สิกขาบทที่ ๘ เรื่องพระทัพพมัลลบุตร เล่ม ๑

๘. ปฐมทุฏฐโทสสิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุขัดเคืองมีโทสะ สิกขาบทที่ ๑

เรื่องพระทัพพมัลลบุตร

{๕๓๘} [๓๘๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านพระทัพพมัลลบุตรมีอายุได้ ๗ ขวบก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลแล้ว คุณสมบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งสาวกจะพึงบรรลุ ท่านก็ได้บรรลุแล้วทั้งหมด อนึ่ง ท่านไม่มีกิจอะไรที่จะต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก หรือกิจที่ท่านทำเสร็จแล้วก็ไม่ต้องทำเพิ่มเติมอีก

{๕๓๙} ครั้งนั้น ท่านพระทัพพมัลลบุตรหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เรามีอายุได้ ๗ ขวบก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลแล้ว คุณสมบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งสาวกจะพึงบรรลุ เราก็ได้บรรลุแล้วทั้งหมด อนึ่ง เราไม่มีกิจอะไรที่จะต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก หรือกิจที่เราทำเสร็จแล้วก็ไม่ต้องทำเพิ่มเติมอีก เราจะพึงทำการช่วยเหลืออะไรแก่สงฆ์ได้บ้างหนอ”

ลำดับนั้น ท่านพระทัพพมัลลบุตรได้ตกลงใจว่า “อย่ากระนั้นเลย เราควรช่วยจัดแจงเสนาสนะและแจกอาหารแก่สงฆ์” ครั้นท่านออกจากที่เร้นในเวลาเย็นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ณ ที่นี้ ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เรามีอายุได้ ๗ ขวบก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลแล้ว คุณสมบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งสาวกจะพึงบรรลุ เราก็ได้บรรลุแล้วทั้งหมด อนึ่ง เราไม่มีกิจอะไรที่จะต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก หรือกิจที่เราทำเสร็จแล้วก็ไม่ต้องทำเพิ่มเติมอีก เราจะพึงทำการช่วยเหลืออะไรแก่สงฆ์ได้บ้างหนอ’ ดังนี้

พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าคิดตกลงใจว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราควรช่วยจัดแจงเสนาสนะและแจกอาหารแก่สงฆ์’ ข้าพระพุทธเจ้าปรารถนาจะจัดแจงเสนาสนะและแจกอาหารแก่สงฆ์ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ดีละ ทัพพะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงจัดแจงเสนาสนะและแจกอาหารแก่สงฆ์เถิด”

ท่านพระทัพพมัลลบุตรกราบทูลรับสนองแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

สมมติภิกษุผู้จัดแจงเสนาสนะและแจกอาหาร

{๕๔๐} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น สงฆ์จงสมมติทัพพมัลลบุตรให้เป็นผู้จัดแจงเสนาสนะและแจกอาหาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงสมมติอย่างนี้ เบื้องต้นพึงขอให้ทัพพะรับ ครั้นแล้วภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงประกาศให้สงฆ์ ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้

กรรมวาจาสมมติ

[๓๘๑] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสมมติท่านพระทัพพมัลลบุตร ให้เป็นพระเสนาสนปัญญาปกะ ผู้จัดแจงเสนาสนะ และเป็นพระภัตตุเทสกะ ผู้แจกอาหาร นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สงฆ์สมมติท่านพระทัพพมัลลบุตรให้เป็นพระเสนาสนปัญญาปกะและเป็นพระภัตตุเทสกะ การสมมติท่านพระทัพพมัลลบุตรให้เป็นพระเสนาสนปัญญาปกะและเป็นพระภัตตุเทสกะ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

ท่านพระทัพพมัลลบุตรอันสงฆ์สมมติให้เป็นพระเสนาสนปัญญาปกะ และเป็นพระภัตตุเทสกะแล้ว ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

{๕๔๑} [๓๘๒] ก็แลท่านพระทัพพมัลลบุตรผู้อันสงฆ์สมมติแล้ว จึงจัดแจงเสนาสนะสำหรับหมู่ภิกษุผู้เสมอกันไว้ด้วยกัน คือ ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้ทรงพระสูตร ก็จัดแจงเสนาสนะของภิกษุเหล่านั้นไว้แห่งเดียวกัน ด้วยประสงค์ว่าพวกเธอจักได้ซักซ้อมพระสูตรกัน ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้ทรงพระวินัย ก็จัดแจงเสนาสนะของภิกษุเหล่านั้นไว้แห่งเดียวกัน ด้วยประสงค์ว่าพวกเธอจักได้วินิจฉัยพระวินัยกัน ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้ทรงพระอภิธรรม ก็จัดแจงเสนาสนะของภิกษุเหล่านั้นไว้แห่งเดียวกัน ด้วยประสงค์ว่าพวกเธอจักได้สนทนาพระอภิธรรมกัน ภิกษุเหล่าใดชอบเข้าฌาน ก็จัดแจงเสนาสนะของท่านเหล่านั้นไว้แห่งเดียวกัน ด้วยประสงค์ว่าพวกเธอจักได้ไม่รบกวนกัน

ภิกษุเหล่าใดชอบกล่าวดิรัจฉานกถา ยังมีการบำรุงร่างกายอยู่มาก ก็จัดแจงเสนาสนะของภิกษุเหล่านั้นไว้แห่งเดียวกัน ด้วยประสงค์ว่าพวกเธอจักอยู่ด้วยความยินดีนี้ ภิกษุเหล่าใดมาในเวลาคํ่าคืน ท่านก็เข้าจตุตถฌานมีเตโชกสิณเป็นอารมณ์ แล้วจัดแจงเสนาสนะสำหรับภิกษุแม้เหล่านั้นด้วยแสงสว่างนั้นนั่นแลอนึ่งเล่า พวกภิกษุที่แกล้งมาเอาในเวลาค่ำคืนด้วยประสงค์ว่า “พวกเราจักได้ชมอิทธิปาฏิหาริย์ของท่านพระทัพพมัลลบุตร” ดังนี้ก็มี ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปหาท่านพระทัพพมัลลบุตรแล้วพูดอย่างนี้ว่า “อาวุโสทัพพะขอท่านช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมด้วย”

ท่านพระทัพพมัลลบุตรถามภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า “พวกท่านต้องการจะพักที่ไหน กระผมจะจัดแจงให้ที่ไหน”

ภิกษุเหล่านั้นแกล้งอ้างสถานที่ไกล ๆ เช่นว่า “อาวุโสทัพพะ ขอท่านช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ภูเขาคิชฌกูฏ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่เหวสำหรับทิ้งโจร ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่กาฬสิลาข้างภูเขาอิสิคิลิ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ถํ้าสัตตบรรณคูหาข้างภูเขาเวภาระ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่เงื้อมเขาสัปปโสณฑิกะใกล้สีตวัน ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ซอกเขาโคมฏะ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ซอกเขาตินทุกะ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ซอกเขากโปตะ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ตโปทาราม ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ชีวกัมพวัน ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่มัททกุจฉิมฤคทายวัน”ท่านพระทัพพมัลลบุตรจึงเข้าจตุตถฌานมีเตโชกสิณเป็นอารมณ์

ใช้นิ้วมือที่ส่องแสงสว่างเดินนำหน้าภิกษุเหล่านั้นไป แม้ภิกษุเหล่านั้นก็เดินตามหลังท่านพระทัพพมัลลบุตรไปด้วยแสงสว่างนั้นแล ท่านพระทัพพมัลลบุตรจัดแจงเสนาสนะสำหรับภิกษุเหล่านั้น โดยชี้แจงอย่างนิ้ว่า “นี่เตียง นี่ตั่ง นี่ฟูก นี่หมอน นี่ที่ถ่ายอุจจาระ นี่ที่ถ่ายปัสสาวะ นี่นํ้าฉัน นี่นํ้าใช้ นี่ไม้เท้า นี่ระเบียบกติกาสงฆ์ ควรเข้าเวลานี้ ควรออกเวลานี้” ครั้นจัดแจงเสนาสนะ เพื่อภิกษุเหล่านั้นเสร็จแล้ว จึงจะกลับพระวิหารเวฬุวัน

เรื่องพระเมตติยะและพระภุมมชกะ

{๕๔๒} [๓๘๓] ก็โดยสมัยนั้นแล พระเมตติยะและพระภุมมชกะเป็นพระบวชใหม่และมีบุญน้อย เสนาสนะของสงฆ์ชนิดเลวและอาหารอย่างเลวย่อมตกถึงแก่เธอทั้งสอง ครั้งนั้น ชาวบ้านในพระนครราชคฤห์ชอบถวายเนยใสบ้าง นํ้ามันบ้าง แกงอ่อมบ้าง ซึ่งจัดปรุงพิเศษเพื่อพระเถระทั้งหลาย ส่วนพระเมตติยะและพระภุมมชกะเขาถวายอาหารอย่างธรรมดาตามแต่จะหาได้ เป็นชนิดปลายข้าวซึ่งมีน้ำผักดองเป็นกับ เวลาหลังอาหาร เธอทั้ง

สองกลับจากบิณฑบาตแล้วเที่ยวถามพวกภิกษุผู้เถระว่า “อาวุโสทั้งหลาย ในโรงฉันของพวกท่านมีอาหารอะไรบ้าง ในโรงฉันของพวกท่านมีอาหารอะไรบ้าง” พระเถระบางพวกบอกอย่างนี้ว่า “อาวุโส พวกเรามีเนยใส มีนํ้ามัน มีแกงอ่อม” ฝ่ายพระเมตติยะและพระภุมมชกะพูดอย่างนี้ว่า “พวกผมไม่มีอะไรเลย มีแต่อาหารอย่างธรรมดาตามแต่จะหาได้ เป็นชนิดปลายข้าวซึ่งมีนํ้าผักดองเป็นกับ”

{๕๔๓} สมัยต่อมา กัลยาณภัตติกคฤหบดี (คฤหบดีผู้ชอบถวายอาหารที่ดี) ถวายภัตตาหารวันละ ๔ ที่แก่สงฆ์เป็นนิตยภัต (ภัตที่ถวายประจำ) เขาพร้อมด้วยบุตรภรรยายืนอังคาสอยู่ใกล้ ๆ ในโรงฉัน ส่วนคนอื่น ๆ ย่อมถามความต้องการด้วยข้าวสุก กับข้าว น้ำมัน แกงอ่อม

ครั้งนั้น พระภัตตุเทสก์ได้แจกภัตตาหารของกัลยาณภัตติกคฤหบดีแก่ พระเมตติยะและพระภุมมชกะเพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ขณะนั้น กัลยาณภัตติกคฤหบดีไปสู่อารามด้วยกรณียะบางอย่าง ได้เข้าไปหาท่านพระทัพพมัลลบุตรถึงสำนัก ครั้นแล้วนมัสการท่านพระทัพพมัลลบุตร นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระทัพพมัลลบุตรยังกัลยาณภัตติกคฤหบดีผู้นั่งแล้วให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้นแล้วกัลยาณภัตติกคฤหบดีอันท่านพระทัพพมัลลบุตรให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วได้เรียนถามท่านว่า “ภัตตาหารเพื่อจะฉันในวันพรุ่งนี้ที่เรือนของกระผมพระคุณเจ้าแจกแก่ภิกษุรูปไหน ขอรับ”ท่านพระทัพพมัลลบุตรตอบว่า “อาตมาแจกให้แก่พระเมตติยะกับพระภุมมชกะแล้วจ้ะ ท่านคฤหบดี”

ขณะนั้น กัลยาณภัตติกคฤหบดีได้มีความเสียใจว่า “ไฉนภิกษุผู้ลามกจึงได้ฉันภัตตาหารในเรือนเราเล่า” ดังนี้แล้วไปเรือน สั่งหญิงคนใช้ไว้ว่า “แม่สาวใช้ เจ้าจงจัดอาสนะไว้ที่ซุ้มประตู แล้วอังคาสภิกษุผู้จะมาฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้ด้วยปลายข้าวซึ่งมีนํ้าผักดองเป็นกับ”

หญิงคนใช้รับคำของท่านคฤหบดีว่า “อย่างนั้นก็ได้ เจ้าค่ะ”

ครั้งนั้น พระเมตติยะและพระภุมมชกะกล่าวแก่กันว่า “คุณ เมื่อวานนี้ ท่านภัตตุเทสก์แจกภัตตาหารในเรือนกัลยาณภัตติกคฤหบดีให้พวกเรา พรุ่งนี้กัลยาณภัตติกคฤหบดีพร้อมด้วยบุตรภรรยาจักยืนอังคาสเราอยู่ใกล้ ๆ ส่วนคนอื่น ๆ จักถามถึงความต้องการด้วยข้าวสุก กับข้าว น้ำมัน แกงอ่อม” เพราะความดีใจนั้นแล ตอนกลางคืน เธอทั้งสองนั้นจึงนอนหลับไม่เต็มที่ ครั้นเวลาเช้า พระเมตติยะและพระภุมมชกะครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตร จีวรเดินเข้าไปยังนิเวศน์ของกัลยาณภัตติกคฤหบดีหญิงคนใช้นั้นได้แลเห็นพระเมตติยะและพระภุมมชกะกำลังเดินมาแต่ไกล ครั้นแล้วจึงจัดอาสนะไว้ที่ซุ้มประตูแล้วกล่าวว่า “นิมนต์นั่ง เจ้าค่ะ”

จึงพระเมตติยะและพระภุมมชกะนึกว่า “ภัตตาหารคงจะยังไม่เสร็จเป็นแน่ เขาจึงให้เรานั่งพักที่ซุ้มประตูก่อน”

ขณะนั้น หญิงคนใช้ได้นำอาหารปลายข้าวซึ่งมีน้ำผักดองเป็นกับ เข้าไปถวายพลางกล่าวว่า “นิมนต์ฉันเถิด เจ้าค่ะ”

“น้องหญิง พวกฉันเป็นพระรับฉันนิตยภัตจ้ะ”

“ดิฉันทราบแล้วเจ้าค่ะว่าพระคุณเจ้าเป็นพระรับฉันนิตยภัต แต่เมื่อวานนี้เอง ท่านคฤหบดีได้สั่งดิฉันไว้ว่า ‘แม่สาวใช้ เจ้าจงจัดอาสนะไว้ที่ซุ้มประตู แล้วอังคาสภิกษุผู้จะมาฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้ด้วยปลายข้าวซึ่ง มีนํ้าผักดองเป็นกับ’ นิมนต์ฉันเถิด เจ้าค่ะ”

จึงพระเมตติยะและพระภุมมชกะปรึกษากันว่า “คุณ เมื่อวานนี้เอง ท่านกัลยาณภัตติกคฤหบดีไปสู่อารามในสำนักพระทัพพมัลลบุตร พวกเราคงถูกพระทัพพมัลลบุตรทำลายในสำนักคฤหบดีเป็นแน่นอนทีเดียว” เพราะความเสียใจนั้นแล เธอทั้งสองรูปนั้นจึงไม่ได้ฉันสมใจนึก ครั้นกลับจากบิณฑบาตถึงอารามในเวลาหลังอาหาร เก็บบาตรจีวรแล้ว นั่งรัดเข่าด้วย

ผ้าสังฆาฏิอยู่ภายนอกซุ้มประตูอาราม นิ่งอั้น เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเชา ไม่ยอมพูดจา

ภิกษุณีเมตติยาใส่ความ

{๕๔๔} ครั้งนั้นแล ภิกษุณีเมตติยาเข้าไปเยี่ยมพระเมตติยะและพระภุมมชกะถึงสำนัก ครั้นแล้วได้กล่าวดังนี้ว่า “ดิฉันไหว้เจ้าค่ะ พระคุณเจ้า”

เมื่อนางกล่าวอย่างนั้นแล้ว พระเมตติยะและพระภุมมชกะก็มิได้ทักทายด้วย นางกล่าวว่า “ดิฉันไหว้ เจ้าค่ะ” เป็นครั้งที่ ๒ เป็นครั้งที่ ๓ พระเมตติยะและพระภุมมชกะก็มิได้ทักทาย

ภิกษุณีเมตติยาถามว่า “ดิฉันทำผิดอะไรต่อพระคุณเจ้า ทำไมพระคุณเจ้าจึงไม่ยอมทักทายดิฉัน”

ภิกษุทั้งสองรูปตอบว่า “ก็จริงอย่างนั้นแหละ น้องหญิง พวกเราถูกพระทัพพมัลลบุตรเบียดเบียนอยู่ เธอก็ยังเฉยอยู่ได้”

“ดิฉันจะช่วยเหลืออะไรได้ เจ้าค่ะ”

“น้องหญิง ถ้าเธอเต็มใจจะช่วย วันนี้แหละพระผู้มีพระภาคเจ้าต้องให้พระทัพพมัลลบุตรสึก”

นางถามว่า “ดิฉันจะทำอย่างไร ดิฉันสามารถจะช่วยเหลือได้ด้วยวิธีไหน”

“มาเถิด น้องหญิง เธอจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า กรรมนี้ไม่มิดเม้น ไม่สมควร ทิศที่ไม่เคยมีภัย ไม่เคยมีจัญไร ไม่เคยมีอุบาทว์ บัดนี้กลับมามีภัย มีจัญไร มีอุบาทว์ สถานที่ไม่เคยมีลม บัดนี้กลับมามีลมแรงขึ้น น้ำดูเหมือนว่าจะร้อนเสียแล้ว เพราะหม่อมฉันถูกพระคุณเจ้าทัพพมัลลบุตรประทุษร้าย พระพุทธเจ้าค่ะ”

ภิกษุณีเมตติยารับคำของพระเมตติยะและพระภุมมชกะว่า “ตกลงเจ้าค่ะ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืน ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า กรรมนี้ไม่มิดเม้น ไม่สมควร ทิศที่ไม่เคยมีภัย ไม่เคยมีจัญไร ไม่เคยมีอุบาทว์ บัดนี้กลับมามีภัย มีจัญไร มีอุบาทว์ สถานที่ไม่เคยมีลม บัดนี้กลับมามีลมแรงขึ้น นํ้าดูเหมือนว่าจะร้อนเสียแล้ว เพราะหม่อมฉันถูกพระคุณเจ้าทัพพมัลลบุตรประทุษร้าย พระพุทธเจ้าค่ะ”

ทรงประชุมสงฆ์สอบสวน

{๕๔๕} [๓๘๔] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามท่านพระทัพพมัลลบุตรว่า “ดูก่อนทัพพะ เธอจำได้ไหมว่าเป็นผู้ทำกรรมอย่างที่นางภิกษุณีนี้กล่าวหา”

ท่านพระทัพพมัลลบุตรกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ย่อมทรงทราบว่าข้าพระพุทธเจ้าเป็นฉันใด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระทัพพมัลลบุตรเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ดูก่อนทัพพะ เธอจำได้ไหมว่าเป็นผู้ทำกรรมอย่างที่นางภิกษุณีนี้กล่าวหา”

ท่านพระทัพพมัลลบุตรก็กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ย่อมทรงทราบว่าข้าพระพุทธเจ้าเป็นฉันใด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระทัพพมัลลบุตรเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อนทัพพะ เธอจำได้ไหมว่าเป็นผู้ทำกรรมอย่างที่นางภิกษุณีนี้กล่าวหา”

ท่านพระทัพพมัลลบุตรกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ย่อมทรงทราบว่าข้าพระพุทธเจ้าเป็นฉันใด”

“ดูก่อนทัพพะ คนฉลาดย่อมไม่แก้คำกล่าวหาอย่างนี้ ถ้าเธอทำ ก็จงบอกว่าทำ ถ้าเธอไม่ได้ทำ ก็จงบอกว่าไม่ได้ทำ”

“พระพุทธเจ้าข้า ตั้งแต่ข้าพระพุทธเจ้าเกิดมายังไม่รู้จักเสพเมถุนธรรมแม้ทางความฝันเลย จะกล่าวไปไยถึงตอนตื่นอยู่เล่า”

ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น พวกเธอจงให้ภิกษุณีเมตติยาสึกเสีย และจงสอบสวนภิกษุเหล่านี้” ครั้นรับสั่งดังนี้แล้วพระองค์ทรงลุกขึ้นจากที่ประทับเสด็จเข้าพระวิหาร

หลังจากนั้น ภิกษุทั้งหลายได้ให้ภิกษุณีเมตติยาสึก จึงพระเมตติยะและพระภุมมชกะได้แถลงเรื่องนี้กะภิกษุทั้งหลายว่า “อาวุโสทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงอย่าให้ภิกษุณีเมตติยาสึกเลย นางไม่ผิดอะไร นางถูกพวกกระผมซึ่งแค้นเคืองไม่พอใจ มีความประสงค์จะให้ท่านพระทัพพมัลลบุตรพ้นไปจากพรหมจรรย์ ให้เหิมเกริมแล้ว”ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “อาวุโสทั้งหลาย ก็นี่พวกคุณใส่ความท่านพระทัพพมัลลบุตรด้วยอาบัติปาราชิกอันหามูลมิได้หรือ”

ภิกษุสองรูปนั้นสารภาพว่า “อย่างนั้น ขอรับ”

บรรดาภิกษุผู้มักน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระเมตติยะและพระภุมมชกะจึงได้ใส่ความท่านพระทัพพมัลลบุตรด้วยอาบัติปาราชิกอันหามูลมิได้เล่า” แล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์บัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามพระเมตติยะและพระภุมมชกะว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอใส่ความพระทัพพมัลลบุตรด้วยอาบัติปาราชิกอันหามูลมิได้ จริงหรือ”

ภิกษุสองรูปนั้นทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้ใส่ความพระทัพพมัลลบุตรด้วยอาบัติปาราชิกอันหามูลมิได้เล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของพวกเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิพระเมตติยะและพระภุมมชกะโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... แก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยซน์ ๑๐ ประการ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๓๘๕] อนึ่ง ภิกษุใดขัดใจ มีโทสะ ไม่แช่มชื่น ใส่ความภิกษุด้วยอาบัติปาราชิกอันหามูลมิได้ ด้วยหมายว่า ‘ทำไฉนเราจึงจะยังเธอให้ พ้นไปจากพรหมจรรย์นี้ได้’ ครั้นสมัยอื่นแต่นั้น อันผู้ใดผู้หนึ่งเชื่อก็ตามไม่เชื่อก็ตาม แต่อธิกรณ์นั้นเป็นเรื่องหามูลมิได้ และภิกษุยืนยันความผิดอยู่ เป็นสังฆาทิเสส

สิกขาบทวิภังค์

{๕๔๖} [๓๘๖] คำว่า อนึ่ง...ใด ความว่า ภิกษุใด คือ ผู้เช่นใด มีการงานอย่างใด มีชาติอย่างใด มีชื่ออย่างใด มีโคตรอย่างใด มีปกติอย่างใด มี

ธรรมเครื่องอยู่อย่างใด มีอารมณ์อย่างใด เป็นเถระก็ตาม เป็นนวกะก็ตาม เป็นมัชฌิมะก็ตาม นี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘อนึ่ง...ใด’

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าประพฤติภิกขาจริยวัตร ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าทรงผืนผ้าที่ถูกทำลายแล้ว ชื่อว่าภิกษุ เพราะเรียกขานกัน ชื่อว่าภิกษุ เพราะตนปฏิญญา ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นเอหิภิกษุ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้อุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้เจริญ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่ามีสารธรรม ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นพระเสขะ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นพระอเสขะ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ที่สงฆ์พร้อมเพรียงกันอุปสมบทให้ด้วยญัตติจตุตถกรรมอันไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะ บรรดาผู้ที่ชื่อว่าภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้ที่สงฆ์พร้อมเพรียงกันอุปสมบทให้ด้วยญัตติจตุตถกรรมอันไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะ นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้คำว่า ซึ่งภิกษุ หมายถึง ภิกษุอื่น

คำว่า ขัดใจ มีโทสะ คือ โกรธ ไม่พอใจ ไม่ชอบใจ แค้นใจ เจ็บใจ

คำว่า ไม่แช่มชื่น คือ ไม่แช่มชื่น เพราะความโกรธนั้น เพราะโทสะนั้น เพราะความไม่พอใจนั้น และเพราะความไม่ชอบใจนั้น

คำว่า อันหามูลมิได้ คือ อันตนหรือผู้อื่นไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน ไม่ได้สงสัย

คำว่า ด้วยอาบัติปาราชิก คือ ด้วยปาราชิกธรรมทั้ง ๔ สิกขาบท สิกขาบทใดสิกขาบทหนึ่ง

คำว่า ใส่ความ ได้แก่ โจทเองก็ตาม สั่งให้โจทก็ตาม

คำว่า ทำไฉนเราจึงจะยังเธอให้พ้นไปจากพรหมจรรย์นี้ได้ ความว่าให้พ้นไปจากภาวะภิกษุ ให้พ้นไปจากสมณธรรม ให้พ้นไปจากศีลขันธ์ ให้พ้นไปจากคุณคือตบะ

{๕๔๗} คำว่า ครั้นสมัยอื่นแต่นั้น ความว่า เมื่อผ่านขณะ คราว ครู่หนึ่ง ที่ภิกษุนั้นถูกใส่ความไปแล้ว

คำว่า อันผู้ใดผู้หนึ่งเชื่อก็ตาม คือ ภิกษุนั้นถูกใส่ความด้วยเรื่องใด มีคนเชื่อในเรื่องนั้นก็ตาม

คำว่า ไม่เชื่อก็ตาม คือ ไม่มีใคร ๆ พูดถึงภิกษุนั้น

{๕๔๘} ที่ชื่อว่า อธิกรณ์ ได้แก่อธิกรณ์ ๔ อย่าง คือ วิวาทาธิกรณ์ ๑ อนุวาทาธิกรณ์ ๑ อาปัตตาธิกรณ์ ๑ กิจจาธิกรณ์ ๑

{๕๔๙} คำว่า และภิกษุยืนอันความผิดอยู่ ความว่า ภิกษุกล่าวยอมรับว่า ‘ข้าพเจ้าพูดพล่อย ๆ พูดเท็จ พูดไม่จริง ข้าพเจ้าไม่รู้ได้พูดแล้ว’

คำว่า สังฆาทิเสส ความว่า สงฆ์เท่านั้นให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต เรียกเข้าหมู่เพื่ออาบัตินั้น ไม่ใช่คณะมากรูป ไม่ใช่บุคคลรูปเดียว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส คำว่า สังฆาทิเสส เป็นการขนานนาม คือ เป็นชื่อของหมวดอาบัตินั้นแล แม้เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส

บทภาชนีย์

ไม่เห็น โจทว่าได้เห็น

{๕๕๐} [๓๘๗] ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้เห็นภิกษุผู้กำลังต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าเห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ไม่ได้ยิน โจทว่าได้ยิน

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ไม่สงสัย โจทว่าสงสัย

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ไม่เห็น

{๕๕๑} ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้เห็นภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นและได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูดภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้เห็นภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้า ได้เห็นและนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้เห็นภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็น ได้ยิน และนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ไม่ได้ยิน

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้า ได้ยินและนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่าน

ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินและได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยิน นึกสงสัย และได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ไม่นึกสงสัย

ภิกษุผู้โจทก์ไม่นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยและได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูดภิกษุผู้โจทก์ไม่นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยและได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ภิกษุผู้โจทก์ไม่นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัย ได้เห็น และได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ได้เห็น

{๕๕๒} ภิกษุผู้โจทก์ได้เห็นภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินและนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ได้ยิน

ภิกษุผู้โจทก์ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยและได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ได้นึกสงสัย

ภิกษุผู้โจทก์นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นและได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ได้เห็น ไม่แน่ใจ

