติ มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว สุกใสแวววาวสมส่วนทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาวหรือสีนวลร้อยอยู่ข้างในนั้น คนที่ตาดีหยิบแก้วไพฑูรย์นั้นวางไว้ในมือก็จะพิจารณาเห็นได้ว่า ‘แก้วไพฑูรย์นี้งามโชติช่วง มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว สุกใสแวววาวสมส่วนทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาวหรือสีนวลร้อยอยู่ข้างในนั้น’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ

เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘กายของเรานี้แลมีรูปร่างประกอบขึ้นมาจากมหาภูต รูป ๔ เกิดแต่มารดาบิดา เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด ไม่เที่ยงต้องอบต้องนวดฟั้น มีอันทำลายและกระจัดกระจายไปเป็นธรรมดา และวิญญาณของเรานี้ก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เนื่องอยู่ในกายนี้’

ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

๒. มโนมยิทธิญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรฝึกการงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อม จิตไปเพื่อเนรมิตรูปอันเกิดแต่ใจ คือ เนรมิตกายอื่นจากกายนี้ มีรูปเกิดแต่ใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนชักไส้ออกจากหญ้าปล้อง เขาพึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นไส้ นี้เป็นหญ้าปล้อง หญ้าปล้องก็อย่างหนึ่ง ไส้ก็อย่างหนึ่ง ก็แต่ไส้ถูกชักออกจากหญ้าปล้องนั่นเอง’ หรือเปรียบเหมือนคน ชักดาบออกจากฝัก เขาพึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นดาบ นี้เป็นฝัก ดาบก็อย่างหนึ่ง ฝักก็อย่างหนึ่ง ก็แต่ดาบถูกชักออกจากฝักนั่นเอง’ หรือเปรียบเหมือนคนดึงงูออกจากคราบ เขาพึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นงู นี้เป็นคราบ งูก็อย่างหนึ่ง คราบก็อย่างหนึ่ง ก็แต่งูถูกดึงออกจากคราบนั่นเอง’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อม จิตไปเพื่อเนรมิตรูปอันเกิดแต่ใจ คือ เนรมิตกายอื่นจากกายนี้ มีรูปเกิดแต่ ใจมีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่องดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

๓. อิทธิวิธญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อม จิตไปเพื่ออิทธิวิธี เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้น ดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนช่างหม้อหรือลูกมือของช่างหม้อผู้ชำนาญเมื่อนวดดินแล้ว พึงทำภาชนะชนิดต่างๆ ตามที่ตนต้องการให้สำเร็จได้ หรือเปรียบเหมือนช่างงาหรือลูกมือของช่างงาผู้ชำนาญเมื่อแต่งงาดีแล้ว พึงทำเครื่องงาชนิดต่างๆ ตามที่ต้องการให้สำเร็จได้ หรือเปรียบเหมือนช่างทองหรือลูกมือของช่างทองผู้ชำนาญเมื่อหลอมทองดีแล้ว พึงทำทองรูปพรรณชนิดต่างๆ ที่ต้องการให้สำเร็จได้ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควร แก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออิทธิวิธี เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ

คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนใน น้ำก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

๔. ทิพพโสตธาตุญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อม จิตไปเพื่อทิพพโสตธาตุ เธอย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนเดินทางไกล ได้ยินเสียงกลองบ้าง เสียงตะโพนบ้าง เสียงสังข์บ้าง เสียงบัณเฑาะว์บ้าง เสียงเปิงมางบ้าง เขาพึงเข้าใจได้ว่า ‘นั่นเสียงกลอง นั่นเสียงตะโพน นั่นเสียงสังข์ นั่นเสียงบัณเฑาะว์ นั่นเสียงเปิงมางบ้าง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่นไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อทิพพโสตธาตุ เธอย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

๕. เจโตปริยญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อม จิตไปเพื่อเจโตปริยญาณเธอย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็น

มหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิจิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนหญิงสาวหรือชายหนุ่มที่ชอบการแต่งตัว เมื่อส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่หมดจดหรือในภาชนะนํ้าที่ใสสะอาด หน้ามีไฝฝ้าก็รู้ว่าหน้ามีไฝฝ้า หรือหน้าไม่มีไฝฝ้าก็รู้ว่าหน้าไม่มีไฝฝ้า ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเจโตปริยญาณเธอย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ

หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้นดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

๖. ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก

คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนด อายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้น นั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ

มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ(คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนจากหมู่บ้านตนไปยังหมู่บ้านอื่น แล้วจากหมู่บ้านแม้นั้นไปยังหมู่บ้านอื่นอีก จากหมู่บ้านนั้นกลับมายังหมู่บ้านของตนตามเดิม เขาพึงระลึกได้อย่างนี้ว่า ‘เราได้จากหมู่บ้านของเราไปยังหมู่บ้านโน้น ในหมู่บ้านนั้นเราได้ยืนอย่างนี้ ได้นั่งอย่างนี้ ได้พูดอย่างนี้ ได้นิ่งอย่างนี้ และเราได้จากหมู่บ้านนั้นไปยังหมู่บ้านโน้น แม้ในหมู่บ้านโน้น เราก็ได้ยืนอย่างนี้ ได้นั่งอย่างนี้

ได้พูดอย่างนี้ ได้นิ่งอย่างนี้ แล้วเราก็กลับจากหมู่บ้านนั้นมายังหมู่บ้านของตนตามเดิม’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัป

เป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้น นั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้

ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

๗. ทิพพจักขุญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดีตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำ ด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มี ผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนปราสาทตั้งอยู่ที่ทางสามแยกกลางพระนคร คนตาดียืนอยู่บนปราสาทนั้นพึงมองเห็นผู้คนที่กำลังเข้าสู่เรือนบ้าง กำลังออกจากเรือนบ้าง กำลังสัญจรไปมาอยู่ในถนนบ้าง นั่งอยู่ที่สามแยกท่ามกลางพระนครบ้างได้ เขาพึงรู้ว่า ‘คนเหล่านี้เข้าไปสู่เรือนอยู่ คนเหล่านี้ออกจากเรือนอยู่ คนเหล่านี้สัญจรไปมาอยู่ในถนน คนเหล่านี้นั่งอยู่ที่สามแยกท่ามกลางพระนคร’ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่ การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย

เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุ อันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

๘. อาสวักขยญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิต

ไปเพื่ออาสวักขยญาณ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนสระนํ้าบนยอดเขาใสสะอาดไม่ขุ่นมัว คนตาดียืนอยู่บนขอบสระนั้นก็พึงมองเห็นหอยโข่งและหอยกาบบ้าง ก้อนกรวดและกระเบื้องบ้าง ฝูงปลาที่กำลังว่ายอยู่บ้างหยุดอยู่บ้างในสระนั้นได้ เขาพึงรู้แจ้งอย่างนี้ว่า ‘สระนํ้านี้ใสสะอาด ในสระนํ้านี้ มีหอยโข่งและหอยกาบบ้าง มีก้อนกรวดและกระเบื้องบ้าง มีฝูงปลากำลังว่ายอยู่บ้าง หยุดอยู่บ้าง’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว อย่างนี้ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นยัญที่ใช้ทุนทรัพย์น้อยกว่า มีการตระเตรียมน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ามีอานิสงส์มากกว่ายัญก่อน ๆ

ดูก่อนพราหมณ์ ไม่มียัญสมบัติอื่นซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญยิ่งกว่ายัญสมบัตินี้อีก”

{๒๓๖} [๓๕๔] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนั้นแล้ว พราหมณ์กูฏทันตะ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ไพเราะยิ่งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอถึงพระโคดมผู้เจริญ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญได้โปรดทรงจำ ข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอปล่อยโคเพศผู้ ๗๐๐ ลูกโคเพศผู้ ๗๐๐ ลูกโคเพศเมีย ๗๐๐ แพะ ๗๐๐ แกะ ๗๐๐ ขอให้ชีวิตแก่สัตว์เหล่านั้น ขอสัตว์เหล่านั้นจงได้กินหญ้าสดเขียว จงได้ดื่มน้ำเย็น ขอลมเย็น ๆ จงพัดถูกสัตว์เหล่านั้นเถิด”

พราหมณ์กูฏทันตะบรรลุโสดาปัตติผล

{๒๓๗} [๓๕๕] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสอนุปุพพิกถาแก่พราหมณ์กูฏทันตะ คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อทรงทราบว่าพราหมณ์กูฏทันตะมีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระ พุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค โปรดพราหมณ์กูฏทันตะ ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมี ความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดขึ้นแล้วแก่พราหมณ์กูฏทันตะ ณ ที่นั่งนั้นเอง ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

[๓๕๖] ลำดับนั้น พราหมณ์กูฏทันตะได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอพระโคดมผู้เจริญกับภิกษุสงฆ์จงทรงรับภัตตาหารของข้าพระองค์ในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพแล้ว

[๓๕๗] เมื่อพราหมณ์กูฏทันตะทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์แล้ว จึงลุกจากที่นั่งถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า กระทำประทักษิณแล้วกลับไป

ครั้นล่วงราตรีนั้นแล้ว พราหมณ์กูฏทันตะให้ตบแต่งของเคี้ยวของฉันอันประณีตในสถานที่บูชายัญของตนเสร็จแล้ว ให้คนไปกราบทูลเวลาภัตตาหารแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ถึงเวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จแล้ว พระเจ้าข้า”

{๒๓๘} [๓๕๘] ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนุ่งเรียบร้อยแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จไปสู่สถานที่บูชายัญของพราหมณ์กูฏทันตะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์แล้วประทับนั่ง ณ อาสนะที่เขาปูลาดไว้ ต่อแต่นั้นพราหมณ์กูฏทันตะได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยมือของตน ด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีต เมื่อทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จ ทรงวางพระหัตถ์จากบาตรแล้ว จึงถือเอาอาสนะต่ำกว่านั่ง ณ ที่ สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงพราหมณ์กูฏทันตะผู้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งนั้นให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริง ด้วยธรรมีกถา แล้วทรงลุกจากอาสนะเสด็จกลับ

จบ กูฏทันตสูตรที่ ๕

๖. มหาลิสูตร

ว่าด้วยเจ้าลิจฉวีชื่อมหาลิ

เรื่องพราหมณทูตขอเข้าเฝ้า

{๒๓๙} [๓๕๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ในป่ามหาวัน เมืองเวสาลี ก็สมัยนั้น พราหมณทูตชาวโกศลและพราหมณทูต ชาวมคธมากด้วยกันพักอยู่ในเมืองเวสาลีด้วยกิจธุระบางประการ พราหมณทูต ทั้งสองพวกนั้นได้สดับข่าวว่า “พระสมณโคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยสกุลแล้วประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ในป่ามหาวัน เมืองเวสาลี ก็แลพระกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทพและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม