สิกขาบทวิภังค์ เล่ม ๑

พระพุทธบัญญัติ

[๓๔๘] อนึ่ง ภิกษุผู้จะสร้างกุฎีอันไม่มีเจ้าภาพสร้างให้ สร้างเป็นของส่วนตัวด้วยการขอเขามาเอง พึงสร้างให้ได้ประมาณ ประมาณในการสร้างกุฎีนั้นดังนี้ โดยยาว ๑๒ คืบ โดยกว้างในร่วมใน ๗ คืบโดยคืบพระสุคต พึงนำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงพื้นที่ให้ภิกษุเหล่านั้น พึงแสดงพื้นที่อันไม่มีอันตราย มีชานโดยรอบ หากภิกษุสร้างกุฎีด้วยการขอเขามาเอง ในที่มีอันตราย หาชานโดยรอบมิได้ หรือไม่นำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงพื้นที่ให้ หรือสร้างให้เกินประมาณ เป็นสังฆาทิเสส

จบ เรื่องภิกษุชาวเมืองอาฬวี

สิกขาบทวิภังค์

{๕๐๑} [๓๔๙] ที่ชื่อว่า การขอเขามาเอง คือ ขอคนบ้าง แรงงานบ้าง โคบ้าง เกวียนบ้าง มีดบ้าง ขวานบ้าง ผึ่งบ้าง จอบบ้าง สิ่วบ้าง ... (เถาวัลย์บ้าง ไม้ไผ่บ้าง หญ้ามุงกระต่ายบ้าง หญ้าแฝกบ้าง) หญ้าสามัญบ้าง ดินบ้าง ด้วยตนเอง

ที่ชื่อว่า กุฎี ได้แก่ ที่อยู่ซึ่งโบกฉาบปูนไว้เฉพาะภายในก็ตาม ซึ่งโบกฉาบปูนไว้เฉพาะภายนอกก็ตาม ซึ่งโบกฉาบปูนไว้ทั้งภายในทั้งภายนอกก็ตาม

คำว่า สร้าง คือ สร้างเองก็ตาม ใช้ให้คนอื่นสร้างก็ตาม

คำว่า อันไม่มีเจ้าภาพสร้างให้ คือ ไม่มีใครอื่นเป็นเจ้าของถวาย ไม่ว่าจะเป็นหญิงหรือชาย เป็นคฤหัสถ์หรือเป็นบรรพชิต

คำว่า เป็นของส่วนตัว คือ เพื่อประโยชน์ส่วนตัว

คำว่า พึงสร้างให้ได้ประมาณ ประมาณในการสร้างกุฎีนั้นดังนี้ โดยยาว ๑๒ คืบโดยคืบพระสุคต นั้น คือ ด้วยการวัดด้านนอกฝาผนัง

คำว่า โดยกว้างในร่วมใน ๗ คืบ นั้น คือ ด้วยการวัดด้านในฝาผนัง

{๕๐๒} คำว่า พึงนำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงพื้นที่ให้ ความว่า ภิกษุผู้จะสร้างกุฎีนั้น พึงให้แผ้วถางพื้นที่ที่จะสร้างกุฎีนั้นเสียก่อน แล้วเข้าไปหาภิกษุสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุทั้งหลายผู้แก่พรรษากว่า แล้วนั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าใคร่จะสร้างกุฎีอันไม่มีเจ้าภาพสร้างให้ สร้างเป็นของส่วนตัว ด้วยการขอเขามาเอง ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้านั้นขอสงฆ์ให้ตรวจดูพื้นที่ที่จะสร้างกุฎี” ดังนี้ พึงขอแม้ครั้งที่ ๒ พึงขอแม้ครั้งที่ ๓ ถ้าสงฆ์ทั้งหมดจะอุตสาหะไปตรวจดูพื้นที่ที่จะสร้างกุฎีได้ ก็พึงไปตรวจดูด้วยกันทั้งหมด ถ้าสงฆ์ทั้งหมดไม่อุตสาหะจะไปตรวจดูพื้นที่ที่จะสร้างกุฎีได้ ภิกษุเหล่าใดในหมู่สงฆ์นั้นเป็นผู้ฉลาดสามารถพอจะรู้ได้ว่าเป็นพื้นที่มีอันตรายหรือเป็นพื้นที่ไม่มีอันตราย เป็นพื้นที่มีชานโดยรอบหรือเป็นพื้นที่ไม่มีชานโดยรอบ สงฆ์พึงขอร้องแล้วสมมติภิกษุเหล่านั้น