{๕๕๓} ภิกษุผู้โจทก์ได้เห็นภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ไม่แน่ใจในสิ่งที่ได้เห็น คือ กำหนดสิ่งที่เห็นไม่ได้ นึกถึงสิ่งที่เห็นไม่ได้ ลืมสิ่งที่เห็นเสีย ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นและได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นและนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็น ได้ยิน และนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ได้ยิน ไม่แน่ใจ

ภิกษุผู้โจทก์ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ไม่แน่ใจในสิ่งที่ได้ยิน คือ กำหนดสิ่งที่ได้ยินไม่ได้ นึกถึงสิ่งที่ได้ยินไม่ได้ ลืมสิ่งที่ได้ยินเสีย ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินและนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินและเห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยิน นึกสงสัย และได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ได้นึกสงสัย ไม่แน่ใจ

ภิกษุผู้โจทก์นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ไม่แน่ใจในสิ่งที่นึกสงสัย คือ กำหนดสิ่งที่นึกสงสัยไม่ได้ นึกถึงสิ่งที่นึกสงสัยไม่ได้ ลืมสิ่ง

ที่นึกสงสัยเสีย ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยและได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยและได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

... ถ้าโจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัย ได้เห็น และได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ไม่เห็น สั่งให้โจทว่าได้เห็น

{๕๕๔} [๓๘๘] ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้เห็นภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ไม่ได้ยิน สั่งให้โจทว่าได้ยิน

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ไม่นึกสงสัย สั่งให้โจทว่าสงสัย

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ

ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ไม่เห็น สั่งให้โจท

{๕๕๕} ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้เห็นภิกษุผู้กำลังต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นและได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้เห็นภิกษุผู้กำลังต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นและนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้เห็นภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็น ได้ยิน และนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ไม่ได้ยิน สั่งให้โจท

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินและนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูดภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินและได้เห็นว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยิน นึกสงสัย และได้เห็นว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ไม่นึกสงสัย สั่งให้โจท

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยและได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูดภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยและได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ภิกษุผู้โจทก์ไม่ได้สงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัย ได้เห็น และได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ได้เห็น สั่งให้โจท

{๕๕๖} ภิกษุผู้โจทก์ได้เห็นภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูดภิกษุผู้โจทก์ได้เห็นภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ภิกษุผู้โจทก์ได้เห็นภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินและนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ได้ยิน สั่งให้โจท

ภิกษุผู้โจทก์ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูดภิกษุผู้โจทก์ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้นึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ภิกษุผู้โจทก์ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยและได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

นึกสงสัย สั่งให้โจท

ภิกษุผู้โจทก์นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูดภิกษุผู้โจทก์นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ภิกษุผู้โจทก์นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นและได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

เห็น ไม่แน่ใจ สั่งให้โจท

{๕๕๗} ภิกษุผู้โจทก์ได้เห็นภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ไม่แน่ใจในสิ่งที่ได้เห็น คือ กำหนดสิ่งที่เห็นไม่ได้ นึกถึงสิ่งที่เห็นไม่ได้ ลืมสิ่งที่เห็นเสีย ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นและได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด... ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็นและนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

... ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้เห็น ได้ยิน และนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ได้ยิน ไม่แน่ใจ สั่งให้โจท

ภิกษุผู้โจทก์ได้ยินว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ไม่แน่ใจในสิ่งที่ได้ยิน คือ กำหนดสิ่งที่ได้ยินไม่ได้ นึกถึงสิ่งที่ได้ยินไม่ได้ ลืมสิ่งที่ได้ยินเสีย ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินและนึกสงสัยว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด... ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยินและเห็นท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

... ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้าได้ยิน นึกสงสัย และได้เห็นว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

นึกสงสัย ไม่แน่ใจ สั่งให้โจท

ภิกษุผู้โจทก์นึกสงสัยว่าภิกษุต้องอาบัติปาราชิก ไม่แน่ใจในสิ่งที่นึกสงสัย คือ กำหนดสิ่งที่นึกสงสัยไม่ได้ นึกถึงสิ่งที่นึกสงสัยไม่ได้ ลืมสิ่งที่

นึกสงสัยเสีย ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยและได้เห็นว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ท่านไม่เป็นสมณะ ท่านไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ไม่มีร่วมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด... ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัยและได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

... ถ้าสั่งให้โจทเธอว่า “ข้าพเจ้านึกสงสัย ได้เห็น และได้ยินว่าท่านต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ...” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุก ๆ คำพูด

ความเห็น ๔ อย่าง

{๕๕๘} [๓๘๙] จำเลยไม่บริสุทธิ์ โจทก์มีความเห็นว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ๑

จำเลยบริสุทธิ์ โจทก์มีความเห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ๑

จำเลยไม่บริสุทธิ์ โจทก์มีความเห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ๑

จำเลยบริสุทธิ์ โจทก์มีความเห็นว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ๑

