๕. ชนวสภสูตร เล่ม ๑๐

๕. ชนวสภสูตร

ว่าด้วยชนวสภยักษ์หวังเป็นพระสกทาคามี

ทรงพยากรณ์คติชาวบ้านนาทิกคาม

{๑๘๗} [๒๗๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่พักซึ่งก่อด้วยอิฐ ในหมู่บ้านนาทิกคาม ก็สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์เหล่าชน ผู้บำรุงพระพุทธเจ้าพระธรรมและพระสงฆ์ในชนบทรอบ ๆ ซึ่งทำกาละล่วง ไปนานแล้วในที่เกิดทั้งหลายว่า “คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น ในแคว้นกาสีและโกศล แคว้นวัชชีและมัลละ แคว้นเจตีและวังสะ แคว้นกุรุและปัญจาละ แคว้นมัจฉะและสุรเสนะ ชาวบ้านนาทิกะกว่า ๕๐ คนซึ่งเป็นผู้บำรุงทำกาละล่วงไปนานแล้วเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์ เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป ปรินิพพาน ณ ที่นั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้น เป็นธรรมดา ชาวบ้านนาทิกะกว่า ๙๐ คนซึ่งเป็นผู้บำรุงทำกาละล่วงไป นานแล้วเป็นสกทาคามีเพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะ เบาบาง กลับมายังโลกนี้อีกคราวเดียวเท่านั้น แล้วจักทำที่สุดทุกข์ได้ ชาวบ้านนาทิกะกว่า ๕๐๐ คนซึ่งเป็นผู้บำรุงทำกาละล่วงไปนานแล้ว เป็นโสดาบันเพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีความเป็นผู้ไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า”

{๑๘๘} [๒๗๔] เหล่าชนผู้บำรุงชาวบ้านนาทิกะได้สดับข่าวมาว่า “พระผู้มี พระภาคเจ้าทรงพยากรณ์เหล่าชนผู้บำรุงพระพุทธเจ้า พระธรรม และ พระสงฆ์ในชนบทรอบ ๆ ซึ่งทำกาละล่วงไปนานแล้วในที่เกิดทั้งหลายว่า ‘คน โน้นเกิด ณ ที่โน้น คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น ในแคว้นกาสีและโกศล แคว้น วัชชีและมัลละ แคว้นเจตีและวังสะ แคว้นกุรุและปัญจาละ แคว้นมัจฉะ และสุรเสนะ ชาวบ้านนาทิกะกว่า ๕๐ คนซึ่งเป็นผู้บำรุงทำกาละล่วงไป นานแล้วเป็นโอปปาติกะเพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป ปรินิพพาน ณ ที่นั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา ชาวบ้านนาทิกะกว่า ๙๐ คน ซึ่งเป็นผู้บำรุงทำกาละล่วงไปนานแล้วเป็นสกทาคามีเพราะสังโยชน์

๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะ เบาบาง กลับมายังโลกนี้อีกคราวเดียว เท่านั้น แล้วจักทำที่สุดทุกข์ได้ ชาวบ้านนาทิกะกว่า ๕๐๐ คน ซึ่งเป็น ผู้บำรุง ทำกาละล่วงไปนานแล้วเป็นโสดาบันเพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มี ความเป็นผู้ไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า” เพราะเหตุนั้นแล เหล่าชนผู้บำรุงชาวบ้านนาทิกะจึงปลื้มใจ เบิกบาน เกิดปีติและโสมนัส เพราะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคเจ้า{๑๘๙} [๒๗๕] ท่านพระอานนท์ได้สดับข่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง พยากรณ์เหล่าชนผู้บำรุงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ในชนบท รอบๆ ซึ่งทำกาละล่วงไปนานแล้วในที่เกิดทั้งหลายว่า

‘คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น ในแคว้นกาสีและโกศล แคว้นวัชชีและมัลละ แคว้นเจตีและวังสะ แคว้นกุรุและปัญจาละ แคว้นมัจฉะและสุรเสนะ ชาว บ้านนาทิกะกว่า ๕๐ คนซึ่งเป็นผู้บำรุงทำกาละล่วงไปนานแล้วเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป ปรินิพพาน ณ ที่นั้น มีอัน ไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา ชาวบ้านนาทิกะกว่า ๙๐ คนซึ่งเป็นผู้บำรุง ทำกาละล่วงไปนานแล้วเป็นสกทาคามีเพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะ ราคะ โทสะ โมหะ เบาบาง กลับมายังโลกนี้อีกคราวเดียวเท่านั้น แล้ว

จักทำที่สุดทุกข์ได้ ชาวบ้านนาที่กะกว่า ๕๐๐ คนซึ่งเป็นผู้บำรุงทำกาละล่วง ไปนานแล้วเป็นโสดาบันเพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีความเป็นผู้ไม่ตกต่ำ เป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า’ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าชนผู้บำรุงชาวบ้านนาทิกะจึงปลื้มใจ เบิกบาน เกิดปีติและโสมนัส เพราะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

ปริกถา(คำกราบทูลเลียบเคียงถาม)ของท่านพระอานนท์

[๒๗๖] ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์มีความดำริว่า “ก็ชาวมคธ ผู้บำรุงเหล่านี้มีมากมาย ทั้งเป็นคนเก่าแก่ ทำกาละล่วงไปนานแล้ว อังคะ และมคธเห็นจะว่างจากชาวมคธผู้บำรุง ผู้ทำกาละล่วงไปนานแล้ว เพราะ เหตุนั้น ชาวมคธนั้นที่เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ กระทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ทำกาละล่วงไปนาน แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์พวกเขาไว้บ้าง ก็น่าจะเป็นการดี ชนเป็นอันมากจะได้เลื่อมใส แต่นั้นจะได้ไปสู่สุคติกัน อนึ่ง เล่า พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชทรงดำรงอยู่ในธรรม เป็นธรรม ราชา ทรงเกื้อกูลแก่พวกพราหมณ์คฤหบดี ชาวนิคม และชาวชนบท และ ได้ยินมาว่าพวกชาวบ้านพากันสรรเสริญอยู่ว่า ‘พระเจ้าแผ่นดินมคธ

