๒. มหานิทานสูตร เล่ม ๑๐

๒. มหานิทานสูตร

ว่าด้วยสิ่งที่เป็นต้นเหตุใหญ่

ปฏิจจสมุปบาท

{๕๗} [๙๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ แคว้นกุรุ มีนิคม ของชาวกุรุชื่อว่ากัมมาสธัมมะ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มี พระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้า แล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นท่านพระอานนท์นั่งเรียบร้อยแล้วได้ กราบทูลความนี้กะพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่า อัศจรรย์นัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก ปฏิจจสมุปบาทนี้ ถึงจะลึกซึ้งสุดประมาณและปรากฏเป็นของลึกเพียงไร ก็แหละถึงจะเป็น เช่นนั้นก็ยังปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนเป็นของตื้นๆ” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เธออย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ เธอ อย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ทั้งเป็นธรรมที่ลึกซึ้ง ทั้งมี

กระแสความที่ลึกซึ้ง เพราะไม่รู้ ไม่ตรัสรู้ ไม่แทงตลอดธรรมนี้ หมู่สัตว์ นี้จึงเป็นเหมือนเส้นด้ายที่ยุ่งเหยิง เป็นเหมือนกลุ่มเส้นด้ายที่เป็นขอด เป็นปม เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ไม่ผ่านพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สังสารวัฏกันไปได้[๙๖] ดูก่อนอานนท์ เมื่อเธอถูกถามว่าชรามรณะมีสิ่งเป็นปัจจัยหรือ เธอพึงตอบว่ามี ถ้าเขาถามว่าชรามรณะมีอะไรเป็นปัจจัย เธอพึงตอบว่า มีชาติเป็นปัจจัย

เมื่อเธอถูกถามว่าชาติมีสิ่งเป็นปัจจัยหรือ เธอพึงตอบว่ามี ถ้าเขา ถามว่า ชาติมีอะไรเป็นปัจจัย เธอพึงตอบว่ามีภพเป็นปัจจัย

เมื่อเธอถูกถามว่าภพมีสิ่งเป็นปัจจัยหรือ เธอพึงตอบว่ามี ถ้าเขาถาม ว่าภพมีอะไรเป็นปัจจัย เธอพึงตอบว่ามีอุปาทานเป็นปัจจัย

เมื่อเธอถูกถามว่าอุปาทานมีสิ่งเป็นปัจจัยหรือ เธอพึงตอบว่ามี ถ้า เขาถามว่าอุปาทานมีอะไรเป็นปัจจัย เธอพึงตอบว่ามีตัณหาเป็นปัจจัยเมื่อเธอถูกถามว่าตัณหามีสิ่งเป็นปัจจัยหรือ เธอพึงตอบว่ามี ถ้าเขา ถามว่าตัณหามีอะไรเป็นปัจจัย เธอพึงตอบว่ามีเวทนาเป็นปัจจัยเมื่อเธอถูกถามว่าเวทนามีสิ่งเป็นปัจจัยหรือ เธอพึงตอบว่ามี ถ้าเขา ถามว่าเวทนามีอะไรเป็นปัจจัย เธอพึงตอบว่ามีผัสสะเป็นปัจจัยเมื่อเธอถูกถามว่าผัสสะมีสิ่งเป็นปัจจัยหรือ เธอพึงตอบว่ามี ถ้าเขา ถามว่าผัสสะมีอะไรเป็นปัจจัย เธอพึงตอบว่ามีนามรูปเป็นปัจจัย

เมื่อเธอถูกถามว่านามรูปมีสิ่งเป็นปัจจัยหรือ เธอพึงตอบว่ามี ถ้า เขาถามว่านามรูปมีอะไรเป็นปัจจัย เธอพึงตอบว่ามีวิญญาณเป็นปัจจัย

เมื่อเธอถูกถามว่าวิญญาณมีสิ่งเป็นปัจจัยหรือ เธอพึงตอบว่ามี ถ้าเขา ถามว่าวิญญาณมีอะไรเป็นปัจจัย เธอพึงตอบว่ามีนามรูปเป็นปัจจัย

[๙๗] ดูก่อนอานนท์ สรุปว่าเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้{๕๘} [๙๘] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัยจึงมี ชรามรณะ’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะชาติเป็นปัจจัยจึงมีชรามรณะนั้นโดย ปริยายนี้ คือ ก็แลถ้าชาติมิได้มีแก่ใครๆ ในภพไหนๆ ทั่วไปทุกแห่งหน คือ มิได้มีเพื่อความเป็นเทพแห่งพวกเทพ เพื่อความเป็นคนธรรพ์แห่งพวก คนธรรพ์ เพื่อความเป็นยักษ์แห่งพวกยักษ์ เพื่อความเป็นภูตแห่งพวกภูต เพื่อความเป็นมนุษย์แห่งพวกมนุษย์ เพื่อความเป็นสัตว์สี่เท้าแห่งพวกสัตว์ สี่เท้า เพื่อความเป็นปักษีแห่งพวกปักษี เพื่อความเป็นสัตว์เลื้อยคลานแห่ง พวกสัตว์เลื้อยคลาน ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าชาติมิได้มีเพื่อความเป็นอย่างนั้น ๆ

แห่งสัตว์พวกนั้น ๆ เมื่อชาติไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะชาติดับไป ชรา และมรณะจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”

“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่ง ชรามรณะ ก็คือชาตินั่นเอง