วิธีสมมติ

[๓๕๐] ก็แลสงฆ์พึงสมมติอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่ง พึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้

กรรมวาจาขอสมมติให้ภิกษุตรวจดูพื้นที่

“ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้รูปนี้ต้องการจะสร้างกุฎี อันไม่มีเจ้าภาพสร้างถวาย สร้างเป็นของส่วนตัว ด้วยการขอเขามาเอง เธอขอสงฆ์ให้ตรวจดูพื้นที่ที่จะสร้างกุฎี ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสมมติภิกษุชื่อนี้และชื่อนี้ เพื่อตรวจดูพื้นที่ที่จะสร้างกุฎีของภิกษุชื่อนี้ นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้รูปนี้ต้องการจะสร้างกุฎี อันไม่มีเจ้าภาพสร้างถวาย สร้างเป็นของส่วนตัว ด้วยการขอเขามาเอง เธอขอสงฆ์ให้ตรวจดูพื้นที่ที่จะสร้างกุฎี การสมมติภิกษุชื่อนี้และชื่อนี้เพื่อ ตรวจดูพื้นที่ที่จะสร้างกุฎีของภิกษุชื่อนี้ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

ภิกษุชื่อนี้และชื่อนี้อันสงฆ์สมมติแล้วเพื่อตรวจดูพื้นที่ที่จะสร้างกุฎีของภิกษุชื่อนี้ ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

วิธีขอสงฆ์แสดงพื้นที่สร้างกุฎี

{๕๐๓} [๓๕๑] ภิกษุทั้งหลายผู้อันสงฆ์สมมติแล้วเหล่านั้นพึงไป ณ ที่นั้น พึงตรวจดูพื้นที่ที่จะสร้างกุฎีให้ทราบว่าเป็นพื้นที่มีอันตรายหรือเป็นพื้นที่ไม่มีอันตราย เป็นพื้นที่มีชานโดยรอบ หรือเป็นพื้นที่ไม่มีชานโดยรอบ ถ้าเป็นพื้นที่มีอันตรายทั้งไม่มีชานโดยรอบ พึงบอกว่า “อย่าสร้างลงในที่นี้” ถ้าเป็นพื้นที่ไม่มีอันตรายทั้งมีชานโดยรอบ พึงแจ้งแก่สงฆ์ว่า “เป็นสถานที่ไม่มีอันตรายทั้งมีชานโดยรอบ” ภิกษุผู้จะสร้างกุฎีนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุทั้งหลายผู้แก่พรรษากว่า แล้วนั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าต้องการจะสร้าง

กุฎีอันอันไม่มีเจ้าภาพสร้างถวาย สร้างเป็นของส่วนตัว ด้วยการขอเขามาเอง ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้านั้นขอสงฆ์ให้แสดงพื้นที่ที่จะสร้างกุฎี” พึงขอแม้ครั้งที่ ๒ พึงขอแม้ครั้งที่ ๓

ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้

กรรมวาจาขอสงฆ์ให้แสดงพื้นที่

[๓๕๒] “ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้รูปนี้ต้องการจะสร้างกุฎีอันไม่มีเจ้าภาพสร้างถวาย สร้างเป็นของส่วนตัว ด้วยการขอเขามาเอง เธอขอสงฆ์ให้แสดงพื้นที่ที่จะสร้างกุฎี ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงแสดงพื้นที่ที่จะสร้างกุฎีแก่ภิกษุชื่อนี้ นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้รูปนี้ต้องการจะสร้างกุฎีอันไม่มีเจ้าภาพสร้างถวาย สร้างเป็นของส่วนตัว ด้วยการขอเขามาเอง เธอขอสงฆ์ให้แสดงพื้นที่ที่จะสร้างกุฎี สงฆ์แสดงพื้นที่ที่จะสร้างกุฎีแก่ภิกษุชื่อนี้ การแสดงพื้นที่ที่จะสร้างกุฎีของภิกษุชื่อนี้ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

พื้นที่ที่จะสร้างกุฎีของภิกษุชื่อนี้ อันสงฆ์แสดงแล้ว ชอบใจแก่สงฆ์เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

{๕๐๔} [๓๕๓] ที่ชื่อว่า มีอันตราย คือ เป็นที่อาศัยของมด เป็นที่อาศัยของปลวก เป็นที่อาศัยของหนู เป็นที่อาศัยของงู เป็นที่อาศัยของแมงป่อง เป็นที่อาศัยของตะขาบ เป็นที่อาศัยของช้าง เป็นที่อาศัยของม้า เป็นที่อาศัยของราชสีห์ เป็นที่อาศัยของเสือโคร่ง เป็นที่อาศัยของเสือเหลือง เป็นที่อาศัยของหมี เป็นที่อาศัยของสุนัขป่า เป็นที่อาศัยของสัตว์ดิรัจฉานบางเหล่า เป็นที่ใกล้ที่นา เป็นที่ใกล้ที่ไร่ เป็นที่ใกล้ตะแลงแกง เป็นที่ใกล้ที่ทรมานนักโทษ เป็นที่ใกล้สุสาน เป็นที่ใกล้ที่สวน เป็นที่ใกล้ที่หลวง

เป็นที่ใกล้โรงช้าง เป็นที่ใกล้โรงม้า เป็นที่ใกล้เรือนจำ เป็นที่ใกล้โรงสุรา เป็นที่ใกล้ร้านขายเนื้อ เป็นที่ใกล้ถนน เป็นที่ใกล้สี่แยก เป็นที่ใกล้ที่ชุมนุมชน หรือเป็นที่ใกล้ทางที่เดินไปมา นี้ชื่อว่า พื้นที่มีอันตราย

{๕๐๕} ที่ชื่อว่า ไม่มีชานโดยรอบ คือ เป็นที่ที่เกวียนซึ่งเทียมวัวแล้วตามปกติ ไม่สามารถจะเวียนไปได้เป็นที่ที่ไม่สามารถจะใช้บันไดพาดเดินเวียนโดยรอบได้ นี้ชื่อว่า พื้นที่ไม่มีชานโดยรอบ

{๕๐๖} ที่ชื่อว่า อันไม่มีอันตราย คือ ไม่เป็นที่อาศัยของมด ไม่เป็นที่อาศัยของปลวก ไม่เป็นที่อาศัยของหนู ไม่เป็นที่อาศัยของงู ไม่เป็นที่อาศัยของแมงป่อง ไม่เป็นที่อาศัยของตะขาบ ไม่เป็นที่อาศัยของช้าง ไม่เป็นที่อาศัยของม้า ไม่เป็นที่อาศัยของราชสีห์ ไม่เป็นที่อาศัยของเสือโคร่ง ไม่เป็นที่อาศัยของเสือเหลือง ไม่เป็นที่อาศัยของหมี ไม่เป็นที่อาศัยของสุนัขป่า ไม่เป็นที่อาศัยของสัตว์ดิรัจฉานบางเหล่า ไม่เป็นที่ใกล้ที่นา ไม่เป็นที่ใกล้ที่ไร่ ไม่เป็นที่ใกล้ตะแลงแกง ไม่เป็นที่ใกล้ที่ทรมานนักโทษ ไม่เป็นที่ใกล้สุสาน ไม่เป็นที่ใกล้ที่สวน ไม่เป็นที่ใกล้ที่หลวง ไม่เป็นที่ใกลโรงช้าง ไม่เป็นที่ใกล้โรงม้า ไม่เป็นที่ใกล้เรือนจำ ไม่เป็นที่ใกล้โรงสุรา ไม่เป็นที่ใกล้ร้านขายเนื้อ ไม่เป็นที่ใกล้ถนน ไม่เป็นที่ใกล้สี่แยก ไม่เป็นที่ใกล้ที่ชุมนุมชน หรือไม่เป็นที่ใกล้ทางที่เดินไปมา นี้ชื่อว่า พื้นที่อันไม่มีอันตราย{๕๐๗} ที่ชื่อว่า มีชานโดยรอบ คือ เป็นที่ที่เกวียนซึ่งเทียมวัวแล้วตามปกติ สามารถจะเวียนไปได้ เป็นที่ที่สามารถจะใช้บันไดพาดเดินเวียนโดยรอบได้ นี้ชื่อว่า พื้นอันมีชานโดยรอบ