พระองค์นั้นทรงดำรงอยู่ในธรรม ทรงเป็นธรรมราชา ทรงปกครองพวกเรา ให้เป็นสุขอย่างนี้ เสด็จสวรรคตเสียแล้ว พวกเราอยู่เป็นผาสุกในแว่น แคว้นของพระองค์ ผู้ทรงดำรงอยู่ในธรรม ทรงเป็นธรรมราชาอย่างนี้ อนึ่ง พระเจ้าแผ่นดินมคธพระองค์นั้นทรงเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ทรงเลื่อมใส ในพระธรรม ทรงเลื่อมใสในพระสงฆ์ ทรงทำให้บริบูรณ์ในศีล ทั้งหลาย และได้ยินมาว่าชาวบ้านทั้งหลายกล่าวกันอย่างนี้ว่า ‘แม้จนกระทั่ง เวลาจะเสด็จสวรรคต พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชก็ยังทรง สรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จสวรรคตไป พระเจ้าแผ่นดินมคธนั้น เสด็จสวรรคตล่วงไปนานแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ไม่ทรงพยากรณ์ การ

พยากรณ์พระเจ้าแผ่นดินมคธพระองค์นั้นไว้บ้างก็น่าจะเป็นการดี ชนเป็น อันมากจะได้เลื่อมใส แต่นั้นจะได้ไปสู่สุคติกัน อนึ่งเล่า พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสรู้ในแผ่นดินมคธ ทำไมพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ทรงพยากรณ์พวกชาว มคธผู้บำรุงซึ่งทำกาละล่วงไปนานแล้วในแผ่นดินมคธที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสรู้นั้นในที่เกิดทั้งหลายเล่า ก็ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงพยากรณ์ พวกชาวมคธผู้บำรุงซึ่งทำกาละล่วงไปนานแล้วในที่เกิดทั้งหลาย พวกชาว มคธผู้บำรุงก็จะพึงน้อยใจได้ว่า ‘อย่างไรพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ทรง พยากรณ์พวกเขา”

[๒๗๗] ท่านพระอานนท์ปรารภพวกชาวมคธผู้บำรุงคิดใคร่ครวญเหตุ นี้อยู่ในที่ลับแต่ผู้เดียว ลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี เข้าไปเฝ้าพระผู้มี พระภาคเจ้าถึงที่ประทับครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นท่านพระอานนท์นั่งเรียบร้อยแล้ว ได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ ได้สดับข่าวมาว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์เหล่าชนผู้บำรุงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ในชนบทรอบๆ ซึ่งทำกาละล่วงลับไปนานแล้ว ใน ที่เกิดทั้งหลายว่า ‘คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น ในแคว้น กาสีและโกศล แคว้นวัชชีและมัลละ

แคว้นเจตีและวังสะ แคว้นกุรุและ ปัญจาละ แคว้นมัจฉะและสุรเสนะ ชาวบ้านนาทิกะกว่า ๕๐ คนซึ่ง เป็นผู้บำรุงทำกาละล่วงไปนานแล้วเป็นโอปปาติกะเพราะสังโยชน์เบื้อง ต่ำ ๕ สิ้นไป ปรินิพพาน ณ ที่นั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา ชาว บ้านนาทิกะกว่า ๙๐ คนซึ่งเป็นผู้บำรุงทำกาละล่วงไปนานแล้วเป็นสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะ เบาบาง กลับมายังโลกนี้อีกคราวเดียวเท่านั้น แล้วจักทำที่สุดทุกข์ได้ ชาวบ้าน นาทิกะกว่า ๕๐๐ คนซึ่งเป็นผู้บำรุงทำกาละล่วงไปนานแล้วเป็นโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีความเป็นผู้ไม่ตกตํ่าเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้

ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า’ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าชนผู้บำรุงชาวบ้านนาทิกะ จึงปลื้มใจ เบิกบาน เกิดปีติและโสมนัส เพราะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหา ของพระผู้มีพระภาคเจ้า’ ดังนี้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ชาวมคธผู้บำรุงเหล่านี้มีมากมาย ทั้งเป็นคน เก่าแก่ ทำกาละล่วงไปนานแล้ว อังคะและมคธเห็นจะว่างจากชาวมคธผู้ บำรุงซึ่งทำกาละล่วงไปนานแล้ว เพราะเหตุนั้น ชาวมคธนั้นที่เป็นผู้เลื่อม ใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ กระทำ ให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ทำกาละล่วงไปนานแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึง ไม่ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์พวกเขาไว้บ้างก็น่าจะเป็นการดี ชนเป็นอัน มากจะได้เลื่อมใส แต่นั้นจะได้ไปสู่สุคติกัน

อนึ่งเล่า พระเจ้าพิมพิสาร จอมเสนามาคธราชทรงดำรงอยู่ในธรรม ทรงเป็นธรรมราชา ทรงเกื้อกูล แก่พวกพราหมณ์คฤหบดี ชาวนิคม และชาวชนบท และได้ยินมาว่าพวก ชาวบ้านพากันสรรเสริญอยู่ว่า ‘พระเจ้าแผ่นดินมคธพระองค์นั้นทรงดำรง อยู่ในธรรม ทรงเป็นธรรมราชา ทรงปกครองพวกเราให้เป็นสุขอย่างนี้ เสด็จสวรรคตเสียแล้ว พวกเราอยู่เป็นผาสุกในแว่นแคว้นของพระองค์ผู้ ทรงดำรงอยู่ในธรรม ทรงเป็นธรรมราชาอย่างนี้

อนึ่ง พระเจ้าแผ่นดิน มคธพระองค์นั้นทรงเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ทรงเลื่อมใสในพระธรรม ทรงเลื่อมใสในพระสงฆ์ ทรงทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย และได้ยินมาว่า ชาวบ้านทั้งหลายกล่าวกันอย่างนี้ว่า ‘แม้จนกระทั่งเวลาจะเสด็จสวรรคต พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชก็ยังทรงสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จสวรรคตไป พระเจ้าแผ่นดินมคธนั้นเสด็จสวรรคตล่วงไปนานแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ไม่ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์พระเจ้าแผ่นดินมคธ พระองค์นั้นไว้บ้างก็น่าจะเป็นการดี ชนเป็นอันมากจะได้เลื่อมใส แต่นั้น จะได้ไปสู่สุคติอัน อนึ่งเล่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ในแผ่นดินมคธ ทำไม พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ทรงพยากรณ์พวกชาวมคธผู้บำรุงซึ่งทำกาละล่วง

ไปนานแล้วในแผ่นดินมคธที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้นั้นในที่เกิดทั้งหลายเล่า ก็ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงพยากรณ์พวกชาวมคธผู้บำรุงซึ่งทำกาละล่วง ไปนานแล้วในที่เกิดทั้งหลาย พวกชาวมคธผู้บำรุงก็จะพึงน้อยใจได้ว่า ‘อย่างไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ทรงพยากรณ์พวกเขาบ้าง”

ท่านพระอานนท์ปรารภพวกชาวมคธผู้บำรุงนี้ทูลเลียบเคียงต่อพระพักตร์ พระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหลีกไป

{๑๙๐} [๒๗๘] ครั้งนั้นแล เป็นเวลาเช้า เมื่อท่านพระอานนท์หลีกไปแล้ว ไม่นาน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังบ้านนาทิกะ ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในบ้าน นาทิกะแล้ว ภายหลังเสวยภัตตาหาร เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงล้าง พระบาทเสด็จเข้าตำหนักตึกแล้วทรงปรารภถึงพวกชาวมคธผู้บำรุง ทรงตั้ง พระทัยมนสิการประมวลเหตุทั้งปวงด้วยพระทัย ประทับนั่งบนอาสนะที่เขา ปูลาดไว้ด้วยทรงดำริว่า “เราจักรู้คติ จักรู้ภพหน้าของชาวมคธเหล่านั้น ว่า ‘ผู้เจริญเหล่านั้นมีคติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็นอย่างไร” พระผู้มีพระภาค เจ้าได้ทรงเห็นพวกชาวมคธผู้บำรุงแล้วว่า “ผู้เจริญเหล่านั้น

มีคติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็นอย่างไร” ครั้นตกเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงออกจากที่เร้น เสด็จออกจากตำหนักตึกประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ในร่มเงาวิหาร{๑๙๑} [๒๗๙] ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นท่านพระอานนท์นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดูสงบ สีพระพักตร์ของ พระผู้มีพระภาคเจ้าผุดผ่องยิ่งนักเพราะพระอินทรีย์ผ่องใส วันนี้ พระผู้มี พระภาคเจ้าทรงอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบเป็นแน่”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เพราะข้อที่เธอปรารภ พวกชาวมคธผู้บำรุงพูดเลียบเคียงต่อหน้าเราแล้วลุกจากอาสนะหลีกไป เรา เที่ยวบิณฑบาตในบ้านนาทิกะ ภายหลังฉันภัตตาหาร กลับจากบิณฑบาต ล้างเท้าเข้าไปยังตึกที่พักแล้วจึงได้ปรารภพวกชาวมคธผู้บำรุง ตั้งใจ มนสิการประมวลเหตุทั้งปวงด้วยใจ นั่งอยู่บนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ด้วยดำริ ว่า ‘เราจักรู้คติ จักรู้ภพหน้าของชาวมคธเหล่านั้นว่า ‘ผู้เจริญเหล่านั้นมี คติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็นอย่างไร’ ดูก่อนอานนท์ เราได้เห็นชาวมคธ ผู้บำรุงแล้วว่า ‘ผู้เจริญเหล่านั้นมีคติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็นอย่างไร’

ว่าด้วยชนวสภยักษ์

[๒๘๐] ลำดับนั้นแล อานนท์ ยักษ์ผู้ไม่ปรากฏตัวได้ส่งเสียงให้ได้ยิน ว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระพุทธเจ้ามีนามว่าชนวสภะ ข้าแต่ พระสุคต ข้าพระพุทธเจ้ามีนามว่าชนวสภะ’ ดูก่อนอานนท์ ก่อนหน้านี้ เธอรู้หรือไม่ว่า เธอเคยได้ยินชื่อว่าชนวสภะเห็นปานนี้บ้างไหม” พระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าพระองค์ไม่ทราบเลยว่า ก่อนหน้านี้เคย ได้ยินชื่อว่าชนวสภะเห็นปานนี้ ก็ข้าพระองค์ขนลุกชูชันเพราะได้ยินชื่อว่า ชนวสภะ ข้าพระองค์นั้นติดว่าผู้ที่มีนามบัญญัติว่าชนวสภะเห็นปานนี้นั้น คงไม่ใช่ยักษ์ชั้นต่ำเป็นแน่”

“ดูก่อนอานนท์ ในระหว่างที่มีเสียงปรากฏ ยักษ์ผู้มีผิวพรรณผุดผ่อง ยิ่งได้ปรากฏต่อหน้าเรา ได้ส่งเสียงให้ได้ยินเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ‘ข้าแต่พระ ผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระพุทธเจ้ามีนามว่าพิมพิสาร ข้าแต่พระสุคตเจ้า ข้าพระพุทธเจ้ามีนามว่าพิมพิสาร ครั้งที่ ๗ นี้ข้าพระพุทธเจ้าเข้าถึงความ

เป็นสหายของท้าวเวสวัณมหาราช ข้าพระพุทธเจ้านั้นจุติจากนี้แล้ว สามารถ จะเป็นพระราชาในหมู่มนุษย์’

{๑๙๒} ข้าพระพุทธเจ้าจุติจากเทวโลกนี้ ๗ ครั้ง จากมนุษย โลกนั้น ๗ ครั้ง รวมท่องเที่ยวอยู่ ๑๔ ครั้ง ย่อมรู้จักภพ ที่ข้าพระพุทธเจ้าอยู่อาศัยในก่อน

[๒๘๑] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่ตกต่ำมาเป็น เวลานาน ยังจำธรรมที่ทำให้ไม่ตกต่ำได้ดี อนึ่ง ความหวังเพื่อความเป็น พระสกทาคามีของข้าพระองค์ยังมั่นคงอยู่”

พระอานนท์กราบทูลถามว่า “ข้อที่ท่านชนวสภยักษ์ประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่ตกต่ำมาเป็นเวลานาน ยัง จำธรรมที่ทำให้ไม่ตกต่ำได้ดี และความหวังเพื่อความเป็นพระสกทาคามียัง มั่นคงอยู่’ นี้เป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ เป็นเรื่องที่น่าแปลกใจ ก็มีอะไรเป็นเหตุ ท่านชนวสภยักษ์จึงยังจำการบรรลุคุณวิเศษอันโอฬารเห็นปานนี้ได้”

คำประกาศของชนวสภยักษ์

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ชนวสภยักษ์ประกาศว่า ข้าแต่พระผู้มี พระภาคเจ้า ข้าพระพุทธเจ้ารู้การบรรลุคุณวิเศษอันโอฬารนี้ ไม่เว้นจาก ศาสนาของพระองค์ ข้าแต่พระสุคต ข้าพระพุทธเจ้ารู้การบรรลุคุณวิเศษ อันโอฬารนี้ ไม่เว้นจากศาสนาของพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตั้งแต่ วันที่ข้าพระพุทธเจ้าเลื่อมใสอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยส่วนเดียว เป็นต้นมา ข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่ตกต่ำมาเป็นเวลานาน ยังจำธรรมที่ ทำให้ไม่ตกต่ำได้ดี อนึ่ง ความหวังเพื่อความเป็นพระสกทาคามีของ ข้าพระองค์ยังมั่นคงอยู่ ดังจะกราบทูลให้ทรงทราบ ข้าพระพุทธเจ้าถูก ท้าวเวสวัณมหาราชส่งไปในสำนักของท้าววิรุฬหกมหาราชด้วยกรณียกิจบาง อย่าง ในระหว่างทางข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าซึ่งเสด็จไป

ยังพระตำหนักตึก ทรงปรารภชาวมคธผู้บำรุง ตั้งพระทัยมนสิการประมวล เหตุทั้งปวงด้วยพระทัย ประทับอยู่ด้วยทรงดำริว่า ‘เราจักรู้คติ จักรู้ภพหน้า ของชาวมคธเหล่านั้นว่า ‘ผู้เจริญเหล่านั้นมีคติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็น อย่างไร’ ข้อที่ข้าพระพุทธเจ้ารับคำต่อหน้าท้าวเวสวัณผู้กล่าวในบริษัทนั้นว่า ‘ชาวมคธผู้เจริญเหล่านั้นมีคติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็นอย่างไร’ เป็น ความอัศจรรย์เล็กน้อย ข้าพระพุทธเจ้านั้นคิดว่า ‘เราจักเฝ้าพระผู้มีพระ ภาคเจ้าและจักกราบทูลข้อนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระพุทธเจ้ามีเหตุ ๒ อย่างนี้แลที่จะได้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า

ชนวสภยักษ์กราบทูลรองเทวสภา

[๒๘๒] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันก่อน ๆ นานมาแล้ว ในวันอุโบสก ๑๕ คํ่า ในราตรีวันเพ็ญวัสสูปนายิกา ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ทั้งสิ้นนั่ง ชุมนุมกันอยู่ที่สุธัมมาสภา มีเทพบริษัทมากมายนั่งอยู่โดยรอบ และท้าว จาตุมหาราชก็นั่งอยู่ใน ๔ ทิศ คือ ในทิศตะวันออก ท้าวธตรฐมหาราช นั่งผินหน้าไปทางทิศตะวันตก แวดล้อมด้วยเทพดาทั้งหลาย ในทิศใต้ ท้าววิรุฬหกมหาราชนั่งผินหน้าไปทางทิศเหนือ แวดล้อมด้วยเทพดาทั้งหลาย ในทิศตะวันตก ท้าววิรูปักขมหาราชนั่งผินหน้าไปทางทิศตะวันออก แวดล้อม ด้วยเทพดาทั้งหลาย ในทิศเหนือ ท้าวเวสวัณมหาราชนั่งผินหน้าไปทาง ทิศใต้ แวดล้อมด้วยเทพดาทั้งหลาย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อทวยเทพ ชั้นดาวดึงส์ทั้งสิ้นนั่งชุมนุมกันอยู่ที่สุธัมมาสภา เทพบริษัทมากมายนั่งอยู่ โดยรอบ และท้าวจาตุมหาราชก็นั่งอยู่ใน ๔ ทิศ นี่เป็นอาสนะของท้าว จาตุมหาราช ข้างหลังถัดออกมาก็เป็นอาสนะของข้าพระพุทธเจ้า มีเหล่า

เทวดาผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วบังเกิดใน ภพดาวดึงส์ไม่น่านย่อมรุ่งเรืองเกินเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ นัยว่า เพราะเหตุนั้น ทวยเทพชั้นดาวดึงส์จึงปลื้มใจ เบิกบาน เกิดปีติ และโสมนัสว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกทิพยกายย่อมบริบูรณ์หนอ พวกอสุรกายย่อมเสื่อมไป’ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบความ บันเทิงใจของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ จึงทรงบันเทิงตามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

{๑๙๓} ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ทวยเทพชั้นดาวดึงส์พร้อม ด้วยพระอินทร์ย่อมบันเทิงใจถวายนมัสการพระตถาคต และความที่พระธรรมเป็นธรรมดี

เห็นเทพใหม่ ๆ ผู้มีวรรณะ มียศ ประพฤติพรหม จรรย์ในพระสุคตแล้วมา ณ ที่นี้

เทพเหล่านั้นเป็นสาวกของพระพุทธเจ้าผู้ทรงพระ ปัญญากว้างขวาง บรรลุคุณวิเคษแล้ว ย่อมรุ่งเรืองเกิน ทวยเทพเหล่าอื่น ณ ที่นี้โดยวรรณะ โดยยศ และโดยอายุ

{๑๙๔} ทวยเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมด้วยพระอินทร์เห็นเช่นนี้ แล้ว จึงยินดีถวายนมัสการพระตถาคตและความที่พระ ธรรมเป็นธรรมดี

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นัยว่า เพราะเหตุนั้น ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ จึงปลื้มใจ เบิกบาน เกิดปีติและโสมนัสยิ่งกว่าประมาณว่า ‘ท่านผู้เจริญ ทั้งหลาย พวกทิพยกายย่อมบริบูรณ์หนอ พวกอสุรกายย่อมเสื่อมไป