[๙๙] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะภพเป็นปัจจัยจึงมี ชาติ’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะภพเป็นปัจจัยจึงมีชาตินั้นโดยปริยายนี้ คือ ก็ถ้าภพ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ มิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพไหน ๆ ทั่วไป ทุกแห่งหน เมื่อภพไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะภพดับไป ชาติจะพึง ปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่งชาติ ก็คือภพนั่นเอง

[๑๐๐] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะอุปาทานเป็น ปัจจัยจึงมีภพ’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะอุปาทานเป็นปัจจัยจึงมีภพนั้นโดยปริยาย นี้คือ ก็ถ้าอุปาทาน คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน มิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพไหน ๆ ทั่วไปทุกแห่งหน เมื่ออุปาทาน ไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะอุปาทานดับไป ภพจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่งภพ ก็คืออุปาทานนั่นเอง

[๑๐๑] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะตัณหาเป็นปัจจัยจึงมีอุปาทานนั้น โดยปริยายนี้ คือ ก็ถ้าตัณหา คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา มิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพไหน ๆ ทั่วไป ทุกแห่งหน เมื่อตัณหาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะตัณหาดับไป อุปาทาน จะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่ง อุปาทาน ก็คือตัณหานั่นเอง

[๑๐๒] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหานั้นโดย ปริยายนี้คือ ก็ถ้าเวทนา คือ เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆาน สัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส มิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพ ไหน ๆ ทั่วไปทุกแห่งหน เมื่อเวทนาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะเวทนา ดับไป ตัณหาจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่งตัณหา ก็คือเวทนานั่นเอง’

{๕๙} [๑๐๓] ดูก่อนอานนท์ ก็เพราะอาศัยเวทนาจึงเกิดตัณหา เพราะ อาศัยตัณหาจึงเกิดการแสวงหา เพราะอาศัยการแสวงหาจึงเกิดลาภ เพราะอาศัยลาภจึงเกิดการใคร่ครวญ เพราะอาศัยการใคร่ครวญจึงเกิด ความรักใคร่พึงใจ เพราะอาศัยความรักใคร่พึงใจจึงเกิดการตกลงใจ เพราะ อาศัยการตกลงใจจึงเกิดความยึดถือ เพราะอาศัยความยึดถือจึงเกิดความ ตระหนี่ เพราะอาศัยความตระหนี่จึงเกิดการป้องกัน เพราะการป้องกัน เป็นเหตุ อกุศลธรรมอันเลวทรามมิใช่น้อย คือ การถือไม้ ถือมีด การ ทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การพูดว่ามึง ๆ การพูดส่อเสียด และ การพูดเท็จย่อมเกิดขึ้นด้วยประการดังนี้[๑๐๔] ดูก่อนอานนท์

ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะการป้องกันเป็น เหตุ อกุศลธรรมอันชั่วช้ามิใช่น้อย คือ การถือไม้ ถือมีด การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การพูดว่ามึงๆ การพูดส่อเสียด และการพูดเท็จ ย่อมเกิดขึ้น’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะการป้องกันเป็นเหตุ อกุศลธรรมอัน เลวทรามมิใช้น้อย คือ การถือไม้ ถือมีด การทะเลาะ การแก่งแย่ง การ วิวาท การพูดว่ามึงๆ การพูดส่อเสียด และการพูดเท็จจึงเกิดขึ้นนั้นโดย ปริยายดังนี้ คือ ก็ถ้าการป้องกันมิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพไหน ๆ ทั่วไปทุก แห่งหน เมื่อไม่มีการป้องกันโดยประการทั้งปวง เพราะการป้องกันหมดไป อกุศลธรรมอันเลวทรามมิใช่น้อย คือ การถือไม้ ถือมีด การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การพูดว่ามึง ๆ การพูดส่อเสียด และการพูดเท็จ จะพึงเกิดขึ้นได้ไหมเล่า”

“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่งการ เกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมอันชั่วช้าเหล่านี้ คือ การถือไม้ ถือมีด การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การพูดว่ามึง ๆ การพูดส่อเสียด และการพูดเท็จ ก็คือการป้องกันนั่นเอง

[๑๐๕] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะอาศัยความ ตระหนี่จึงเกิดการป้องกัน’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะอาศัยความตะหนี่จึงเกิด การป้องกันนั้นโดยปริยายดังนี้ คือ ก็ถ้าความตระหนี่มิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพไหน ๆ ทั่วไปทุกแห่งหน เมื่อไม่มีความตระหนี่โดยประการทั้งปวง เพราะความตระหนี่ดับไป การป้องกันจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่งการ ป้องกันก็คือความตระหนี่นั่นเอง

[๑๐๖] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะอาศัยความ ยึดถือจึงเกิดความตระหนี่’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะอาศัยความยึดถือจึงเกิด ความตระหนี่นั้นโดยปริยายดังนี้คือ ก็ถ้าความยึดถือมิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพ ไหน ๆ ทั่วไปทุกแห่งหน เมื่อไม่มีความยึดถือโดยประการทั้งปวง เพราะ ความยึดถือหมดไป ความตระหนี่จะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่ง ความตระหนี่ ก็คือความยึดถือนั้นเอง

[๑๐๗] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะอาศัยการตกลง ใจจึงเกิดความยึดถือ’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะอาศัยการตกลงใจจึงเกิด ความยึดถือนั้นโดยปริยายดังนี้ คือ ก็ถ้าการตกลงใจมิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพ

ไหน ๆ ทั่วไปทุกแห่งหน เมื่อไม่มีการตกลงใจโดยประการทั้งปวง เพราะ การตกลงใจหมดไป ความยึดถือจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า,,

