เรื่องพระสุธรรม เล่ม ๖

ปัพพาชนียกรรมแก่ภิกษุชื่อนี้ การระงับปัพพาชนียกรรมแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

ปัพพาชนียกรรมอันสงฆ์ระงับแล้วแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

จบ ปัพพาชนียกรรมที่ ๓

๔. ปฏิสารณียกรรม

เรื่องพระสุธรรม

{๑๒๙}[๓๓] ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระสุธรรมเป็นเจ้าอาวาส เป็นช่างก่อสร้าง รับภัตประจำของจิตตคฤหบดี ในเมืองมัจฉิกาสณฑ์ คราวใดที่จิตตคฤหบดีประสงค์จะนิมนต์สงฆ์ คณะ หรือบุคคล จะไม่บอกท่านพระสุธรรมก่อนนิมนต์สงฆ์ คณะ หรือบุคคลเป็นไม่มีสมัยต่อมา พระเถระหลายรูปด้วยกัน คือ ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัจจานะ ท่านพระมหาโกฏฐิกะ ท่านพระมหากัปปินะ ท่านพระมหาจุนทะ ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระเรวตะ ท่านพระอุบาลี ท่านพระอานนท์ และท่านพระราหุล เที่ยวจาริกไปในแคว้นกาสี ได้ไปถึงเมืองมัจฉิกาสณฑ์แล้ว

จิตตคฤหบดีต้อนรับพระอาคันตุกะ

{๑๓๐}จิตตคฤหบดีได้ทราบข่าวแน่ชัดว่า พระเถระหลายรูปมาถึงเมืองมัจฉิกาสณฑ์แล้วโดยลำดับ จึงเข้าไปหาพระเถระถึงที่พัก ครั้นแล้วได้นมัสการพระเถระทั้งหลายแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรได้ชี้แจงจิตตคฤหบดีผู้นั่งเรียบร้อยแล้วให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วครั้นจิตตคฤหบดีอันท่านพระสารีบุตรให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วได้กล่าวอาราธนาพระเถระทั้งหลาย ดังนี้ว่า “ขอพระเถระทั้งหลายได้โปรดกรุณารับอาคันตุกภัตของกระผมเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด เจ้าข้า” พระเถระทั้งนั้นรับอาราธนาโดยดุษณี

{๑๓๑}ครั้นจิตตคฤหบดีทราบว่าพระเถระทั้งหลายรับอาราธนาแล้วจึงลุกจากที่นั่ง นมัสการพระเถระทั้งหลาย ทำประทักษิณแล้วเข้าไปหาท่านพระสุธรรมถึงสำนัก ครั้นแล้วได้นมัสการท่านพระสุธรรม ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบเรียนอาราธนาท่านพระสุธรรมดังนี้ว่า “ขอพระคุณเจ้าสุธรรมได้โปรดกรุณารับภัตตาหารของกระผมเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้พร้อมกับพระเถระทั้งหลายด้วยเถิด เจ้าข้า”ทีนั้น ท่านพระสุธรรมคิดว่า “เมื่อก่อนจิตตคฤหบดีนี้ประสงค์จะนิมนต์สงฆ์ คณะ หรือบุคคลคราวใด คราวนั้นจะไม่บอกเราก่อนแล้วนิมนต์สงฆ์ คณะ หรือบุคคลเป็นไม่มี แต่เดี๋ยวนี้เขาไม่บอกเราก่อนแล้วนิมนต์พระเถระทั้งหลาย เดี๋ยวนี้จิตตคฤหบดีนี้ลบหลู่ เมินเฉย ไม่ยินดีในเราเสียแล้ว” จึงได้กล่าวแก่จิตตคฤหบดีดังนี้ว่า “อย่าเลย คฤหบดี อาตมาไม่รับนิมนต์”จิตตคฤหบดีได้กราบเรียนอาราธนาท่านพระสุธรรมเป็นคำรบสองว่า “ขอพระคุณเจ้าสุธรรมได้โปรดกรุณารับภัตตาหารของกระผมเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ พร้อมกับพระเถระทั้งหลายด้วยเถิด เจ้าข้า”

ท่านพระสุธรรมตอบปฏิเสธว่า “อย่าเลย คฤหบดี อาตมาไม่รับนิมนต์”

จิตตคฤหบดีได้กราบเรียนอาราธนาท่านพระสุธรรมเป็นคำรบสามว่า “ขอพระคุณเจ้าสุธรรมได้โปรดกรุณารับภัตตาหารของกระผมเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ พร้อมกับพระเถระทั้งหลายด้วยเถิด เจ้าข้า”

ท่านพระสุธรรมตอบปฏิเสธว่า “อย่าเลย คฤหบดี อาตมาไม่รับนิมนต์”

ทีนั้น จิตตคฤหบดีคิดว่า “จักทำอะไรให้เราได้ เมื่อพระคุณเจ้าสุธรรมรับนิมนต์หรือไม่รับนิมนต์” จึงนมัสการท่านพระสุธรรม ทำประทักษิณแล้วกลับไป

พระสุธรรมวิวาทกับคฤหบดี

{๑๓๒}[๓๔] ครั้งนั้น จิตตคฤหบดีสั่งให้ตกแต่งขาทนียโภชนียาหารอันประณีตสำหรับพระเถระทั้งหลายตลอดราตรีนั้น จึงท่านพระสุธรรมคิดว่า “ถ้ากระไร เราพึงตรวจดูขาทนียโภชนียาหารที่จิตตคฤหบดีตกแต่งสำหรับพระเถระทั้งหลายดู” ครั้นถึงเวลาเช้า ได้นุ่งอันตรวาสกแล้วถึอบาตรจีวรเข้าไปยังนิเวศน์ของจิตตคฤหบดี แล้วนั่งบนอาสนะที่เขาจัดถวายทีนั้น จิตตคฤหบดีเช้าไปหาท่านพระสุธรรมถึงที่นั่ง ครั้นแล้วได้นมัสการท่านพระสุธรรมแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ท่านพระสุธรรมได้กล่าวกะจิตตคฤหบดีผู้นั่งเรียบร้อยแล้วดังนี้ว่า “ท่านคฤหบดี ขาทนียโภชนียาหารนี้ท่านตกแต่งไว้มากนัก แต่ของสิ่งหนึ่งคือขนมแดกงายังไม่มีในจำนวนนี้”

จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “ท่านขอรับ เมื่อพระพุทธพจน์ก็มีตั้งมากมาย แต่พระคุณเจ้าสุธรรมกลับกล่าวคำอะไรว่า ‘ขนมแดกงา’ ท่านขอรับ

เรื่องเคยมีมาแล้ว พ่อค้าชาวทักษิณาบถได้ไปยังชนบทแถบตะวันออกเพื่อค้าขาย พวกเขานำแม่ไก่มาจากที่นั้น ต่อมาแม่ไก่นั้นสมสู่อยู่ด้วยพ่อกาก็ออกลูกมา คราวที่ลูกไก่นั้นปรารถนาจะร้องอย่างกา กลับร้องเป็นเสียงกาปนไก่ คราวที่ปรารถนาจะขันอย่างไก่ กลับขันเป็นเสียงไก่ปนกา ฉันใดก็ฉันนั้นแล เมื่อพระพุทธพจน์ก็มีตั้งมากมาย พระคุณเจ้าสุธรรมกลับมากล่าวคำอะไรว่า ‘ขนมแดกงา”“ท่านด่าอาตมา คฤหบดี ท่านบริภาษอาตมา คฤหบดี นั่นอาวาสของท่าน อาตมาจักออกไปจากอาวาสนั้น”