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็แลท้าวจาตุมหาราชผู้ที่ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ คิดปรึกษากันถึงความประสงค์ซึ่งเป็นเหตุให้นั่งประชุมกัน ณ สุธัมมาสภา

สั่งแล้วอยูในความประสงค์นั้นก็ดี ท้าวจาตุมหาราชผู้ที่ถูกกำชับมาแล้วอยู่ ในความประสงค์นั้นก็ดี ก็ยังยืนอยู่บนอาสนะของตน ๆ ไม่หลีกไป

ท้าวมหาราชเหล่านั้นรับคำแล้ว รับคำสั่งแล้ว มีจิต ผ่องใส ประทับสงบอยู่บนอาสนะของตนๆ

{๑๙๕} [๒๘๓] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล แสงสว่างอันยิ่งใหญ่เกิดขึ้น ในทิศเหนือ โอภาสปรากฏล่วงเทวานุภาพของทวยเทพทั้งหลาย ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสเรียกทวยเทพชั้นดาวดึงส์มาว่า ‘ดูก่อนท่าน ผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พรหมก็จักปรากฏเหมือนที่นิมิตปรากฏ แสงสว่างเกิดมี โอภาสปรากฏฉะนั้น การที่แสงสว่างเกิดมี โอภาสปรากฏนี้เป็นบุพพนิมิต ที่พรหมจะปรากฏ

นิมิตปรากฏฉันใด พรหมก็จักปรากฏฉันนั้น การ ที่โอภาสอันไพบูลย์มากมายปรากฏนี้ เป็นบูพพนิมิต ที่พรหมจะปรากฏ

ว่าด้วยสนังกุมารพรหม

{๑๙๖} [๒๘๔] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล ทวยเทพชั้นดาวดึงส์นั่งอยู่ บนอาสนะตามที่ของตน ๆ ด้วยหวังว่า ‘เราทั้งหลายจักรู้โอภาสนั้น เราทั้งหลายทำวิบากที่จักมีให้แจ่มแจ้งเสียก่อนแล้วจึงจะไป’ แม้ท้าว จาตุมหาราชก็นั่งอยู่บนอาสนะตามที่ของตน ๆ ด้วยหวังว่า ‘เราทั้งหลาย จักรู้โอภาสนั้น เราทั้งหลายทำวิบากที่จักมีให้แจ่มแจ้งเสียก่อนแล้วจึงจะไป’ ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ฟังความข้อนี้แล้วนั่งสงบกันอยู่ ด้วยหวังว่า ‘เรา ทั้งหลาย จักรู้โอภาสนั้น เราทั้งหลายทำวิบากที่จักมีให้แจ่มแจ้งเสียก่อน แล้วจึงจะไป’ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสนังกุมารพรหมปรากฏตัวแก่ทวยเทพ ชั้นดาวดึงส์ ก็ได้เนรมิตอัตภาพอันยิ่งใหญ่ปรากฏ วรรณะปกติของพรหม

ซึ่งเทวดาเหล่าอื่นถึงไม่ได้ก็ปรากฏในคลองจักษุของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ เมื่อ สนังกุมารพรหมปรากฏตัวแก่ทวยเทพชั้นดาวดึงส์นั้นย่อมรุ่งเรืองเกินทวยเทพ เหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ เหมือนกายเทวดาย่อมรุ่งเรืองเกินกาย มนุษย์ฉะนั้น เมื่อสนังกุมารพรหมปรากฏตัวแก่ทวยเทพชั้นดาวดึงส์นั้น ไม่ว่าเทพองค์ไหนในบริษัทนั้นไม่ไหว้ ไม่ลุกรับ และไม่เชื้อเชิญด้วยอาสนะ ทวยเทพทั้งหมดนั่งประนมมือนิ่งอยู่บนบัลลังก์ด้วยดำริว่า ‘บัดนี้ สนังกุมาร พรหมปรารถนาบัลลังก์ของเทพผู้ใด จักนั่งบนบัลลังก์ของเทพผู้นั้น’ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมนั่งบนบัลลังก์ของเทพผู้ใด เทพ ผู้นั้นย่อมได้ความยินดีได้โสมนัสเป็นอย่างยิ่ง เหมือนพระราชาผู้กษัตริย์ ทรงได้มูรธาภิเษกแล้วเสวยราชสมบัติใหม่ๆ ย่อมได้ความยินดีได้ความ โสมนัสเป็นอย่างยิ่งฉะนั้น

ลำดับนั้น สนังกุมารพรหมเนรมิตอัตภาพอันยิ่งใหญ่ เป็นเพศกุมาร เช่นกับปัญจสิขเทพบุตรปรากฏแก่ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ สนังกุมารพรหม เหาะขึ้นเวหาสนั่งขัดสมาธิในอากาศที่ว่างเปล่า ดังเช่นบุรุษผู้มีกำลังนั่งขัด สมาธิอยู่บนบัลลังก์ที่ปูลาดดีหรือบนภูมิภาคที่ราบเรียบฉะนั้น ได้ทราบ ความเบิกบานใจของทวยเทพชั้นดาวดึงส์แล้ว ก็พลอยบันเทิงตามไปด้วย คาถาเหล่านี้ว่า

{๑๙๗} ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ทวยเทพชั้นดาวดึงส์พร้อม ด้วยพระอินทร์ย่อมบันเทิงใจถวายนมัสการพระตถาคต และความที่พระธรรมเป็นธรรมดี

เห็นเทพใหม่ๆ ผู้มีวรรณะ มียศ ประพฤติพรหม จรรย์ในพระสุคตแล้วมา ณ ที่นี้

เทพเหล่านั้นเป็นสาวกของพระพุทธเจ้าผู้ทรงพระ ปัญญากว้างขวาง บรรลุคุณวิเศษแล้ว ย่อมรุ่งเรืองเกิน ทวยเทพเหล่าอื่น ณ ที่นี้ โดยวรรณะ โดยยศ และโดยอายุ

ทวยเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมด้วยพระอินทร์เห็นเช่นนี้ แล้ว จึงยินดีถวายนมัสการพระตถาคตและความที่พระ ธรรมเป็นธรรมดี

{๑๙๘} [๒๘๕] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวเนื้อความนี้ เสียงของสนังกุมารพรหมผู้กล่าวเนื้อความนี้ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ คือ แจ่มใส ๑ ชัดเจน ๑ นุ่มนวล ๑ น่าฟัง ๑ กลมกล่อม ๑ ไม่พร่า ๑ ลึก ๑ มีกังวาน ๑