“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า,,

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่ง ความยึดถือ ก็คือการตกลงใจนั่นเอง

[๑๐๘] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะอาศัยความรักใคร่ พึงใจจึงเกิดการตกลงใจ’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะอาศัยความรักใคร่พึงใจจึง เกิดการตกลงใจนั้นโดยปริยายดังนี้ คือ ก็ถ้าความรักใคร่พึงใจมิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพไหน ๆ ทั่วไปทุกแห่งหน เมื่อไม่มีความรักใคร่พึงใจโดยประการทั้งปวง เพราะความรักใคร่พึงใจหมดไป การตกลงใจจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่งการ ตกลงใจ ก็คือความรักใคร่พึงใจนั่นเอง

[๑๐๙] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะอาศัยการใคร่ครวญ จึงเกิดความรักใคร่พึงใจ’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะอาศัยการใคร่ครวญจึงเกิด ความรักใคร่พึงใจนั้นโดยปริยายดังนี้คือ ก็ถ้าการใคร่ครวญมิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพไหน ๆ ทั่วไปทุกแห่งหน เมื่อไม่มีการใคร่ครวญโดยประการทั้งปวง เพราะการใคร่ครวญหมดไป ความรักใคร่พึงใจจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่ง ความรักใคร่พึงใจ ก็คือการใคร่ครวญนั่นเอง

[๑๑๐] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะอาศัยลาภจึงเกิด การใคร่ครวญ’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะอาศัยลาภจึงเกิดการใคร่ครวญนั้น โดยปริยายดังนี้คือ ก็ถ้าลาภมิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพไหน ๆ ทั่วไปทุกแห่งหน

เมื่อไม่มีลาภโดยประการทั้งปวง เพราะลาภหมดไป การใคร่ครวญจะพึง ปรากฏได้ไหมเล่า”

“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่งการ ใคร่ครวญ ก็คือลาภนั้นเอง

[๑๑๑] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะอาศัยการแสวงหา จึงเกิดลาภ’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะอาศัยการแสวงหาจึงเกิดลาภนั้นโดย ปริยายดังนี้ คือ ก็ถ้าการแสวงหามิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพไหน ๆ ทั่วไป ทุกแห่งหน เมื่อไม่มีการแสวงหาโดยประการทั้งปวง เพราะการแสวงหา หมดไป ลาภจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่งลาภ ก็คือการแสวงหานั่นเอง

[๑๑๒] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะอาศัยตัณหาจึง เกิดการแสวงหา’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะอาศัยตัณหาจึงเกิดการแสวงหานั้น โดยปริยายดังนี้ คือ ก็ถ้าตัณหา คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา มิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพไหน ๆ ทั่วไปทุกแห่งหน เมื่อไม่มีตัณหาโดยประการ ทั้งปวง เพราะตัณหาหมดไป การแสวงหาจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่งการ แสวงหา ก็คือตัณหานั้นเอง

ดูก่อนอานนท์ ธรรมทั้งสองเหล่านี้รวมเป็นอันเดียวกันกับเวทนา โดยส่วนสองด้วยประการดังนี้แล

{๖๐} [๑๑๓] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนานั้นโดย ปริยายดังนี้ คือ ก็ถ้าผัสสะ คือ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหา สัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส มิได้มีแก่ใคร ๆ ในภพไหน ๆ ทั่วไปทุกแห่งหน เมื่อไม่มีผัสสะโดยประการทั้งปวง เพราะผัสสะหมดไป เวทนาจะพึง ปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่ง เวทนาก็คือผัสสะนั้นเอง

[๑๑๔] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะนามรูปเป็น ปัจจัย จึงมีผัสสะ’ เธอพึงทราบข้อที่เพราะนามรูปเป็นปัจจัยจึงมีผัสสะนั้น โดยปริยายดังนี้ คือ การบัญญัตินามกายย่อมมีได้ด้วยอาการ เพศ นิมิต และอุทเทสอันใด เมื่ออาการ เพศ นิมิต และอุทเทสนั้น ๆ ไม่มี การสัมผัสชื่อในรูปกายจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”

“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ การบัญญัติรูปกายย่อมมีได้ด้วยอาการ เพศ นิมิต อุทเทสอันใด เมื่ออาการ เพศ นิมิต อุทเทสนั้น ๆ ไม่มี การสัมผัสโดย การกระทบนามกายจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ การบัญญัตินามกายก็ดี รูปกายก็ดี ย่อมมีได้ด้วย อาการ เพศ นิมิต อุทเทสอันใด เมื่ออาการ เพศ นิมิต อุทเทสนั้น ๆ ไม่มี การสัมผัสชื่อก็ดี การสัมผัสโดยการกระทบก็ดีจะพึงปรากฏได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ การบัญญัตินามรูปย่อมมีได้ด้วยอาการ เพศ นิมิต อุทเทสอันใด เมื่ออาการ เพศ นิมิต อุทเทสนั้น ๆ ไม่มี ผัสสะจะพึง ปรากฏได้ไหมเล่า”

“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่ง ผัสสะก็คือนามรูปนั่นเอง

[๑๑๕] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า “เพราะวิญญาณเป็น ปัจจัยจึงมีนามรูป” เธอพึงทราบข้อที่เพราะวิญญาณเป็นปัจจัยจึงมีนามรูป นั้นโดยปริยายดังนี้ คือ ก็ถ้าวิญญาณไม่หยั่งลงในท้องมารดา นามรูป จักก่อตัวในท้องมารดาได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณหยั่งลงในท้องมารดาแล้วดับไปเสีย นามรูปจักเกิดเพื่อเป็นอย่างนี้ได้ไหมเล่า”

