สิกขาบทที่ ๑๒ เรื่องพระฉันนะ เล่ม ๑

๑๒. ทุพพจสิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุเป็นผู้ว่ายาก

เรื่องพระฉันนะ

{๖๐๗} [๔๒๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารโฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้น ท่านพระฉันนะประพฤติมารยาทไม่สมควร ภิกษุทั้งหลายกล่าวตักเตือนอย่างนี้ว่า “ดูก่อนฉันนะ ท่านอย่าได้กระทำอย่างนี้ ประพฤติดังนี้ไม่ควร”

พระฉันนะกล่าวตอบว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย พวกท่านสำคัญว่าผมเป็นผู้ที่พวกท่านควรว่ากล่าวกระนั้นหรือ ผมต่างหากที่ควรว่ากล่าวพวกท่าน เพราะพระพุทธเจ้าเป็นของผม พระธรรมก็เป็นของผม พระธรรมอันพระลูกเจ้าของผมตรัสรู้แล้ว พวกท่านต่างชื่อ ต่างโคตร ต่างชาติ ต่างสกุลมาบวชรวมกันอยู่ ดุจลมแรงพัดเอาหญ้า ไม้ และใบไม้แห้งให้อยู่รวมกัน หรือดุจแม่นํ้าที่ไหลมาจากภูเขาพัดจอก สาหร่าย และแหนให้มาอยู่รวมกัน ฉะนั้น ดูก่อนท่านทั้งหลาย พวกท่านสำคัญว่าผมเป็นผู้ที่ท่านควรว่ากล่าวกระนั้นหรือ ผมต่างหากที่ควรว่ากล่าวพวกท่าน เพราะพระพุทธเจ้าเป็นของผม พระธรรมก็เป็นของผม พระธรรมอันพระลูกเจ้าของผมตรัสรู้แล้ว”บรรดาภิกษุผู้มักน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา ต่างก็พากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระฉันนะผู้ถูก

ภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวโดยชอบธรรม จึงได้ทำตัวให้เป็นผู้ที่ใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้เล่า” แล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์บัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามท่านพระฉันนะว่า “ดูก่อนฉันนะ ทราบมาว่าเธอถูกภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่โดยชอบธรรม ได้ทำตัวให้เป็นผู้ที่ใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้ จริงหรือ”

พระฉันนะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ การกระทำของเธอนั่นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจชองสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอถูกภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อยู่โดยชอบธรรม จึงได้ทำตัวให้เป็นผู้ที่ใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้เล่า ดูก่อนโมฆบุรุษ การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิท่านพระฉันนะโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมคล้อยตามแก่เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนื้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๔๒๕] อนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ว่ายาก อันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่โดย ชอบธรรมในสิกขาบททั้งหลายอันเนื่องในอุทเทส ทำตัวให้เป็นผู้ที่ใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้ โดยกล่าวโต้ว่า ‘พวกท่านอย่าได้ว่ากล่าวอะไรผม ไม่ว่าดีหรือชั่ว ผมเองก็จักไม่ว่ากล่าวอะไรพวกท่านเหมือนกัน ไม่ว่าดีหรือชั่ว ขอพวกท่านจงเว้นจากการว่ากล่าวผมเสีย’ ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านอย่าได้ทำตัวให้เป็นผู้ที่ใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้ ขอท่านจงทำตัวให้เขาว่ากล่าวได้เถิด แม้ท่านก็จงว่ากล่าวภิกษุทั้งหลายโดยชอบธรรม แม้ภิกษุทั้งหลายก็จักว่ากล่าวท่านโดยชอบธรรม เพราะว่าบริษัทของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเจริญแล้วด้วยอาการอย่างนี้ คือ ด้วยการว่ากล่าวซึ่งกันและกัน ด้วยการช่วยเหลือกันและกันให้ออกจากอาบัติแล’ ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ยังยกย่องอยู่อย่างนั้นนั่นแล ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์กว่าจะครบสามจบเพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย หากเธอถูกสวดสมนุภาสน์กว่าจะครบสามจบอยู่ ยอมสละการกระทำนั้นเสียได้ การสละได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากเธอไม่ยอมสละ เป็นสังฆาทิเสส

สิกขาบทวิภังค์

{๖๐๘} [๔๒๖] คำว่า อนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ว่ายาก ความว่า เป็นผู้ว่าได้โดยยาก คือ เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมทั้งหลายที่ทำให้เป็นผู้ว่ายาก เป็นผู้ไม่อดทน ไม่รับอนุสาสนีโดยเคารพ

คำว่า ในสิกขาบททั้งหลายอันเนื่องในอุทเทส ได้แก่ สิกขาบทอันนับ เนื่องในพระปาติโมกข์

คำว่า อันภิกษุทั้งหลาย ได้แก่ ภิกษุเหล่าอื่น

ชื่อว่า โดยชอบธรรม ได้แก่ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้ว ชื่อว่า โดยชอบธรรม

ภิกษุผู้ว่ายากอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่โดยชอบธรรมนั้น ย่อมทำตัวให้เป็นผู้ที่ใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้ โดยกล่าวโต้ว่า ‘พวกท่านอย่าได้ว่ากล่าวอะไรผม ไม่ว่าดีหรือชั่ว ผมเองก็จักไม่ว่ากล่าวอะไรพวกท่านเหมือนกัน ไม่ว่าดีหรือชั่ว ขอพวกท่านจงเว้นจากการว่ากล่าวผมเสีย’