ก็สนังกุมารพรหมจะให้บริษัทประมาณเท่าใดทราบเนื้อความด้วยเสียง กระแสเสียงของสนังกุมารพรหมนั้น ก็ไม่แพร่ไปในภายนอกบริษัทเท่านั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เสียงของผู้ใดประกอบด้วยองค์ ๘ ประการอย่างนี้ ผู้นั้นท่านเรียกว่า ‘ผู้มีเสียงดังเสียงพรหม’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมเนรมิตอัตภาพ ๓๓ อัตภาพ นั่งอยู่บนบัลลังก์ของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ทุก ๆ บัลลังก์ แล้วเรียก ทวยเทพชั้นดาวดึงส์มากล่าวว่า ‘ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญทั้งหลายจะ สำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ทรงปฏิบัติเพื่อ เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ สัตว์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ ทั้งหลายเพียงไร ชนเหล่าใดนับถือพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง นับถือพระธรรม เป็นที่พึ่ง นับถือพระสงฆ์เป็นที่พึ่ง กระทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ชน เหล่านั้นหลังจากตายไป บางพวกถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้น ปรนิมมิตวสวัตดี บางพวกถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นนิมมานรดี บางพวกถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นดุสิต บางพวกถึงความเป็น สหายของทวยเทพชั้นยามา บางพวกถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้น ดาวดึงส์ บางพวกถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นจาตุมหาราช พวกที่ ทำกายให้บริบูรณ์อย่างด้อยกว่าเขาทั้งหมด ก็เพิ่มจำนวนหมู่เทพคนธรรพ์

{๑๙๙} [๒๘๖] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวเนื้อความนี้ เมื่อสนังกุมารพรหมกล่าวประกาศความข้อนี้อยู่ เทวดาทั้งหลายย่อมสำคัญ เสียงว่า ‘ผู้ที่อยู่บนบัลลังก์ของเรานี้กล่าวผู้เดียวเท่านั้น’ ฉะนั้น พระโบราณาจารย์จึงกล่าวว่า

เมื่อสนังกุมารพรหมกล่าวผู้เดียว รูปเนรมิตทั้งหมด ก็กล่าว เมื่อสนังกุมารพรหมนิ่งผู้เดียว รูปเนรมิต เหล่านั้นทั้งหมดก็นิ่ง

ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ พร้อมด้วยพระอินทร์ ย่อมสำคัญสนังกุมารพรหมนั้นว่า ‘ผู้ที่นั่งบนบัลลังก์ ของเรานี้กล่าวผู้เดียวเท่านั้น

ว่าด้วยอานิสงส์แห่งอิทธิบาทภาวนา

{๒๐๐} [๒๘๗] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมกลับร่าง ตนเหลือผู้เดียว แล้วนั่งคู้บัลลังก์บนบัลลังก์ของท้าวสักกะจอมเทพ เรียก ทวยเทพชั้นดาวดึงส์มากล่าวว่า ‘เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญทั้งหลายจะ สำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ อิทธิบาท ๔ เหล่านี้อันพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ผู้ทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรง บัญญัติไว้แล้ว เพื่อแสดงฤทธิ์ได้มาก เพื่อแสดงฤทธิ์ได้วิเศษ เพื่อแสดง ฤทธิ์ได้ต่างๆ อิทธิบาท ๔ เป็นไฉน

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เจริญอิทธิบาทประกอบ ด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร เจริญอิทธิบาทประกอบด้วยวิริยสมาธิ และปธานสังขาร เจริญอิทธิบาทประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร เจริญอิทธิบาทประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร อิทธิบาท ๔ เหล่า นี้แลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ผู้ทรงเป็นพระอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้แล้วเพื่อแสดงฤทธิ์ได้มาก เพื่อแสดง ฤทธิ์ได้วิเศษ เพื่อแสดงฤทธิ์ได้ต่างๆ สมณะหรือพราหมณ์ทุกหมู่เหล่า บรรดามีในอดีตการที่แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง ทั้งหมดแสดงได้ก็เพราะ เจริญเพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้แล สมณะหรือพราหมณ์ทุกหมู่ เหล่าบรรดามีในปัจจุบันที่แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง ทั้งหมดจักแสดง ได้ก็เพราะเจริญเพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้แล สมณะหรือ พราหมณ์ทุกหมู่เหล่าบรรดามีในปัจจุบันที่แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง ทั้งหมด ย่อมแสดงได้ก็เพราะเจริญเพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้แล เหล่า เทพชั้นดาวดึงส์เห็นอิทธิอานุภาพเห็นปานนี้ของเราหรือยัง’‘เห็นแล้ว ท่ามหาพรหม’

‘แม้เรามีฤทธิ์มากอย่างนี้มีอานุภาพมากอย่างนี้ ก็เพราะเจริญเพราะ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้แล’

ว่าด้วยการบรรลุโอกาส ๓

{๒๐๑} [๒๘๘] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวเนื้อความนี้ ครั้นแล้วได้กล่าวกะทวยเทพชั้นดาวดึงส์ต่อไปว่า ‘เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ผู้เจริญทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ การบรรลุโอกาส ๓ ประการ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ผู้ทรงเป็นพระอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสรู้แล้ว เพื่อบรรลุถึงความสุข การบรรลุ โอกาส ๓ ประการเป็นไฉน{๒๐๒} ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ยังเกี่ยวข้องด้วย กาม ยังคลุกคลีด้วยอกุศลธรรมอยู่ สมัยต่อมา เขาได้ฟังธรรมของ พระอริยเจ้า มนสิการโดยแยบคาย ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เขา อาศัยการฟังธรรมของพระอริยเจ้าและการมนสิการโดยแยบคาย ปฏิบัติ ธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่เกี่ยวข้องด้วยกาม ไม่คลุกคลีด้วยอกุศลธรรมอยู่