“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณของกุมารก็ดี ของกุมาริกาก็ดี ผู้ยังเยาว์ วัยอยู่ขาดตอนไปเสีย นามรูปจักถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้ไหมเล่า”

“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่ง นามรูปก็คือวิญญาณนั่นเอง

[๑๑๖] ดูก่อนอานนท์ ก็เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ’เธอพึงทราบข้อที่เพราะนามรูปเป็นปัจจัยจึงมีวิญญาณนั้น โดยปริยายดังนี้ คือ ก็ถ้าวิญญาณไม่ได้อาศัยในนามรูปแล้ว ชาติ ชรา มรณะ และความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์จะพึงปรากฏต่อไปได้ไหมเล่า”“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เหตุ นิทาน สมุทัย ปัจจัยแห่ง วิญญาณก็คือนามรูปนั่นเอง

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อานนท์ วิญญาณและนามรูปจึงยังเกิด แก่ ตาย จุติ หรืออุบัติ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ทางแห่งชื่อ ทางแห่งนิรุตติ ทางแห่งบัญญัติ การรู้ด้วยปัญญา และวัฏฎสงสารจึงเป็นไป ความเป็น อย่างนี้ จึงปรากฏเพื่อให้บัญญัติ(ชื่อ)ได้ คือ นามรูปกับวิญญาณเป็นไป เพื่อความเป็นปัจจัยอาศัยกันและกัน”

ว่าด้วยเหตุบัญญัติอัตตา

{๖๑} [๑๑๗] “ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ที่บัญญัติอัตตาย่อมบัญญัติด้วยเหตุ มีประมาณเท่าไร ดูก่อนอานนท์ ก็ผู้ที่บัญญัติอัตตาที่มีรูป ขนาดเล็กน้อย ย่อมบัญญัติ ว่า ‘อัตตาของเรามีรูป ขนาดเล็กน้อย’ ผู้ที่บัญญัติอัตตาที่มีรูป หาที่สุด มิได้ ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป หาที่สุดมิได้’ ผู้ที่บัญญัติอัตตา ที่ไม่มีรูป ขนาดเล็กน้อย ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป ขนาดเล็ก น้อย’ ผู้ที่บัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป หาที่สุดมิได้ ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของ เราไม่มีรูป หาที่สุดมิได้’

[๑๑๘] ดูก่อนอานนท์ บรรดาผู้มีความเห็น ๔ พวกนั้น ผู้ที่บัญญัติ อัตตาที่มีรูป ขนาดเล็กน้อย ย่อมบัญญัติในกาลบัดนี้หรือบัญญัติอัตตาซึ่งมี สภาวะเป็นอย่างนั้น หรือมีความเห็นว่า ‘เราจักยังสภาพอันไม่เที่ยงแท้ที่มี อยู่ให้สำเร็จผลเป็นสภาพที่เที่ยงแท้’ อานนท์ ความคิดเห็นว่าอัตตามีขนาด เล็กน้อยย่อมติดสันดานผู้ได้รูปกสิณที่เป็นอย่างนี้แล เพราะฉะนั้น จึง สมควรที่จะกล่าวไว้ดูก่อนอานนท์ บรรดาผู้มีความเห็น ๔ พวกนั้น ผู้ที่บัญญัติอัตตาที่มี รูป หาที่สุดมิได้ ย่อมบัญญัติในกาลบัดนี้หรือบัญญัติอัตตาซึ่งมีสภาวะเป็น

อย่างนั้น หรือมีความเห็นว่า ‘เราจักยังสภาพอันไม่เที่ยงแท้ที่มีอยู่ให้สำเร็จ ผลเป็นสภาพที่เที่ยงแท้’ อานนท์ ความคิดเห็นว่าอัตตาหาที่สุดมิได้ย่อมติด สันดานผู้ที่ได้รูปกสิณที่เป็นอย่างนี้แล เพราะฉะนั้น จึงสมควรที่จะกล่าวไว้

ดูก่อนอานนท์ บรรดาผู้มีความเห็น ๔ พวกนั้น ผู้ที่บัญญัติอัตตาที่ ไม่มีรูป ขนาดเล็กน้อย ย่อมบัญญัติในกาลบัดนี้หรือบัญญัติอัตตาซึ่ง สภาวะเป็นอย่างนั้น หรือมีความเห็นว่า ‘เราจักยังสภาพอันไม่เที่ยงแท้ที่มี อยู่ให้สำเร็จผลเป็นสภาพที่เที่ยงแท้’ อานนท์ ความคิดเห็นว่าอัตตามีขนาด เล็กน้อยย่อมติดสันดานผู้ที่ได้อรูปกสิณที่เป็นอย่างนี้แล เพราะฉะนั้น จึง สมควรที่จะกล่าวไว้ดูก่อนอานนท์ บรรดาผู้มีความเห็น ๔ พวกนั้น ผู้ที่บัญญัติอัตตาที่ ไม่มีรูป หาที่สุดมิได้ ย่อมบัญญัติในกาลบัดนี้หรือบัญญัติอัตตาซึ่งมีสภาวะ เป็นอย่างนั้น หรือมีความเห็นว่า ‘เราจักยังสภาพอันไม่เที่ยงแท้อันมีอยู่ให้ สำเร็จผลเป็นสภาพที่เที่ยงแท้’ อานนท์ ความคิดเห็นว่าอัตตาหาที่สุดมิได้ ย่อมติดสันดานผู้ได้อรูปกสิณที่เป็นอย่างนี้แล เพราะฉะนั้น จึงสมควรที่จะ กล่าวไว้ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ที่บัญญัติอัตตาย่อมบัญญัติด้วยเหตุมีประมาณ เท่านี้แล”