{๖๐๙} คำว่า ภิกษุนั้น ได้แก่ ภิกษุผู้ว่ายากนั้น

คำว่า อันภิกษุทั้งหลาย ได้แก่ ภิกษุเหล่าอื่น

วิธีสวดสมนุภาสน์

ภิกษุเหล่าใดได้เห็นอยู่ ภิกษุเหล่าใดได้ยินอยู่ ภิกษุเหล่านั้นควรว่ากล่าวภิกษุผู้ว่ายากนั้นว่า ‘ท่านอย่าได้ทำตัวให้เป็นผู้ที่ใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้ ขอท่านจงทำตัวให้เขาว่ากล่าวได้เถิด แม้ท่านก็จงว่ากล่าวภิกษุทั้งหลายโดยชอบธรรม แม้ภิกษุทั้งหลายก็จักว่ากล่าวท่านโดยชอบธรรม เพราะว่าบริษัทของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเจริญแล้วด้วยอาการอย่างนี้ คือ ด้วยการว่ากล่าวซึ่งกันและกัน ด้วยการช่วยเหลือกันและกันให้ออกจากอาบัติ’ ควรว่ากล่าวแม้ครั้งที่ ๒ ควรว่ากล่าวแม้ครั้งที่ ๓ หากเธอยอมสละการกระทำนั้นเสียได้ การสละได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากเธอไม่ยอมสละ ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุทั้งหลายทราบแล้วไม่ว่ากล่าว ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงคุมตัวมายังแม้ท่ามกลางสงฆ์แล้วพึงว่ากล่าวว่า ‘ท่านอย่าได้ทำตัวให้เป็นผู้ที่ใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้ ขอท่านจงทำตัวให้เขาว่ากล่าวได้เถิด แม้ท่านก็จงว่ากล่าวภิกษุทั้งหลายโดยชอบธรรม แม้ภิกษุทั้งหลายก็จักว่ากล่าวท่านโดยชอบธรรม เพราะว่าบริษัทของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเจริญแล้วด้วยอาการอย่างนี้ คือ ด้วยการว่ากล่าวซึ่งกันและกัน

ด้วยการช่วยเหลือกันและกันให้ออกจากอาบัติ’ ควรว่ากล่าวแม้ครั้งที่ ๒ ควรว่ากล่าวแม้ครั้งที่ ๓ หากเธอยอมสละการกระทำนั้นเสียได้ การสละได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากเธอไม่ยอมสละ ต้องอาบัติทุกกฏ

{๖๑๐} ภิกษุนั้นอันสงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์อย่างนี้ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ว่าดังนี้

กรรมวาจาสวดสมนุภาสน์

[๔๒๗] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้อันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่โดยชอบธรรม ย่อมทำตัวให้เป็นผู้ที่ใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้ เธอไม่สละการกระทำนั้น ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย นี้เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้อันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่โดยชอบธรรม ย่อมทำตัวให้เป็นผู้อันใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้ เธอไม่ยอมสละการกระทำนั้น สงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย การสวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๒ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้อันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่โดยชอบธรรม ย่อมทำตัวให้เป็นผู้อันใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้ เธอไม่ยอมสละการกระทำนั้น สงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย การสวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสียชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

ข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้าภิกษุชื่อนี้อันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่โดยชอบธรรม ย่อมทำตัวให้เป็นผู้อันใคร ๆ ว่ากล่าวไม่ได้ เธอไม่ยอมสละการกระทำนั้น สงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย การสวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสียชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงภิกษุชื่อนี้อันสงฆ์สวดสมนุภาสน์แล้วเพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

{๖๑๑} [๔๒๘] เมื่อจบญัตติ ต้องอาบัติทุกกฏ

จบกรรมวาจาสองครั้ง ต้องอาบัติถุลลัจจัย

จบกรรมวาจาครั้งสุดท้าย ต้องอาบัติสังฆาทิเสส

เมื่อต้องอาบัติสังฆาทิเสสอยู่ อาบัติทุกกฏเพราะจบญัตติ อาบัติถุลลัจจัยเพราะจบกรรมวาจาสองครั้ง เป็นอันระงับไป

คำว่า สังฆาทิเสส ความว่า สงฆ์เท่านั้นให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต เรียกเข้าหมู่เพื่ออาบัตินั้น ไม่ใช่คณะมากรูป ไม่ใช่บุคคลรูปเดียว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส คำว่า สังฆาทิเสส เป็นการขนานนาม คือ เป็นชื่อของหมวดอาบัตินั้นแล แม้เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส

บทภาชนีย์

{๖๑๒} [๔๒๙] กรรมเป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมเป็นธรรม ไม่สละ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส

กรรมเป็นธรรม ภิกษุสงสัย ไม่สละ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส

กรรมเป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมไม่เป็นธรรม ไม่สละ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส

กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมเป็นธรรม ต้องอาบัติทุกกฏ

กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ

กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมไม่เป็นธรรม ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

{๖๑๓} [๔๓๐] ภิกษุผู้ยังไม่ถูกสวดสมนุภาสน์ ๑ ภิกษุผู้สละเสียได้ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ทุพพจสิกขาบทที่ ๑๒

๑๓. กุลทูสกสิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุผู้ประทุษร้ายตระกูล

เรื่องภิกษุพวกของพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะ

{๖๑๔} [๔๓๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะเป็นเจ้าถิ่นในชนบทกิฏาคีรี เป็นภิกษุอลัชชีเลวทรามพวกภิกษุเหล่านั้นประพฤติไม่สมควรเห็นปานนี้ คือ ปลูกต้นไม้ดอกเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นปลูกบ้าง รดนํ้าเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นรดบ้าง เก็บดอกไม้