สุขย่อมเกิดขึ้น แก่เขาผู้ไม่เกี่ยวข้องด้วยกาม ไม่คลุกคลีด้วยอกุศลธรรม โสมนัสอันยิ่งกว่าสุขก็เกิดขึ้น ดุจความปราโมทย์เกิดต่อจากความบันเทิงใจ ฉะนั้น ท่านผู้เจริญทั้งหลาย การบรรลุโอกาสนี้เป็นประการที่ ๑ ที่พระผู้มี พระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ผู้ทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้นตรัสรู้แล้วเพื่อบรรลุถึงความสุข

{๒๐๓} อีกประการหนึ่ง ท่านผู้เจริญทั้งหลาย กายสังขาร วจีสังขาร จิตต สังขารที่หยาบของคนบางคนในโลกนี้ยังไม่สงบระงับ สมัยต่อมา เขาได้ ฟังธรรมของพระอริยเจ้า มนสิการโดยแยบคาย ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ ธรรม เมื่อเขาอาศัยการฟังธรรมของพระอริยเจ้า มนสิการโดยแยบคาย ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขารที่หยาบ ย่อมสงบระงับ เพราะกายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขารที่หยาบสงบระงับ สุขย่อมเกิดขึ้นแก่เขา โสมนัสอันยิ่งกว่าสุขก็เกิดขึ้น ดุจความปราโมทย์เกิด ต่อจากความบันเทิงใจฉะนั้น ท่านผู้เจริญทั้งหลาย การบรรลุโอกาสนี้เป็น ประการที่ ๒ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ผู้ทรงเป็นพระอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสรู้แล้วเพื่อบรรลุถึงความสุข{๒๐๔} อีกประการหนึ่ง ท่านผู้เจริญทั้งหลาย คนบางคนในโลกนี้ไม่รู้ชัด ตามเป็นจริงว่า ‘นี้กุศล นี้อกุศล นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ นี้เลว นี้ประณีต นี้เป็นธรรมดำ ธรรมขาว และมีส่วนเทียบได้’ สมัยต่อมา เขาได้ฟังธรรมของพระอริยเจ้า มนสิการโดยแยบคาย ปฏิบัติธรรมสมควร

แก่ธรรม เขาอาศัยการฟังธรรมของพระอริยเจ้า มนสิการโดยแยบคาย ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ย่อมรู้ชัดตามเป็นจริงว่า ‘นี้กุศล นี้อกุศล นี้ มีโทษ นี้ไม่มีโทษ นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ นี้เลว นี้ประณีต นี้เป็นธรรม ดำ ธรรมขาว และมีส่วนเทียบได้’ เมื่อเขารู้เห็นอย่างนี้ ย่อมละอวิชชา ได้ขาด วิชชาย่อมเกิดขึ้น เพราะปราศจากอวิชชา เพราะวิชชาเกิดขึ้น สุขย่อมเกิดขึ้นแก่เขา โสมนัสยิ่งกว่าสุขก็เกิดขึ้น ดุจความปราโมทย์เกิดต่อ จากความบันเทิงใจฉะนั้น ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย การบรรลุโอกาสนี้ เป็นประการที่ ๓ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ผู้ทรงเป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสรู้แล้วเพื่อบรรลุถึงความสุขท่านผู้เจริญทั้งหลาย การบรรลุโอกาส ๓ ประการเหล่านี้แล อันพระ ผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ผู้ทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้นตรัสรู้แล้วเพื่อบรรลุถึงความสุข’

ว่าด้วยสติปัฏฐาน

{๒๐๕} [๒๘๙] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวเนื้อความนี้ แล้ว ได้กล่าวกะทวยเทพชั้นดาวดึงส์ต่อไปว่า ‘ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญ ทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ สติปัฏฐาน ๔ นี้อันพระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ผู้ทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ นั้นทรงบัญญัติไว้ดีแล้วเพื่อบรรลุกุศลธรรม สติปัฏฐาน ๔ เป็นไฉน

ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็น กายในกายอันเป็นภายใน มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัด อภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอันเป็น ภายในอยู่ ย่อมตั้งจิตไว้ด้วยดี แจ่มใสด้วยดีในกายานุปัสสนานั้น เธอตั้ง จิตไว้ด้วยดี แจ่มใสด้วยดีในกายานุปัสสนานั้นแล้วย่อมยังญาณทัสสนะให้ เกิดในกายอื่นในภายนอกได้ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอันเป็นภายใน มีความเพียร มี สัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณา เห็นเวทนาในเวทนาอันเป็นภายในอยู่ ย่อมตั้งจิตไว้ด้วยดี แจ่มใสด้วยดี ในเวทนานุปัสสนานั้น เธอตั้งจิตไว้ด้วยดี

แจ่มใสด้วยดีในเวทนานุปัสสนา นั้นแล้ว ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดในเวทนาอื่นในภายนอกได้ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอันเป็นภายใน มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิต อันเป็นภายในอยู่ ย่อมตั้งจิตไว้ด้วยดี แจ่มใสด้วยดีในจิตตานุปัสสนานั้น เธอตั้งจิตไว้ด้วยดี แจ่มใสด้วยดีในจิตตานุปัสสนานั้นแล้ว ย่อมยัง ญาณทัสสนะให้เกิดในจิตอื่นในภายนอกได้ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมอันเป็นภายใน มีความเพียร มี สัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณา เห็นธรรมในธรรมอันเป็นภายในอยู่ ย่อมตั้งจิตไว้ด้วยดี แจ่มใสด้วยดี ในธัมมานุปัสสนานั้น เธอตั้งจิตไว้ด้วยดี แจ่มใสด้วยดีในธัมมานุปัสสนานั้น แล้ว ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดในธรรมอื่นในภายนอกได้

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ นี้แลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรง รู้ ผู้ทรงเห็น ผู้ทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงบัญญัติไว้แล้วเพื่อบรรลุกุศลธรรม

องค์ประกอบแห่งสมาธิ ๗

{๒๐๖} [๒๙๐] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวเนื้อความนี้ แล้ว ได้กล่าวกะทวยเทพชั้นดาวดึงส์ต่อไปว่า ‘ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญ ทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ องค์แห่งสมาธิ ๗ ประการนี้อัน พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ผู้ทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธ เจ้าพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้ดีแล้วเพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่ง สัมมาสมาธิ องค์แห่งสมาธิ ๗ ประการเป็นไฉน คือ สัมมาทิฏฐิ (เห็นชอบ) สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ) สัมมาวาจา (เจรจาชอบ) สัมมากัมมันตะ (กระทำ ชอบ) สัมมาอาชีวะ (เลี้ยงชีพชอบ) สัมมาวายามะ (พยายามชอบ) สัมมา สติ (ระลึกชอบ) ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย

เอกัคคตาจิตที่ห้อมล้อมด้วยองค์ ประกอบ ๗ ประการนี้แลพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘อริยสัมมาสมาธิมี เหตุปัจจัย’ บ้าง ‘มีองค์ประกอบ’ บ้างดูก่อนท่านผู้เจริญ สัมมาสังกัปปะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ใน สัมมาทิฎฐิ สัมมาวาจาย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสังกัปปะ สัมมา กัมมันตะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาวาจา สัมมาอาชีวะย่อม เป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมากัมมันตะ สัมมาวายามะย่อมเป็นไปแก่ บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาอาชีวะ สัมมาสติย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ใน สัมมาวายามะ สัมมาสมาธิย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสติ สัมมา ญาณะ (รู้ชอบ) ย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติ (หลุดพ้นชอบ) ย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาญาณะ

ดูก่อนท่านผู้เจริญ ก็บุคคลผู้จะกล่าวถึงข้อนั้นให้ถูก พึงกล่าวว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว อันบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึง รู้ได้เฉพาะตน ประตูพระนิพพานเปิดไว้รอท่านแล้ว’ บุคคลผู้จะกล่าวให้ถูก กะบุคคลผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอย่างแน่นแฟ้นในพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พึงกล่าวว่า ‘ก็พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว อันบุคคลพึง เห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อัน วิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน ประตูพระนิพพานเปิดไว้รอท่านแล้ว ดูก่อนท่าน ผู้เจริญ เหล่าชนผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอย่างแน่นแฟ้นในพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าใคร่ และเหล่าชน ผู้เป็นโอปปาติกะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแนะนำแล้วในธรรม ชาวมคธ ผู้บำรุงเกินสองล้านสี่แสนคนทำกาละล่วงไปนานแล้วเป็นโสดาบันบุคคล เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีความเป็นผู้ไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า ในชนเหล่านั้น ที่เป็นสกทาคามีบุคคลก็มีข้าพเจ้าเกรงกลัวต่อการพูดเท็จ จึงไม่อาจ คำนวณได้ว่า ‘หมู่สัตว์นอกนี้ผู้เกิดด้วยส่วนบุญก็มี

ความปริวิตกของท้าวเวสวัณมหาราช

{๒๐๗} [๒๙๑] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวเนื้อความนี้ แล้ว เมื่อสนังกุมารพรหมกล่าวเนื้อความนื้อยู่ ความดำริแห่งใจเกิดขึ้นแก่ ท้าวเวสวัณมหาราชอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย น่าอัศจรรย์หนอ เจ้าข้าเอ๋ย น่าแปลกใจหนอ ที่มีพระศาสดาผู้ยิ่งเห็นปานนี้ มีการแสดงธรรมที่ยิ่ง เห็นปานนี้ มีการบรรลุคุณวิเศษที่ยิ่งปรากฏเห็นปานนี้’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมทราบความดำริแห่ง ใจของท้าวเวสวัณมหาราชด้วยใจแล้วได้กล่าวกะท้าวเวสวัณมหาราชว่า ‘ท้าว เวสวัณมหาราชผู้เจริญจะสำคัญข้อนั้นเป็นไฉน ในอดีตกาลได้มีพระศาสดา ผู้ยิ่งเห็นปานนี้ ได้มีการแสดงธรรมที่ยิ่งเห็นปานนี้ การบรรลุคุณวิเศษที่ยิ่ง เห็นปานนี้ก็ปรากฏมาแล้ว ถึงในอนาคตกาลก็จักมีพระศาสดาผู้ยิ่งเห็นปานนี้ จักมีการแสดงธรรมที่ยิ่งเห็นปานนี้ การบรรลุคุณวิเศษที่ยิ่งเห็นปานนี้ ก็จักปรากฏ’

{๒๐๘} [๒๙๒] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวเนื้อความนี้ แก่ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ ท้าวเวสวัณมหาราชตรัสบอกความที่พระองค์สดับ ต่อหน้า รับมาต่อหน้าสนังกุมารพรหมผู้กล่าวแก่ทวยเทพชั้นดาวดึงส์นี้ใน บริษัทของพระองค์ ชนวสภยักษ์กราบทูลความที่ตนสดับมาต่อหน้า รับมา ต่อหน้าท้าวเวสวัณมหาราชผู้ตรัสในบริษัทของพระองค์นี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับความนี้มาต่อหน้า ทรงรับความนี้มาต่อหน้า ชนวสภยักษ์และทรงทราบด้วยพระองค์เองแล้วตรัสบอกแก่ท่านพระอานนท์ ท่านพระอานนท์ได้ฟังความนี้มาต่อพระพักตร์ รับความนี้มาต่อพระพักตร์ พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจึงบอกแก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พรหมจรรย์นี้นั้นเจริญ แพร่หลาย กว้างขวาง ชนเป็นอันมากทราบชัด เป็นปึกแผ่น จนเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายประกาศดีแล้ว”

จบ ชนวสภสูตรที่ ๕

๖. มหาโควินทสูตร

ว่าด้วยมหาโควินทพราหมณ์

ปัญจสิขเทพบุตรเข้าเฝ้าทูลบอกเรื่องเทวสภา

{๒๐๙} [๒๙๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระ นครราชคฤห์ ครั้งนั้น คันธัพพเทพบุตรนามว่าปัญจสิขะผู้มีผิวพรรณงดงาม เมื่อล่วงปฐมยามแล้ว ยังภูเขาคิชฌกูฏทั้งสิ้นให้สว่างไสวเข้าไปเฝ้าพระผู้มี พระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค เจ้าแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นปัญจสิขคันธัพพเทพบุตรยืน เรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะขอกราบทูลข้อความที่ข้าพระองค์สดับมาแล้ว รับมาแล้ว ต่อหน้าพวกเทพชั้นดาวดึงส์แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “เชิญท่านบอกแก่เราเถิด ปัญจสิขะ”