ว่าด้วยเหตุไม่บัญญัติอัตตา

{๖๒} [๑๑๙] “ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ที่ไม่บัญญัติอัตตาย่อมไม่บัญญัติ ด้วยเหตุมีประมาณเท่าไร

ดูก่อนอานนท์ ก็บุคคลผู้ที่ไม่บัญญัติอัตตาที่มีรูป ขนาดเล็กน้อย ย่อม ไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป ขนาดเล็กน้อย’ ผู้ที่ไม่บัญญัติอัตตาที่มีรูป หาที่สุดมิได้ ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป หาที่สุดมิได้’ ผู้ที่ไม่ บัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป ขนาดเล็กน้อย ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเรา ไม่มีรูป ขนาดเล็กน้อย’ ผู้ที่ไม่บัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป หาที่สุดมิได้ ย่อมไม่ บัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป หาที่สุดมิได้’[๑๒๐] ดูก่อนอานนท์ บรรดาผู้มีความเห็น ๔ พวกนั้น ผู้ที่ไม่บัญญัติ อัตตาที่มีรูป ขนาดเล็กน้อย ย่อมไม่บัญญัติในกาลบัดนี้หรือไม่บัญญัติ อัตตาซึ่งมีสภาวะเป็นอย่างนั้น

หรือไม่มีความเห็นว่า ‘เราจักยังสภาพอัน ไม่เที่ยงแท้ที่มีอยู่ให้สำเร็จผลเป็นสภาพที่เที่ยงแท้’ อานนท์ ความคิดเห็น ว่าอัตตามีขนาดเล็กน้อย ย่อมไม่ติดสันดานผู้ได้รูปกสิณที่เป็นอย่างนี้แล เพราะฉะนั้น จึงสมควรที่จะกล่าวไว้ดูก่อนอานนท์ บรรดาผู้มีความเห็น ๔ พวกนั้น ผู้ที่ไม่บัญญัติ อัตตาที่มีรูป หาที่สุดมิได้ ย่อมไม่บัญญัติในกาลบัดนี้หรือไม่บัญญัติอัตตา ซึ่งมีสภาวะเป็นอย่างนั้น หรือไม่มีความเห็นว่า ‘เราจักยังสภาพอันไม่เที่ยง แท้ที่มีอยู่ให้สำเร็จผลเป็นสภาพที่เที่ยงแท้’ อานนท์ ความคิดเห็นว่าอัตตา หาที่สุดมิได้ย่อมไม่ติดสันดานผู้ได้รูปกสิณที่เป็นอย่างนี้แล เพราะฉะนั้น จึงสมควรที่จะกล่าวไว้ดูก่อนอานนท์ บรรดาผู้มีความเห็น ๔ พวกนั้น ผู้ที่ไม่บัญญัติอัตตาที่ ไม่มีรูป ขนาดเล็กน้อย ย่อมไม่บัญญัติในกาลบัดนี้หรือไม่บัญญัติอัตตาซึ่งมี สภาวะเป็นอย่างนั้น หรือไม่มีความเห็นว่า ‘เราจักยังสภาพอันไม่เที่ยงแท้ ที่มีอยู่ให้สำเร็จผลเป็นสภาพที่เที่ยงแท้’ อานนท์ ความคิดเห็นว่าอัตตามี ขนาดเล็กน้อยย่อมไม่ติดสันดานผู้ได้อรูปกสิณที่เป็นอย่างนี้แล เพราะฉะนั้น จึงสมควรที่จะกล่าวไว้

ดูก่อนอานนท์ บรรดาผู้มีความเห็น ๔ พวกนั้น ผู้ที่ไม่บัญญัติอัตตาที่ ไม่มีรูป หาที่สุดมิได้ ย่อมไม่บัญญัติในกาลบัดนี้หรือไม่บัญญัติอัตตาซึ่งมี สภาวะเป็นอย่างนั้น หรือไม่มีความเห็นว่า ‘เราจักยังสภาพอันไม่เที่ยงแท้ ที่มีอยู่ให้สำเร็จผลเป็นสภาพที่เที่ยงแท้’ อานนท์ ความคิดเห็นว่าอัตตา หาที่สุดมิได้ย่อมไม่ติดสันดานผู้ได้อรูปกสิณที่เป็นอย่างนี้แล เพราะฉะนั้น จึงสมควรที่จะกล่าวไว้ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ที่ไม่บัญญัติอัตตาย่อมไม่บัญญัติด้วยเหตุมี ประมาณเท่านี้แล”

ว่าด้วยเหตุเล็งเห็นอัตตา

{๖๓} [๑๒๑] “ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ที่เล็งเห็นอัตตาย่อมเล็งเห็นด้วยเหตุ มีประมาณเท่าไร ดูก่อนอานนท์ ก็บุคคลผู้ที่เล็งเห็นเวทนาว่าเป็นอัตตา ย่อมเล็งเห็น ดังนี้ว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ หรือเล็งเห็นอัตตาดังนี้ว่า ‘เวทนาไม่ เป็นอัตตาของเรา อัตตาของเราจึงไม่ต้องเสวยเวทนา’ หรือเล็งเห็นอัตตา ดังนี้ว่า ‘เวทนาไม่เป็นอัตตาของเรา จะว่าอัตตาของเราไม่ต้องเสวยเวทนา ก็ไม่ได้ อัตตาของเรายังเสวยเวทนาอยู่ เพราะว่าอัตตาของเรามีเวทนา เป็นธรรมดา’