“ท่านขอรับ กระผมมิได้ด่ามิได้บริภาษพระคุณเจ้าสุธรรม ขออาราธนาพระคุณเจ้าสุธรรมจงอยู่ในวิหารอัมพาฏกวันอันเป็นสถานรื่นรมย์ในเมืองมัจฉิกาสณฑ์เถิด กระผมจักขวนขวายหาจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารแก่พระคุณเจ้าสุธรรมเอง”

ท่านพระสุธรรมได้กล่าวกะจิตตคฤหบดีเป็นคำรบสองดังนี้ว่า “ท่านด่าอาตมา คฤหบดี ท่านบริภาษอาตมา คฤหบดี นั่นอาวาสของท่านอาตมาจักออกไปจากอาวาสนั้น”

“ท่านขอรับ กระผมมิได้ด่ามิได้บริภาษพระคุณเจ้าสุธรรม ขออาราธนาพระคุณเจ้าสุธรรมจงอยู่ในวิหารอัมพาฏกวันอันเป็นสถานรื่นรมย์ในเมืองมัจฉิกาสณฑ์เถิด กระผมจักขวนขวายหาจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารแก่พระคุณเจ้าสุธรรมเอง”

ท่านพระสุธรรมได้กล่าวกะจิตตคฤหบดีเป็นคำรบสามดังนี้ว่า “ท่านด่าอาตมา คฤหบดี ท่านบริภาษอาตมา คฤหบดี นั่นอาวาสของท่าน อาตมาจักออกไปจากอาวาสนั้น”

“พระคุณเจ้าสุธรรมจักไปที่ไหน ขอรับ”

“คฤหบดี อาตมาจักไปพระนครสาวัตถีเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า”

“ท่านขอรับ ถ้าเช่นนั้น ถ้อยคำอันใดที่พระคุณเจ้าได้กล่าวแล้ว และถ้อยคำอันใดที่กระผมได้กล่าวแล้ว ขอท่านจงกราบทูลถ้อยคำอันนั้นทั้งมวล แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า แต่ข้อที่พระคุณเจ้าสุธรรมจะพึงกลับมาเมืองมัจฉิกาสณฑ์อีกนั้นไม่อัศจรรย์เลย ขอรับ”

พระสุธรรมเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า

{๑๓๓}[๓๕] ครั้งนั้น ท่านพระสุธรรมเก็บงำเสนาสนะแล้ว ถือบาตรจีวร หลีกไปทางพระนครสาวัตถี ถึงพระนครสาวัตถี พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดีโดยลำดับ เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลถ้อยคำที่ตนกับคฤหบดีโต้ตอบกันให้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบทุกประการ{๑๓๔}พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ การกระทำของเธอนั่นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ จิตตคฤหบดีเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เป็นทายก เป็นกัปปิยการก บำรุงสงฆ์ ไฉนเธอจึงได้พูดกด พูดข่มด้วยถ้อยคำที่ต่ำช้าเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้นสงฆ์จงทำปฏิสารณียกรรมแก่ภิกษุสุธรรมคือให้เธอขอขมาจิตตคฤหบดี”

วิธีทำปฏิสารณียกรรม

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงทำปฏิสารณียกรรมอย่างนี้ คือ พึงโจทภิกษุสุธรรมก่อน ครั้นโจทแล้วพึงให้เธอให้การ ครั้นให้ให้การแล้วพึงปรับ

อาบัติ ครั้นปรับอาบัติแล้ว ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ว่าดังนี้

กรรมวาจาทำปฏิสารณียกรรม

[๓๖] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุสุธรรมนี้พูดกด พูดข่มจิตตคฤหบดีผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เป็นทายก เป็นกัปปิยการก ผู้บำรุงสงฆ์ด้วยถ้อยคำที่ตํ่าช้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงทำปฏิสารณียกรรมแก่ภิกษุสุธรรม คือให้เธอขอขมาจิตตคฤหบดี นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุสุธรรมนี้พูดกด พูดข่มจิตตคฤหบดีผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เป็นทายก เป็นกัปปิยการก ผู้บำรุงสงฆ์ ด้วยถ้อยคำที่ตํ่าช้า สงฆ์ทำปฏิสารณียกรรมแก่ภิกษุสุธรรมคือให้เธอขอขมาจิตตคฤหบดี การทำปฏิสารณียกรรมแก่ภิกษุสุธรรม คือให้เธอขอขมาจิตตคฤหบดี ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๒ ...