{๕๐๘} ที่ชื่อว่า ด้วยการขอเขามาเอง อธิบายว่า ขอคนบ้าง แรงงานบ้าง ... ดินบ้าง ด้วยตนเอง

ที่ชื่อว่า กุฎี ได้แก่ ที่อยู่ซึ่งโบกฉาบปูนไว้เฉพาะภายในก็ตาม ซึ่งโบกฉาบปูนไว้เฉพาะภายนอกก็ตาม ซึ่งโบกฉาบปูนไว้ทั้งภายในทั้งภายนอกก็ตาม

คำว่า สร้าง คือ ทำเองก็ตาม ใช้ให้คนอื่นทำก็ตาม

คำว่า หรือไม่นำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงพื้นที่ หรือสร้างให้เกินประมาณ ความว่า ไม่ขอให้สงฆ์แสดงพื้นที่สร้างกุฎีด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาก็ตาม สร้างเองหรือใช้ให้คนอื่นสร้างให้เกินกำหนดแม้เพียงเส้นผมเดียว โดยส่วนยาวหรือโดยส่วนกว้างก็ตาม ต้องอาบัติทุกกฏในประโยคที่ทำ ยังขาดอิฐอีกก้อนหนึ่งจึงจะเสร็จ ต้องอาบัติถุลลัจจัย เมื่ออิฐก้อนนั้นเสร็จ ต้องอาบัติสังฆาทิเสสคำว่า สังฆาทิเสส ความว่า สงฆ์เท่านั้นให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต เรียกเข้าหมู่เพื่ออาบัตินั้น ไม่ใช่คณะมากรูป ไม่ใช่บุคคลรูปเดียว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส คำว่า สังฆาทิเสส เป็นการขนานนาม คือ เป็นชื่อของหมวดอาบัตินั้นแล แม้เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส

บทภาชนีย์

พื้นที่อันสงฆ์มิได้แสดงให้

{๕๐๙} [๓๕๔] ภิกษุสร้างกุฎีซึ่งมีพื้นที่อันสงฆ์มิได้แสดงให้ มีอันตราย ไม่มีชานโดยรอบ ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว กับอาบัติสังฆาทิเสส ๑ ตัว

ภิกษุสร้างกุฎีซึ่งมีพื้นที่อันสงฆ์มิได้แสดงให้ มีอันตราย มีชานโดยรอบ ต้องอาบัติทุกกฏ ๑ ตัว กับอาบัติสังฆาทิเสส ๑ ตัว

ภิกษุสร้างกุฎีซึ่งมีพื้นที่อันสงฆ์มิได้แสดงให้ ไม่มีอันตราย ไม่มีชาน โดยรอบ ต้องอาบัติทุกกฏ ๑ ตัว กับอาบัติสังฆาทิเสส ๑ ตัว

ภิกษุสร้างกุฎีซึ่งมีพื้นที่อันสงฆ์มิได้แสดงให้ ไม่มีอันตราย มีชานโดยรอบ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ๑ ตัว