[๑๒๒] ดูก่อนอานนท์ บรรดาผู้มีความเห็น ๓ พวกนั้น ผู้ที่กล่าว อย่างนี้ว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ เขาจะพึงถูกซักถามอย่างนี้ว่า ‘คุณ เวทนา มี ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา บรรดา เวทนา ๓ อย่างนี้ ท่านเล็งเห็นอย่างไหนเป็นอัตตา’ อานนท์ ในเวลาที่

อัตตาเสวยสุขเวทนา อัตตาก็ไม่ได้เสวยทุกขเวทนา ไม่ได้เสวยอทุกขมสุข เวทนา คงเสวยแต่สุขเวทนาอย่างเดียวเท่านั้น อานนท์ ในเวลาที่อัตตา เสวยทุกขเวทนา อัตตาก็ไม่ได้เสวยสุขเวทนา ไม่ได้เสวยอทุกขมสุขเวทนา คงเสวยแต่ทุกขเวทนาอย่างเดียวเท่านั้น อานนท์ ในเวลาที่อัตตาเสวย อทุกขมสุขเวทนา อัตตาก็ไม่ได้เสวยสุขเวทนา ไม่ได้เสวยทุกขเวทนา คง เสวยแต่อทุกขมสุขเวทนาอย่างเดียวเท่านั้น

[๑๒๓] ดูก่อนอานนท์ เวทนาทั้งที่เป็นสุขเวทนา ทั้งที่เป็นทุกขเวทนา ทั้งที่เป็นอทุกขมสุขเวทนา ล้วนไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อาศัยปัจจัย เกิดขึ้น มีความสิ้น ความเสื่อม ความคลาย และความดับไปเป็นธรรมดา เมื่อบุคคลนั้นเสวยสุขเวทนาอยู่ เขาย่อมมีความเห็นว่า ‘นี้เป็นอัตตาของ เรา’ เมื่อสุขเวทนาอันนั้นแลดับไป ย่อมมีความเห็นว่า ‘อัตตาของเราจาก ไปแล้ว’ เมื่อเขาเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘นี้เป็นอัตตาของ เรา’ เมื่อทุกขเวทนาอันนั้นแลดับไป ย่อมมีความเห็นว่า ‘อัตตาของเรา จากไปแล้ว’ เมื่อเขาเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘นี้เป็น อัตตาของเรา’ เมื่ออทุกขมสุขเวทนาอันนั้นแลดับไป

ย่อมมีความเห็นว่า ‘อัตตาของเราจากไปแล้ว’ ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ นั้น เมื่อเล็งเห็นเวทนานั้นว่าเป็นอัตตา ย่อมเล็งเห็นอัตตาที่ไม่เที่ยง เกลื่อนกล่น ไปด้วยสุขและทุกข์ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เป็น อัตตาในปัจจุบันเท่านั้น เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ ข้อนี้จึงยังไม่ควรที่ จะเล็งเห็นว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ แม้ด้วยเหตุผลดังกล่าวแล้วนี้[๑๒๔] ดูก่อนอานนท์ ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่เป็นอัตตาของ เรา อัตตาของเราจึงไม่ต้องเสวยเวทนา’ เขาจะพึงถูกซักอย่างนี้ว่า ‘คุณ ในรูปขันธ์ล้วนๆ ก็ยังไม่มีการเสวยอารมณ์ได้ทั้งหมด ยังจะเกิดอหังการ ในรูปขันธ์นั้นว่าเป็นเราได้หรือ”

“ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ ข้อนี้จึงยังไม่ควรที่จะเล็งเห็นว่า ‘เวทนาไม่เป็นอัตตาของเรา อัตตาของเราจึงไม่ต้องเสวยเวทนา’ แม้ด้วย เหตุผลดังกล่าวแล้วนี้

[๑๒๕] ดูก่อนอานนท์ ส่วนผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่เป็นอัตตา ของเรา จะว่าอัตตาของเราไม่ต้องเสวยเวทนาก็ไม่ได้ อัตตาของเรายังต้อง เสวยเวทนาอยู่ เพราะว่าอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ เขาจะพึงถูก ซักอย่างนี้ว่า ‘คุณ ก็เพราะเวทนาจะต้องดับไปทั้งหมดทั้งสิ้น ไม่เหลือเศษ เมื่อเวทนาไม่มีโดยประการทั้งปวงเพราะเวทนาดับไป ยังจะเกิดอหังการ ในขันธ์นั้น ๆ ซึ่งดับไปแล้วว่าเป็นเราได้หรือ”“ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ ข้อนี้จึงยังไม่ควรที่จะเล็งเห็นว่า ‘เวทนา ไม่เป็นอัตตาของเรา จะว่าอัตตาของเราไม่ต้องเสวยเวทนาเลยก็ไม่ได้ อัตตา ของเรายังต้องเสวยเวทนาอยู่ เพราะว่าอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ แม้ด้วยเหตุผลดังกล่าวแล้วนี้”

ว่าด้วยเหตุไม่เล็งเห็นอัตตา

{๖๔} [๑๒๖] “ดูก่อนอานนท์ คราวใดแล ภิกษุไม่เล็งเห็นเวทนาว่าเป็น อัตตา ไม่เล็งเห็นอัตตาว่าไม่ต้องเสวยเวทนา ทั้งไม่เล็งเห็นว่า ‘อัตตาของ เรายังต้องเสวยเวทนาอยู่ เพราะว่าอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ ภิกษุนั้นเมื่อเล็งเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก และเมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะทกสะท้าน เมื่อไม่สะทกสะท้าน ย่อมปรินิพพานได้เฉพาะตน ทั้ง รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์ได้อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

ดูก่อนอานนท์ ผู้ใดกล่าวกะภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ว่า ‘ความ เห็นที่ว่า ‘สัตว์หลังจากตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ก็ดี ว่า ‘สัตว์หลังจากตาย แล้วย่อมไม่เกิดอีก’ ก็ดี ว่า ‘สัตว์หลังจากตายแล้วทั้งเกิดอีกก็มี ไม่เกิด อีกก็มี’ ก็ดี ว่า ‘สัตว์หลังจากตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่’ ก็ดี การกล่าวของบุคคลนั้นไม่สมควร ข้อนั้น เพราะเหตุไรดูก่อนอานนท์ ชื่อ ทางแห่งชื่อ นิรุตติ ทางแห่งนิรุตติ บัญญัติ ทางแห่งบัญญัติ ปัญญา(ความเข้าใจ) การรู้ด้วยปัญญา(สื่อความเข้าใจ) วัฏฏสงสารยังเป็นไปอยู่ตราบใด วัฏฏสงสารก็ยังคงหมุนเวียนอยู่ตราบนั้น เพราะรู้ยิ่งวัฏฏสงสารนั้น ภิกษุจึงหลุดพ้น ความคิดเห็นที่ว่า ‘ใคร ๆ ย่อมไม่รู้ย่อมไม่เห็นภิกษุผู้หลุดพ้นเพราะรู้ยิ่งวัฏฏสงสารนั้น’ นั้นไม่สมควร”

วิญญาณฐิติ ๗ และอายตนะ ๒

{๖๕} [๑๒๗] “ดูก่อนอานนท์ วิญญาณฐิติมี ๗ อายตนะมี ๒ เหล่านี้ วิญญาณฐิติ ๗ คืออะไรบ้าง คือ

๑. มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายต่างกัน ทั้งมีสัญญาต่างกัน เช่น พวกมนุษย์ เทพบางพวก และวินิปาติกะบางพวก นี้ คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๑

๒. มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายต่างกัน แต่มีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่นพวกเทพผู้นับเนื่องในพวกพรหมซึ่งเกิดในภูมิปฐมฌาน และเหล่าสัตว์ผู้เกิดในอบาย ๔ นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๒

๓. มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน แต่มีสัญญาต่างกัน เช่นพวกเทพเหล่าอาภัสสระ นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๓

๔. มีสัตว์พวกหนื่งมีกายอย่างเดียวกัน ทั้งมีสัญญาอย่าง เดียวกัน เช่นพวกเทพเหล่าสุภกิณหะ นี้คือวิญญาณฐิติ ข้อที่ ๔

๕. มีสัตว์พวกหนึ่งเพราะล่วงเสียซึ่งรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เข้า ถึงอากาสานัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศหาที่สุดมิได้’ นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๕๖. มีสัตว์พวกหนึ่งเพราะล่วงเสียซึ่งอากาสานัญจายตนะโดย ประการทั้งปวงแล้วเข้าถึงวิญญานัญจายตนะด้วยมนสิการ

ว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณหาที่สุดมิได้’ นี้คือ วิญญาณฐิติข้อที่ ๖

๗. มีสัตว์พวกหนึ่งเพราะล่วงเสียซึ่งวิญญาณัญจายตนะโดย ประการทั้งปวงแล้วเข้าถึงอากิญจัญญายตนะด้วยมนสิการ ว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๗

ส่วนอายตนะอีก ๒ คือ อสัญญีสัตตายตนะ และข้อที่ ๒ คือ เนวสัญญานาสัญญายตนะ

[๑๒๘] ดูก่อนอานนท์ บรรดาวิญญาณฐิติทั้ง ๗ นั้น วิญญาณฐิติข้อที่ ๑ มีว่า ‘มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายต่างกัน ทั้งมีสัญญาต่างกัน เช่นพวกมนุษย์ เทพบางพวก และวินิปาติกะบางพวก’ อานนท์ ผู้ที่รู้ชัดวิญญาณฐิติข้อนั้น รู้ความเกิดและความดับ รู้คุณและโทษแห่งวิญญาณฐิติข้อนั้น และรู้อุบาย เป็นเครื่องออกไปจากวิญญาณฐิติข้อนั้น เขายังจะควรที่จะเพลิดเพลิน ในวิญญาณฐิตินั้นอีกหรือ”“ไม่ควร พระพุทธเจ้าข้า”

… …

“ดูก่อนอานนท์ บรรดาวิญญาณฐิติทั้ง ๗ นั้น วิญญาณฐิติข้อที่ ๗ มีว่า ‘มีสัตว์พวกหนึ่งเพราะล่วงเสียซึ่งวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงอากิญจัญญายตนะด้วยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ อานนท์ ผู้ที่รู้ชัดวิญญาณฐิติข้อนั้น รู้ความเกิดและความดับ รู้คุณและโทษแห่ง วิญญาณิติข้อนั้น และรู้อุบายเป็นเครื่องออกไปจากวิญญาณฐิติข้อนั้น เขา ยังจะควรที่จะเพลิดเพลินในวิญญาณฐิตินั้นอีกหรือ”