ข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุสุธรรมนี้พูดกด พูดข่มจิตตคฤหบดีผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เป็นทายก เป็นกัปปิยการก ผู้บำรุงสงฆ์ ด้วยถ้อยคำที่ตํ่าช้า สงฆ์ทำปฏิสารณียกรรมแก่ภิกษุสุธรรม คือให้เธอขอขมาจิตตคฤหบดี การทำปฏิสารณียกรรมแก่ภิกษุสุธรรม คือให้เธอขอขมาจิตตคฤหบดี ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงปฏิสารณียกรรมอันสงฆ์ทำแล้วแก่ภิกษุสุธรรม คือให้เธอขอขมาจิตตคฤหบดี ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’

ลักษณะกรรมไม่เป็นธรรม ๑๒ หมวด

หมวดที่ ๑

{๑๓๕}[๓๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ เป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ทำลับหลัง ๑ ไม่สอบถามก่อนทำ ๑ ไม่ทำตามปฏิญญา ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

หมวดที่ ๒

{๑๓๖}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ทำเพราะไม่ต้องอาบัติ ๑ ทำเพราะอาบัติที่ไม่ใช่เทสนาคามินี ๑ ทำเพราะอาบัติที่แสดงแล้ว ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

หมวดที่ ๓

{๑๓๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ไม่โจทก่อนทำ ๑ ไม่ให้จำเลยให้การก่อนทำ ๑ ไม่ปรับอาบัติก่อนทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

หมวดที่ ๔

{๑๓๘}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ทำลับหลัง ๑ ทำโดยไม่เป็นธรรม ๑ สงฆ์แยกกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

หมวดที่ ๕

{๑๓๙}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ไม่สอบถามก่อนทำ ๑ ทำโดยไม่เป็นธรรม ๑ สงฆ์แยกกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

หมวดที่ ๖

{๑๔๐}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ไม่ทำตามปฏิญญา ๑ ทำโดยไม่เป็นธรรม ๑ สงฆ์แยกกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

หมวดที่ ๗

{๑๔๑}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ทำเพราะไม่ต้องอาบัติ ๑ ทำโดยไม่เป็นธรรม ๑ สงฆ์แยกกันทำ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

หมวดที่ ๘

{๑๔๒}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ทำเพราะอาบัติที่ไม่ใช่เทสนาคามินี ๑ ทำโดยไม่เป็นธรรม ๑ สงฆ์แยกกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

หมวดที่ ๙

{๑๔๓}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ทำเพราะอาบัติที่แสดงแล้ว ๑ ทำโดยไม่เป็นธรรม ๑ สงฆ์แยกกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารนียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

หมวดที่ ๑๐

{๑๔๔}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ไม่โจทก่อนทำ ๑ ทำโดยไม่เป็นธรรม ๑ สงฆ์แยกกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

หมวดที่ ๑๑

{๑๔๕}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ไม่ให้จำเลยให้การก่อนทำ ๑ ทำโดยไม่เป็นธรรม ๑ สงฆ์แยกกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

หมวดที่ ๑๒

{๑๔๖}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี คือ ไม่ปรับอาบัติก่อนทำ ๑ ทำโดยไม่เป็นธรรม ๑ สงฆ์แยกกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย และระงับแล้วไม่ดี

จบ ลักษณะกรรมไม่เป็นธรรม ๑๒ หมวดในปฏิสารณียกรรม

ลักษณะกรรมเป็นธรรม ๑๒ หมวด

หมวดที่ ๑

{๑๔๗}[๓๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ เป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ ทำต่อหน้า ๑ สอบถามก่อนทำ ๑ ทำตามปฏิญญา ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

หมวดที่ ๒

{๑๔๘}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ ทำเพราะต้องอาบัติ ๑ ทำเพราะอาบัติที่เป็นเทสนาคามินี ๑ ทำเพราะอาบัติยังไม่ได้แสดง ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

หมวดที่ ๓

{๑๔๙}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ โจทก่อนทำ ๑ ให้จำเลยให้การก่อนทำ ๑ ปรับอาบัติก่อนทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

หมวดที่ ๔

{๑๕๐}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ ทำต่อหน้า ๑ ทำโดยธรรม ๑ สงฆ์พร้อมเพรียงกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

หมวดที่ ๕

{๑๕๑}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ สอบถามก่อนทำ ๑ ทำโดยธรรม ๑ สงฆ์พร้อมเพรียงกันทำ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

หมวดที่ ๖

{๑๕๒}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ ทำตามปฏิญญา ๑ ทำโดยธรรม ๑ สงฆ์พร้อมเพรียงกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

หมวดที่ ๗

{๑๕๓}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ ทำเพราะต้องอาบัติ ๑ ทำโดยธรรม ๑ สงฆ์พร้อมเพรียงกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

หมวดที่ ๘

{๑๕๔}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ ทำเพราะอาบัติที่เป็นเทสนาคามินี ๑ ทำโดยธรรม ๑ สงฆ์พร้อมเพรียงกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

หมวดที่ ๙

{๑๕๕}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ ทำเพราะอาบัติที่ยังไม่ได้แสดง ๑ ทำโดยธรรม ๑ สงฆ์พร้อมเพรียงกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

หมวดที่ ๑๐

{๑๕๖}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ โจทก่อนทำ ๑ ทำโดยธรรม ๑ สงฆ์พร้อมเพรียงกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

หมวดที่ ๑๑

{๑๕๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ ให้จำเลยให้การก่อนทำ ๑ ทำโดยธรรม ๑ สงฆ์พร้อมเพรียงกันทำ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

หมวดที่ ๑๒

{๑๕๘}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ แม้อื่นอีกเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว คือ ปรับอาบัติก่อนทำ ๑ ทำโดยธรรม ๑ สงฆ์พร้อมเพรียงกันทำ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิสารณียกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๓ นี้แลเป็นกรรมเป็นธรรม เป็นวินัย และระงับดีแล้ว

จบ ลักษณะกรรมเป็นธรรม ๑๒ หมวดในปฏิสารณียกรรม

ข้อที่สงฆ์จำนง ๔ หมวด

หมวดที่ ๑

{๑๕๙}[๓๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงปฏิสารณียกรรม คือ

๑. ขวนขวายเพื่อให้พวกคฤหัสถ์เสื่อมลาภ

๒. ขวนขวายเพื่อให้พวกคฤหัสถ์เสื่อมประโยชน์

๓. ขวนขวายเพื่อให้พวกคฤหัสถ์อยู่ไม่ได้

๔. ด่าว่าเปรียบเปรยพวกคฤหัสถ์

๕. ยุยงพวกคฤหัสถ์ให้แตกกัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงปฏิสารณียกรรม

หมวดที่ ๒

{๑๖๐}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีก เมื่อสงฆ์จำนงก็ควรลงปฏิสารณียกรรม คือ

๑. พูดติเตียนพระพุทธเจ้าแก่พวกคฤหัสถ์

๒. พูดติเตียนพระธรรมแก่พวกคฤหัสถ์

๓. พูดติเตียนพระสงฆ์แก่พวกคฤหัสถ์

๔. พูดกด พูดข่ม พวกคฤหัสถ์ด้วยถ้อยคำที่ต่ำช้า

๕. รับคำอันชอบธรรมแก่พวกคฤหัสถ์แล้วไม่ทำจริง