สิกขาบทที่ ๙ เรื่องพระฉันนะ เล่ม ๒

๙. มหัลลกวิหารสิกขาบท

ว่าด้วยการสร้างวิหารใหญ่

เรื่องพระฉันนะ

{๓๙๗} [๑๓๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้น มหาอำมาตย์ผู้เป็นอุปัฏฐากของท่านพระฉันนะให้สร้างวิหารถวายท่านพระฉันนะ แต่ท่านพระฉันนะสั่งให้มุงให้โบกฉาบวิหารที่สร้างสำเร็จแล้วบ่อยครั้ง วิหารหนักเกินไป จึงได้ทะลายลงมา ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะมัวสาละวนรวบรวมหญ้าและไม้อยู่ ได้ทำให้นาข้าวเหนียวของพราหมณ์คนหนึ่งเสียหายแล้ว พราหมณ์นั้นจึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าทั้งหลายจึงได้ทำให้นาข้าวเหนียวของเราเสียหายเล่า”ภิกษุทั้งหลายได้ยินพราหมณ์นั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระฉันนะจึงได้ให้มุงให้โบกฉาบวิหารที่สร้างสำเร็จแล้วบ่อยครั้งเล่า วิหาร หนักเกินไปจึงได้ทะลายลงมา” จึงพากันตำหนิท่านพระฉันนะโดยอเนกปริยาย แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระฉันนะว่า “ดูก่อนฉันนะ ทราบมาว่าเธอให้มุงให้โบกฉาบวิหารที่สร้างสำเร็จแล้วบ่อยครั้ง วิหารหนักเกินไปจึงได้ทะลายลงมา จริงหรือ”

ท่านพระฉันนะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงได้ให้มุงให้โบกฉาบวิหารที่สร้างสำเร็จแล้วบ่อยครั้งเล่า วิหารหนักเกินไปจึง

ได้ทะลายลงมา การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๑๓๕] อนึ่ง ภิกษุผู้ให้สร้างวิหารใหญ่ จะตั้งบานประตูตลอดถึงกรอบประตู จะตบแต่งบานหน้าต่าง พึงยืนในที่ที่ปราศจากของเขียวสดจัดการมุงได้ ๒-๓ ชั้น ถ้าเธอจัดการยิ่งกว่านั้น แม้ยืนในที่ที่ปราศจากของเขียวสด เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๓๙๘} [๑๓๖] วิหารที่มีเจ้าของ ท่านเรียกชื่อว่า วิหารใหญ่

ที่ชื่อว่า วิหาร ได้แก่ ที่อยู่ซึ่งโบกฉาบปูนไว้เฉพาะภายในก็ตาม ซึ่งโบกฉาบปูนไว้เฉพาะภายนอกก็ตาม ซึ่งโบกฉาบปูนไว้ทั้งภายในทั้งภายนอกก็ตามคำว่า ผู้ให้สร้าง คือ ทำเองก็ตาม ใช้ให้เขาทำก็ตาม

คำว่า ตลอดถึงกรอบประตู คือ ชั่วหัตถบาสโดยรอบบานประตู

คำว่า จะตั้งบานประตู คือ เพื่อจะติดตั้งประตู

คำว่า จะตบแต่งบานหน้าต่าง คือ เพื่อจะฉาบทาหน้าต่างให้มีสีขาว สีดำ สียางไม้ ให้มีลายดอกไม้ ลายเถาวัลย์ ฟันมังกร ดอกจอก

คำว่า พึงยืนในที่ที่ปราศจากของเขียวสด จัดการมุงได้ ๒-๓ ชั้น ความว่า ที่ชื่อว่า ของเขียวสด ได้แก่ บุพพัณณชาติ อปรัณณชาติ ถ้าภิกษุยืนจัดการในที่ที่มีของเขียวสด ต้องอาบัติทุกกฏ

เมื่อให้มุงตามแถว พึงจัดการเอง ๒ แถว แถวที่ ๓ พึงสั่งให้มุงแล้วหลีกไป เมื่อให้มุงเป็นชั้น พึงจัดการเอง ๒ ชั้น ชั้นที่ ๓ พึงสั่งให้มุงแล้วหลีกไป{๓๙๙} [๑๓๗] คำว่า ถ้าเธอจัดการยิ่งกว่านั้น แม้ยืนในที่ที่ปราศจากของเขียวสด ความว่า เมื่อมุงด้วยอิฐ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ ก้อนเมื่อมุงด้วยแผ่นศิลา ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ แผ่น

เมื่อโบกฉาบด้วยปูนขาว ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ ก้อนปูนขาว

เมื่อมุงด้วยหญ้า ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ กำหญ้า

เมื่อมุงด้วยใบไม้ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ ใบ

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๔๐๐} เกิน ๒-๓ ชั้น ภิกษุสำคัญว่าเกิน จัดการ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

เกิน ๒-๓ ชั้น ภิกษุสงสัย จัดการ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

เกิน ๒-๓ ชั้น ภิกษุสำคัญว่ายังไม่ถึง จัดการ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ทุกกฏ

หย่อนกว่า ๒-๓ ชั้น ภิกษุสำคัญว่าเกิน ... ต้องอาบัติทุกกฏ

หย่อนกว่า ๒-๓ ชั้น ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

หย่อนกว่า ๒-๓ ชั้น ภิกษุสำคัญว่ายังไม่ถึง ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๔๐๑} [๑๓๘] ภิกษุพอก ๒-๓ ชั้น ๑ ภิกษุมุงหย่อนกว่า ๒-๓ ชั้น ๑ ภิกษุสร้างถํ้า ๑ ภิกษุสร้างคูหา ๑ ภิกษุสร้างกุฎีมุงด้วยหญ้า ๑ ภิกษุสร้างกุฎีเพื่อภิกษุอื่น ๑ ภิกษุสร้างด้วยทรัพย์ของตน ๑ เว้นอาคารอันเป็นที่อยู่เสีย

ภิกษุสร้างทุกอย่างไม่ต้องอาบัติ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ มหัลลกวิหารสิกขาบทที่ ๙

๑๐. สัปปาณกสิกขาบท

ว่าด้วยใช้นํ้ามีตัวสัตว์

เรื่องภิกษุชาวเมืองอาฬวี

{๔๐๒} [๑๓๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ อัคคาฬวเจดีย์ ใกล้เมืองอาฬวี ครั้งนั้น พวกภิกษุชาวเมืองอาฬวีทำการก่อสร้างกันอยู่ รู้อยู่ว่านํ้ามีตัวสัตว์ ยังรดเองบ้าง ให้คนอื่นรดบ้าง ซึ่งหญ้าบ้าง ดินบ้างบรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุชาวเมืองอาฬวีรู้อยู่ว่านํ้ามีตัวสัตว์ จึงยังได้รดเองบ้าง ให้คนอื่นรดบ้าง ซึ่งหญ้าบ้าง ดินบ้างเล่า” จึงพากันตำหนิพวกภิกษุชาวเมือง อาฬวีโดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุชาวเมืองอาฬวีว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอรู้อยู่ว่านํ้ามีตัวสัตว์ ยังรดเองบ้าง ให้คนอื่นรดบ้าง ซึ่งหญ้าบ้าง ดินบ้าง จริงหรือ”พวกภิกษุชาวเมืองอาฬวีทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย พวกเธอรู้อยู่ว่าน้ำมีตัวสัตว์ ไฉนจึงได้รดเองบ้าง ให้คนอื่นรดบ้าง ซึ่งหญ้าบ้าง ดินบ้างเล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวง