ข้อที่สงฆ์จำนง ๖ หมวด เล่ม ๖

หมวดที่ ๑๒

{๓๐๒}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ ปรับอาบัติก่อนทำ ๑ ทำโดยธรรม ๑ สงฆ์พร้อมเพรียงกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

จบ ลักษณะกรรมเป็นธรรม ๑๒ หมวด

ในอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า

ข้อที่สงฆ์จำนง ๖ หมวด

หมวดที่ ๑

{๓๐๓}[๖๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๓ เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า คือ เป็นผู้ก่อความบาดหมาง ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์ ๑ เป็นผู้โง่เขลา ไม่ฉลาด มีอาบัติมาก มีมารยาทไม่สมควร ๑ อยู่คลุกคลีกับคฤหัสถ์ด้วยการคลุกคลีอันไม่สมควร ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แล เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า

หมวดที่ ๒

{๓๐๔}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีก เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า คือ เป็นผู้มีศีลวิบัติในอธิศีล ๑ เป็นผู้มีอาจารวิบัติในอัชฌาจาร ๑ เป็นผู้มีทิฏฐิวิบัติในอติทิฏฐิ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แล เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า

หมวดที่ ๓

{๓๐๕}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีก เมื่อสงฆ์จำนง ก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า คือ กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า ๑ กล่าวติเตียนพระธรรม ๑ กล่าวติเตียนพระสงฆ์ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แล เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า

หมวดที่ ๔

{๓๐๖}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุ ๓ รูป คือรูปหนึ่งเป็นผู้ก่อความบาดหมาง ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์ รูปหนึ่งเป็นผู้โง่เขลา ไม่ฉลาด มีอาบัติมาก มีมารยาทไม่สมควร รูปหนึ่งอยู่คลุกคลีกับคฤหัสถ์ด้วยการคลุกคลีอันไม่สมควรดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุ ๓ รูปนี้แล

หมวดที่ ๕

{๓๐๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุ ๓ รูปแม้อื่นอีก คือ รูปหนึ่งเป็นผู้มีศีลวิบัติในอธิศีลรูปหนึ่งเป็นผู้มีอาจารวิบัติในอัชฌาจาร รูปหนึ่งเป็นผู้มีทิฏฐิวิบัติในอติทิฏฐิ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุ ๓ รูปนี้แล

หมวดที่ ๖

{๓๐๘}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุ ๓ รูปแม้อื่นอีก คือ รูปหนึ่งกล่าวติเตียนพระพุทธเจ้ารูปหนึ่งกล่าวติเตียนพระธรรม รูปหนึ่งกล่าวติเตียนพระสงฆ์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุ ๓ รูปนี้แล

จบ ข้อที่สงฆ์จำนง ๖ หมวด

ในอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฎฐิอันชั่วช้า

วัตร ๔๓ ข้อ

{๓๐๙}[๗๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแล้ว ต้องประพฤติโดยชอบ วิธีประพฤติชอบในอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้านั้น ดังต่อไปนี้

๑. ไม่พึงให้อุปสมบท

๒. ไม่พึงให้นิสสัย

๓. ไม่พึงให้สามเณรอุปัฏฐาก

๔. ไม่พึงรับสมมติเป็นผู้สั่งสอนภิกษุณี

๕. แม้ได้รับสมมติแล้ว ก็ไม่พึงสั่งสอนภิกษุณี

๖. ถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าเพราะอาบัติใด ไม่พึงต้องอาบัตินั้นอีก

๗. ไม่พึงต้องอาบัติอื่นที่คล้ายคลึงกัน

๘. ไม่พึงต้องอาบัติที่หนักกว่านั้น

๙. ไม่พึงตำหนิกรรมของสงฆ์

๑๐. ไม่พึงตำหนิภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรม ... ... ... (ดูข้อ ๖๐ หน้า ๑๒๘-๑๒๙)

๓๖. ไม่พึงห้ามอุโบสถแก่ปกตัตตภิกษุ

๓๗. ไม่พึงห้ามปวารณาแก่ปกตัตตภิกษุ

๓๘. ไม่พึงทำการไต่สวน

๓๙. ไม่พึงเริ่มอนุวาทาธิกรณ์

๔๐. ไม่พึงให้ภิกษุอื่นขอโอกาส

๓๑. ไม่พึงโจทภิกษุอื่น

๔๒. ไม่พึงให้ภิกษุอื่นให้การ

๔๓. ไม่พึงช่วยพวกภิกษุให้สู้อธิกรณ์กัน

จบ วัตร ๔๓ ข้อในอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า

สงฆ์ลงโทษและระงับกรรม

{๓๑๐}[๗๑] ครั้งนั้นแล สงฆ์ได้ลงอุกเขปนียกรรม คือ ห้ามสมโภคกับสงฆ์ฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่พระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้ง เธอถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าจึงสึกไปเสีย บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้งถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแล้วจึงได้สึกไปเสียเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถาม

{๓๑๑}ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าภิกษุอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้งถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแล้วสึกไปเสีย จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนโมฆบุรุษนั้นถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแล้วจึงได้สึกไปเสียเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำของโมฆบุรุษนั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น สงฆ์จงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า

วัตรที่ไม่ควรระงับ ๑๘ ข้อ ๓ หมวด

หมวดที่ ๑

{๓๑๒}[๗๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์ไม่พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่ สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ

๑. ให้อุปสมบท

๒. ให้นิสสัย

๓. ให้สามเณรอุปัฏฐาก

๔. รับสมมติเป็นผู้สั่งสอนภิกษุณี

๕. แม้ได้รับสมมติแล้ว ก็ยังสั่งสอนภิกษุณีอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์ไม่พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล

หมวดที่ ๒

{๓๑๓}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์ไม่พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ

๑. ถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าเพราะอาบัติใด ยังต้องอาบัตินั้นอีก

๒. ต้องอาบัติอื่นที่คล้ายคลึงกัน

๓. ต้องอาบัติที่หนักกว่านั้น

๔. ตำหนิกรรมของสงฆ์

๕. ตำหนิภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์ไม่พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล

หมวดที่ ๓

{๓๑๔}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์ไม่พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ คือ

๑. ห้ามอุโบสถแก่ปกตัตตภิกษุ

๒. ห้ามปวารณาแก่ปกตัตตภิกษุ

๓. ทำการไต่สวน

๔. เริ่มอนุวาทาธิกรณ์

๕. ให้ภิกษุอื่นขอโอกาส

๖. โจทภิกษุอื่น

๗. ให้ภิกษุอื่นให้การ

๘. ช่วยพวกภิกษุให้สู้อธิกรณ์กัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ นี้แลสงฆ์ไม่พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า

จบ วัตรที่ไม่ควรระงับ ๑๘ ข้อ ๓ หมวด

ในอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า

วัตรที่ควรระงับ ๑๘ ข้อ ๓ หมวด

หมวดที่ ๑

{๓๑๕}[๗๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ

๑. ไม่ให้อุปสมบท

๒. ไม่ให้นิสสัย

๓. ไม่ให้สามเณรอุปัฏฐาก

๔. ไม่รับสมมติเป็นผู้สั่งสอนภิกษุณี

๕. แม้ได้รับสมมติแล้ว ก็ไม่สั่งสอนภิกษุณี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล

หมวดที่ ๒

{๓๑๖}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ๑. ถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าเพราะอาบัติใด ไม่ต้องอาบัตินั้นอีก

๒. ไม่ต้องอาบัติอื่นที่คล้ายคลึงกัน

๓. ไม่ต้องอาบัติที่หนักกว่านั้น

๔. ไม่ตำหนิกรรมของสงฆ์

๕. ไม่ตำหนิภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล

หมวดที่ ๓

{๓๑๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ สงฆ์พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า คือ

๑. ไม่ห้ามอุโบสถแก่ปกตัตตภิกษุ

๒. ไม่ห้ามปวารณาแก่ปกตัตตภิกษุ

๓. ไม่ทำการไต่สวน

๔. ไม่เริ่มอนุวาทาธิกรณ์

๕. ไม่ให้ภิกษุอื่นขอโอกาส

๖. ไม่โจทภิกษุอื่น

๗. ไม่ให้ภิกษุอื่นให้การ

๘. ไม่ช่วยพวกภิกษุให้สู้อธิกรณ์กัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ นี้แล

จบ วัตรที่ควรระงับ ๑๘ ข้อ ๓ หมวด

ในอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า

วิธีระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า

{๓๑๘}[๗๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้ถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้านั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุผู้แก่กว่า นั่งกระหย่งประนมมือ แล้วกล่าวคำขอระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้านั้นอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแล้วได้ประพฤติโดยชอบ หายเย่อหยิ่ง ประพฤติแก้ตัวได้ ข้าพเจ้าขอระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า’

พึงขอแม้ครั้งที่ ๒ ... พึงขอแม้ครั้งที่ ๓ ...

ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ว่าดังนี้

กรรมวาจาระงับอุกเขปนียกรรม

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้รูปนี้ ถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแล้วได้ประพฤติโดยชอบ หายเย่อหยิ่ง ประพฤติแก้ตัวได้ จึงขอระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฎฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุชื่อนี้ นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้รูปนี้ ถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแล้วได้ประพฤติโดยชอบ หายเย่อหยิ่ง ประพฤติแก้ตัวได้ จึงขอระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า สงฆ์ระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุชื่อนี้การระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๒ ...

ข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้รูปนี้ถูกสงฆ์ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฎฐิอันชั่วช้าแล้วได้ประพฤติโดยชอบ หายเย่อหยิ่ง ประพฤติแก้ตัวได้ จึงขอระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า สงฆ์ระงับอุกเขปนียกรรมฐาน

ไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุชื่อนี้ การระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

อุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าอันสงฆ์ระงับแล้วแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

จบ อุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าที่ ๗

จบ กัมมขันธกะที่ ๑

รวมเรื่องในขันธกะนี้ ๗ เรื่อง

หัวข้อประจำขันธกะ

{๓๑๙}๑. เรื่องพวกภิกษุปัณฑุกะและภิกษุโลหิตกะ ก่อความบาดหมางเอง เข้าไปหาภิกษุผู้เช่นกันแล้วให้ขมักเขม้นในการก่อความบาดหมางขึ้น ความบาดหมางที่ยังไม่เกิดขึ้นย่อมเกิดขึ้น แม้ที่เกิดขึ้นแล้วก็ขยายตัวออกไป ภิกษุทั้งหลายผู้มักน้อย มีศีลเป็นที่รักจึงเพ่งโทษในบริษัทพระพุทธชินเจ้าผู้สยัมภูอัครบุคคล ผู้ทรงพระสัทธรรม รับสั่งให้ลงตัชชนียกรรมที่พระนครสาวัตถี

ตัชชนียกรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย คือ ทำลับหลัง ไม่สอบถามก่อนทำ ไม่ทำตามปฏิญญา ๑ ทำเพราะไม่ต้องอาบัติ ทำเพราะอาบัติที่ไม่ใช่เทสนาคามินี ทำเพราะอาบัติที่แสดงแล้ว ๑