“ไม่ควร พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ ส่วนบรรดาอายตนะทั้งสองนั้นเล่า อายตนะข้อที่ ๑ คืออสัญญีสัตตายตนะ ผู้ที่รู้ชัดอสัญญีสัตตายตนะข้อนั้น รู้ความเกิดและ ความดับ รู้คุณและโทษแห่งอสัญญีสัตตายตนะข้อนั้น และรู้อุบายเป็น เครื่องออกไปจากอสัญญีสัตตายตนะข้อนั้น เขายังจะควรที่จะเพลิดเพลิน ในอสัญญีสัตตายตนะนั้นอีกหรือ”“ไม่ควร พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ อายตนะข้อที่ ๒ คือเนวสัญญานาสัญญายตนะ ผู้ที่รู้ชัดเนวสัญญานาสัญญายตนะข้อนั้น รู้ความเกิดและความดับ รู้คุณ และโทษแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะข้อนั้น และรู้อุบายเป็นเครื่องออก ไปจากเนวสัญญานาสัญญายตนะข้อนั้น เขายังจะควรที่จะเพลิดเพลิน ในเนวสัญญานาสัญญายตนะข้อนั้นอีกหรือ”“ไม่ควร พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ เพราะภิกษุมาทราบชัดถึงความเกิดและความดับ ทั้ง คุณและโทษ และอุบายเป็นเครื่องออกไปจากวิญญาณฐิติ ๗ และ อายตนะ ๒ เหล่านี้ตามเป็นจริงแล้ว ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นได้เพราะไม่ยึดมั่น อานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่าปัญญาวิมุต”

วิโมกข์ ๘

{๖๖} [๑๒๙] “ดูก่อนอานนท์ วิโมกข์มี ๘ ประการเหล่านี้ วิโมกข์ ๘ คือ อะไรบ้าง คือ

๑. ผู้ได้รูปฌานย่อมเห็นรูป นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๑

๒. ผู้ไม่มีความสำคัญในรูปในภายในย่อมเห็นรูปในภายนอก นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๒

๓. ผู้ที่น้อมใจเชื่อว่ากสิณเป็นของงาม นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๓

๔. ผู้ที่เพราะล่วงเสียซึ่งรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะ ปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา ย่อม เข้าถึงอากาสานัญจายตนะด้วยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศหาที่สุดมิได้’ ดังนี้อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๔๕. ผู้ที่เพราะล่วงเสียซึ่งอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้ง ปวง ย่อมเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะด้วยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณหาที่สุดมิได้’ ดังนี้อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ ข้อที่ ๕๖. ผู้ที่เพราะล่วงเสียซึ่งวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึงอากิญจัญญายตนะด้วยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๖

๗. ผู้ที่เพราะล่วงเสียซึ่งอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ ข้อที่ ๗

๘. ผู้ที่เพราะล่วงเสียซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการ ทั้งปวง ย่อมเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ อยู่นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๘

ดูก่อนอานนท์ วิโมกข์มี ๘ ประการเหล่านี้แล

[๑๓๐] ดูก่อนอานนท์ เพราะภิกษุเข้าวิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้เป็น อนุโลมบ้าง เป็นปฏิโลมบ้าง ทั้งเป็นอนุโลมทั้งเป็นปฏิโลมบ้าง เข้าบ้าง ออกบ้างตามที่ต้องการ ตามคราวที่ต้องการ ตามกำหนดที่ต้องการ ย่อม ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ อานนท์ ภิกษุนี้เรา เรียกว่าอุภโตภาควิมุต ไม่มีอุภโตภาควิมุตติอื่นที่จะยิ่งหรือประณีตไปกว่า อุภโตภาควิมุตตินี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว แล

จบ มหานิทานสูตรที่ ๒

๓. มหาปรินิพพานสูตร

ว่าด้วยพระพุทธองค์เสด็จปรินิพพาน

พระเจ้าอชาตศัตรูดำริปราบแคว้นวัชชี

{๖๗} [๑๓๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้ พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล พระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่าอชาตศัตรู เวเทหิบุตรทรงประสงค์จะยาตราทัพไปย่ำยีพวกเจ้าวัชชี ท้าวเธอได้ตรัส อย่างนี้ว่า “เราจักตัดพวกเจ้าวัชชีผู้มีฤทธิ์มากอย่างนี้มีอานุภาพมากอย่างนี้ ให้ขาดสูญ ให้พินาศ ให้ถึงความย่อยยับไป”

[๑๓๒] ครั้งนั้นแล พระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่าอชาตศัตรูเวเทหิ บุตรจึงตรัสเรียกวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์ของแคว้นมคธมาปรึกษาว่า “มาเถิด ท่านพราหมณ์ เชิญท่านเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ตามคำของเรา จงกราบทูลถามถึงความเป็นผู้มีพระอาพาธน้อย มีพระโรค เบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า ทรงมีพระกำลัง ทรงพระสำราญว่า ‘ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรทรง ประสงค์จะยาตราทัพไปย่ำยีชาววัชชี ท้าวเธอตรัสอย่างนี้ว่า ‘เราจักตัดพวก เจ้าวัชชีผู้มีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้ให้ขาดสูญ ให้พินาศ ให้ ถึงความย่อยยับไป’ ดังนี้ ท่านจงสำเหนียกพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงพยากรณ์นั้นไว้ให้ดีแล้วมาบอกแก่เรา พระตถาคตเจ้าทั้งหลายจะไม่ ทรงมีพระดำรัสที่คลาดเคลื่อนจากความจริงเลย”