{๕๕๙} ภิกษุต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ไม่ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอหมายจะให้พ้นไปจากพรหมจรรย์ ต้องอาบัติทุกกฏกับอาบัติสังฆาทิเสสภิกษุต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะให้พ้นไปจากพรหมจรรย์ ต้องอาบัติสังฆาทิเสสภิกษุต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ไม่ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอหมายจะด่า ต้องอาบัติทุกกฏกับอาบัติปาจิตตีย์ในเพราะพูดเสียดสี

ภิกษุต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะด่า ต้องอาบัติปาจิตตีย์ในเพราะพูดเสียดสี{๕๖๐} ภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่ง ย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ไม่ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะด่า ต้องอาบัติทุกกฏภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่ง ย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ไม่ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะให้พ้นไปจากพรหมจรรย์ ไม่ต้องอาบัติภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่ง ย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์

ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ไม่ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะด่า ต้องอาบัติทุกกฏภับอาบัติปาจิตตีย์ในเพราะพูดเสียดสีภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่ง ย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะด่า ต้องอาบัติปาจิตตีย์ในเพราะพูดเสียดสี{๕๖๑} ภิกษุต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ไม่ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะด่า ต้องอาบัติทุกกฏภิกษุต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะให้พ้นไปจากพรหมจรรย์ ไม่ต้องอาบัติภิกษุต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ไม่ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะด่า ต้องอาบัติทุกกฏกับอาบัติปาจิตตีย์ในเพราะพูดเสียดสี

ภิกษุต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะด่า ต้องอาบัติปาจิตตีย์ในเพราะพูดเสียดสี{๕๖๒} ภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่ง ย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ไม่ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะด่า ต้องอาบัติทุกกฏกับอาบัติสังฆาทิเสสภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่ง ย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะให้พ้นไปจากพรหมจรรย์ ต้องอาบัติสังฆาทิเสสภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่ง ย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ไม่ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะด่า ต้องอาบัติทุกกฏกับอาบัติปาจิตตีย์ในเพราะพูดเสียดสีภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิกข้อใดข้อหนึ่ง ย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ ถ้าภิกษุผู้โจทก์เห็นว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ขอโอกาสต่อเธอก่อนแล้วโจทเธอ หมายจะด่า ต้องอาบัติปาจิตตีย์ในเพราะพูดเสียดสี

อนาปัตติวาร

{๕๖๓} [๓๙๐] ภิกษุจำเลยเป็นผู้บริสุทธิ์ ภิกษุผู้โจทก์มีความเห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ๑ ภิกษุจำเลยเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ภิกษุผู้โจทก์มีความเห็นว่าเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านึ่ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ปฐมทุฏฐโทสสิกขาบทที่ ๘

๙. ทุติยทุฏฐโทสสิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุขัดเคืองมีโทสะ สิกขาบทที่ ๒

เรื่องพระเมตติยะและพระภุมมชกะ

{๕๖๔} [๓๙๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น พระเมตติยะและพระภุมมชกะกำลังลงจากภูเขาคิชฌกูฏ ได้แลเห็นแพะตัวผู้กับแพะตัวเมียกำลังสมจรกันอยู่ ครั้นแล้วได้พูดกันอย่างนี้ว่า “เอานะ อาวุโส พวกเราจะสมมติแพะตัวผู้นี้เป็นพระทัพพมัลลบุตร สมมติแพะตัวเมียนี้เป็นภิกษุณีเมตติยา จักกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ครั้งก่อนพวกผมได้กล่าวหาพระทัพพมัลลบุตรด้วยได้ยิน แต่บัดนี้พวกผมได้เห็นพระทัพพมัลลบุตรปฏิบัติผิดในภิกษุณีเมตติยาด้วยตนเอง”เธอทั้งสองได้สมมติแพะตัวผู้นั้นเป็นพระทัพพมัลลบุตร สมมติแพะตัวเมียนั้นเป็นภิกษุณีเมตติยา แจ้งแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “อาวุโสทั้งหลาย เมื่อก่อนพวกผมได้กล่าวหาพระทัพพมัลลบุตรด้วยได้ยิน แต่บัดนี้พวกผมได้เห็นพระทัพพมัลลบุตรปฏิบัติผิดในภิกษุณีเมตติยาด้วยตนเอง”

ภิกษุทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลายอย่าได้กล่าวอย่างนี้ ท่านพระทัพพมัลลบุตรจักไม่ทำกรรมเช่นกล่าวมานี้” แล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถาม

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามท่านพระทัพพมัลลบุตรว่า “ดูก่อนทัพพะ เธอจำได้ไหมว่าเป็นผู้ทำกรรมอย่างที่ภิกษุ เหล่านี้กล่าวหา”